गोवर्द्धनः (govarddhanaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritगोवर्द्धनः, (गाः वर्द्धयति कोमलतृणपत्रादि-दानेन इति । वृध् + णिच् + ल्युः । यद्वा गावोबर्द्ध्यन्तेऽत्र इति । णिच् + ल्युट् अधिकरणे ।पर्व्वतबोधकत्वात् पुंस्त्वम् । यद्वा गां पृथ्वींभूमिं वा वर्द्धयति । वृध् + णिच् कर्त्तरि ल्युः ।स्वनामख्यातश्रीवृन्दावनस्थपर्व्वतः । इति जटा-धरः ॥
तस्य स्वरूपं यथा, --“अनादिर्हरिदासोऽयं भूधरो नात्र संशयः ।”इति पाद्मे पातालखण्डे व्यासं प्रति श्रीकृष्ण-वाक्यम् ॥
तस्य पूजाकालादिर्यथा, --“प्रातर्गोबर्द्धनं पूज्य द्यूतञ्चैव समाचरेत् ।भूषणीयास्तथा गावः पूज्याश्च दोहवाहनाः ॥
श्रीकृष्णदासवर्य्योऽयं श्रीगोवर्द्धनभूधरः ।शुक्लप्रतिपदि प्रातः कार्त्तिकेऽर्च्च्योऽत्र वैष्णवैः ॥
”“प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्य रात्रौ जागरणं चरेत् ।”इति क्वचित् पाठः ।तस्मात्तदिदं कर्म्म गोवर्द्धनप्राधान्येन गोप्रा-धान्येन च ख्यातमप्येकमेव ज्ञेयम् । तत्र दिन-निर्णयः । तदाह देबलः ।“प्रतिपद्दर्शसंयोगे क्रीडनन्तु गवां मतम् ।परविद्धान्तु यः कुर्य्यात् पुत्त्रदारधनक्षयः ॥
”निर्णयामृतधृतं पुराणान्तरवचनम् ।“या कुहूः प्रतिपन्मिश्रा तत्र गाः पूजयेन्नृप ! ।पूजामात्रेण वर्द्धन्ते प्रजा गावो महीपतेः ॥
”ततः प्रातर्गोवर्द्धनं पूज्येति पूर्व्वाह्णतात्पर्य्यकम् ।द्वितीयासमये तु सर्व्वथा निषिद्धम् । तद्-यथा, --“नन्दायां दर्शने रक्षा बलिदानदशासु च ।भद्रायां गोकुलक्रीडा देशनाशाय जायते ॥
”पुराणसमुच्चये तु सन्भावितचन्द्रोदयद्वितीया-संयोग एव निषिध्यते ।“गवां क्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्यते चन्द्रमाः ।सोमो राजा पशून् हन्ति सुरभी पूजकांस्तथा ॥
”तदुदयसम्भावनञ्च निर्णयामृते निर्णीतम् । प्रति-पद्यापराह्णिकत्रिमुहूर्त्तव्यापिन्यां द्वितीयायांचन्द्रदर्शनं सम्भाव्यते । तदुक्तमग्न्याधानविषयेवृद्धशातातपेन ।“द्वितीया त्रिमुहूर्त्ता चेत् प्रतिपद्यापराह्णिकी ।अग्न्याध्यानञ्चतुर्द्दश्यां परतः सोमदर्शनादिति ॥
”अपराह्णश्च पञ्चधा विभक्तस्याह्नश्चतुर्थोभागः ।ततश्च यत्र प्रतिपदि यन्मुहूर्त्तव्यापिनी द्वितीयातत्र चन्द्रदर्शनसम्भावनमिति । अन्यदा तूत्त-रैव प्रतिपत्तत्र गृहीता । तथैव पुराण-समुच्चवे ।“वर्द्धमानतिथौ नन्दा यदा सार्द्धत्रियामिका ।द्वितीयावृद्धिगामित्वादुत्तरा तत्र चोच्यते ॥
”किञ्च । यदा पूर्णप्रतिपत् परत्र निष्क्रामतितदाप्युत्तरैव कार्य्या । यथोक्तं भविष्योत्तरे ।“यथा द्वादशभिर्म्मासैर्म्मासो वृद्धो मलिम्लुचः ।तथैवाहोरात्रिवृद्ध्या तिथिः प्रोक्तो मलिम्लुचः ॥
