| YouTube Channel

गोपरिचर्य्या (goparicaryyA)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गोपरिचर्य्या स्त्री ६ त० । गोसेवायां तत् प्रकारो हेमा० दा०उक्तस्तत्रादौ ब्रह्मपुराणे“वन्दनीयाश्च पूज्याश्च गावः सेव्यास्तु नित्यशः ।तथा । “गवाङ्गोष्ठे स्थितानान्तु यः करोति प्रदक्षिणम् ।प्रदक्षिणीकृतं तेन जगत् सदसदात्मकम् ।” विष्णुः “गावःपवित्रा माङ्गल्या गवि लोकाः प्रतिष्ठिताः । गावो वितन्वतेयज्ञान् गावः सर्वाघसूदनाः । गोमूत्रं गोमयं सर्पिःक्षीरं दधि च रोचना । षडङ्गमेतत्परमं माङ्गल्यंसर्वदा गवाम् । शृङ्गोदकं गवां पुण्यं सर्वाघविनि-सूदनम् । गवां कण्डूयनञ्चैव सर्वकल्मषनाशनम् ।गवां ग्रासप्रदानेन स्वर्गलोके महीयते ।” पद्मपराणे“सदा गावः प्रणम्यास्तु मन्त्रेणानेन पार्थिव! । नमोगोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एव च । नमो ब्रह्म-सुताभ्यश्च भूयो भूयो नमो नमः । मन्त्रस्य स्मरणादेवगोदानफलमाप्नुयात्” । आदित्यपुराणे “लवणं चयथाशक्त्या गवां येंवै ददत्युत । तेषां पुण्यकृतांलोका, गवां लोकं व्रजन्ति ते । योऽग्रं भक्त्या किञ्चि-दप्राश्य दद्याद्गोभ्यो नित्यं गोव्रती सत्यवादो । शान्तोबुद्धो गोसहस्रस्य पुण्यं संवत्सरेणाप्नुयाद्धर्मशीलः” ।देवीपुराणे “गोपालको गवां गोष्ठे यस्तु धूमं नकारयेत् । मक्षिकालीननरके मक्षिकाभिः स भक्ष्यते ।मृतवतमान्त गां यस्तु दमित्वा पिबते नरः । वाहि-ताऽस्याश्चिरं तिष्ठेत् क्षुधार्त्तो वै नराधमः” । महाभारते“गोकुलस्य तृषार्त्तस्य जलान्ते वसुधाधिप! । उत्पाद-यति यो विघ्नं तमाहुर्व्रह्मघातकम् । कृत्वा गवार्थेशरणं शीत--वात--क्षमं महत् । आसप्तमन्तारयति कुलंभरतसत्तम! । ब्रह्मपुराणे “सदोषा गौर्गृहे जातापरिपाल्या सदा स्वयम् । दुःशीलोऽपि द्विजः पूज्योन तु शूद्रः सुसंयतः । अनाथानां गवां यत्नात्कार्यस्तुशिशिरे मठः । पुण्यार्थं यत्र दीयन्ते तृण-तोये-न्धनानिच” । हारीतः “द्वौ मासौ पाययेद्वत्सं तृतीयेद्विस्तनं दुहेत् । चतुर्थे त्रिस्तनञ्चैव यथान्यायं यथाबलम्” । ब्रह्मपुराणे “आषाद्यामाश्वयुज्याञ्च पौष्यांमाध्यां च सर्वदा । न गृह्लीयाद्गवां क्षीरं सर्वंवत्साय निक्षिपेत् । न षण्डान्वाहयेच्चैव न गां भारेणपीडयेत् । युगादिषु युगान्तेषु षडशीतिमुखेषु च ।दक्षिणोत्तरगे सूर्ये तथा विषुवतोर्द्वयोः । संक्रान्तिषुच सर्वासु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । पञ्चदश्याञ्चतुर्दश्यांद्वादश्यामष्टमीषु च । उपचारो गवां कार्यो मासिमासि यथाक्रमम् । लवणस्य तु चत्वारि पलान्यष्टौघृतस्य च । परकीयस्य दुग्धस्य तथा देयानि षोडश ।