यथा मलिम्लुचः पूर्व्वो मासो दैवस्तथा परः ।त्याज्या तिथिस्तथा पूर्व्वा ग्राह्या चैव तथो-त्तरेति निर्णयामृतमतम् ॥
किन्तु । व्यञ्जलीन्यायेनपूर्व्वैव मन्तुं शक्यते । तद्वदत्रापि देवलादि-वचनप्रामाण्यमस्तीति ॥
* ॥
अथ गोवर्द्धनपूजाविधिः । पाद्म तत्रेव ।“मथुरायास्तथान्यत्र कृत्वा गोवर्द्धनं गिरिम् ।गोमयेन महास्थूलं तत्र पूज्यो गिरिर्यथा ॥
मथुरायां तथा साक्षात् कृत्वा चैव प्रदक्षिणम् ।वैष्णवं धाम स प्राप्य मोदते हरिसन्निधौ ॥
”पूजामन्त्रः ।“गोवद्धन ! धराधार ! गोकुलत्राणकारकः ।विष्णुबाहुकृतोच्छ्रायो गवां कोटिप्रदो भव ॥
”गोपूजामन्त्रः । स्कान्दे तत्रैव ।“लक्ष्मीर्या लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता ।घृतं वहति यज्ञार्थे यमपाशं व्यपोहतु ॥
अग्रतः सन्तु मे गावो गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥
”अथ गोक्रीडा । तत्रैव ।“क्रोधापयेद्धावयेच्च गोमहिष्यादिकं ततः ।वृषान् कर्षापयेद्गोपैरुक्तिप्रत्युक्तिबादनात् ॥
”पाद्मे च तत्रैव ।“महिष्यादेस्तथा भूषा क्रीडनं वारणन्तथा ॥
”तन्माहात्म्यञ्च तत्रैव ।“एवं गोवर्द्धनं गाश्च पूजनीया विधानतः ।गोवर्द्धनमखो रम्यः कृष्णसन्तोषकारकः ॥
”इति श्रीहरिभक्तिविलासे कार्त्तिककृत्ये १६विलासः ॥
(पुरुषोत्तमक्षेत्रे भगवता शङ्करा-चार्य्येण प्रतिष्ठापितो मठविशेषः । इति शङ्कर-विजयः ॥
आर्य्यासप्तशतीप्रभृतिग्रन्थकार आ-चार्य्यविशेषः । अयमेव कविवरः वङ्गाधिपस्यलक्ष्मणसेनस्य सभापण्डित आसीत् । एतन्मत-समर्थनोदाहरणानि क्रमान्वयेन वेदितव्यानियथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ७०२ ।“हरिचरणाञ्जलिममलं कविवरहर्षाय बुद्धिमान्सततम् ।अकृतार्य्यासप्तशतीमेतां गोवर्द्धनाचार्य्यः ॥
”तत्रैव टीकामुखबन्धाम्यन्तरे । यथा, --“गोवर्द्धनोक्तिसुखदाननिदानमेतद्-व्यङ्ग्यार्थदीपनमनल्पचमत्कृतीनाम् ।”“गोवर्द्धनाचार्य्यसमयस्त्वद्यापि सम्यङ् न ज्ञायतेपरन्त्वयं गीतगोविन्दकर्त्तुर्जयदेवात् प्राचीनस्तत्-समकालीनो वेति वक्तुं शक्यते । यतो जय-देवेन गीतगोविन्दप्रारम्भे ‘शृङ्गारोत्तरसत्-प्रभेयरचनैराचार्य्यगोवर्द्धनस्पर्द्धी कोऽपि नविश्रुतः’ इत्युक्तमस्ति । जयदेवकविश्च वङ्ग-देशाधिपस्य वल्लालसेनसूनोर्लक्ष्मणसेनस्य स-भायामासीदिति श्रीसनातनगोस्वामिनां मतम् ।‘गोवर्द्धनश्च शरणो जयदेव उमापतिः ।कविराजश्च रत्नानि समितौ लस्मणस्य च ॥
’इत्ययं श्लोको लक्ष्मणसेनसभागृहद्वारोपरिशिलायामुत्कीर्ण आसीत् । तस्माद् गोवर्द्धन-जयदेवादयः सर्व्वेऽपि लक्ष्मणसेनसभायामास-न्निति केचित् ॥
”)
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.