द्वात्रिंशत् शीतलस्यापि जलस्य च पलानि च । आदौविचार्य पयसः परिमाणं बलं रुचि । आकस्मिकन्तुदातव्यं पुण्यार्थन्तु गवाह्निकम् । प्रभाते लवणं यत्रदीयते च ततो जलम् । ततस्तृणानि भोज्यञ्च पो-षणं मांसवर्जितम् । निशि दीपः सतन्त्रीको दिव्यापौराणिकी कथा । एवं कृते महीं पूर्णां रत्नैर्दत्त्वाभवेत् फलम् । गोप्रदानात्तु यत्पुण्यं गवां संरक्षणा-द्भवेत् । मनुष्यैस्तृणतोयाद्यैर्गावः पाल्याः प्रयत्नतः ।देयाः पूज्याश्च पोष्याश्च प्रतिपाल्याश्च सर्वदा” । तथा“तृणोदकाद्येषु वनेषु मत्ताः क्रीडन्तु गावः सवृषाः स-वत्साः । क्षीरं प्रमुञ्चन्तु सुखं स्वपन्तु शीतातपव्याधि-भयैर्विमुक्ताः । इमं मन्त्रं स शुद्धात्मा जपेन्नित्यंसमाहितः । गच्छन् तिष्ठन् जपन् जिघ्रन् भुञ्जन्क्रीडन् समुत्सृजन् । महाभयेषु सर्वेषु समेषु विषमेषुच । प्रयाणकाले च तथा श्रोतव्यमभयप्रदम्” । तथा“घासग्रासादिकं देयं निशि दीपः सुमास्वरः । इति-हासपुराणानां व्याख्यानं सोपवीणनम् । अन्तस्तुष्ठैर्यया-शक्त्या परिचर्या यथाक्रमम् । ताडनाक्रोशखेदाश्चस्वप्नेऽपि न कदाचन । तासां मूत्रपुरीषे तु नोद्वेगःक्रियते क्वचित् । शोधनीयश्च गोवाटः शुष्कक्षारा-दिकैः सदा । ग्रीष्मे वृक्षाकुलं वेश्म शीते तप्तं विकर्दमम् ।बर्षासु चाथ शिशिरे सुखोष्णं वातवर्जितम् । उच्छिष्टंमूत्रविट्श्लेष्ममलं जह्यान्न तत्र च । रजस्वला नप्रवेश्या नान्त्यजातिर्न पुंश्चली । न लङ्घयेद्वत्सतरीं नक्रीडेद्गोष्ठसन्निधौ । न गन्तव्यं गवां मध्ये सोपानत्-कः सपादुकैः । हस्त्यश्वरथयानैश्च सवितानैः कदाचन ।दक्षिणोत्तरगैः प्रह्वैर्गन्तव्यञ्च पदातिभिः । गावःकृशा-तुराः पाल्याः श्रद्धया पितृमातृवत् । गिरिप्रपातसिंह-र्क्षशीतातपभयातुराः । महाकोलाहले घोरे दुर्दिनेदेशविप्लवे । गवां तृणानि देयानि शीतलं च तथाजलम्” । विष्णुधर्मोत्तरे “पुष्कर उवाच गवांहि पालनं राज्ञा कर्त्तव्यं भृगुनन्दन । गावः षवित्रामाङ्गल्या गोषु लोकाः प्रतिष्ठिताः । गावो वितन्वतेयज्ञं गावो विश्वस्य मातरः । शकृन्मूत्रं परं तासाम-लक्ष्मीतापनं परम् । तद्धि मेध्यं प्रयत्नेन तत्र लक्ष्मीःप्रतिष्ठिता । उद्वेगश्च न गन्तव्यः शकृष्मूत्रे विजानता ।गवां मूत्रपुरीषे तु ष्ठीवनाद्यं न संत्यजेत् । गोरजःपरमं पुण्यमलक्ष्मीविघ्ननाशनम् । गवां कण्डूयनञ्चैवसर्वकल्मषनाशनम् । गवां शृङ्गोदकं राम! जाह्नवीज-लसन्निभम् । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिःकुशोदकम् । पवित्रं परमं ज्ञेयं स्नाने पाने च भा-र्गव! । रक्षोघ्नमेतन्माङ्गल्यं कलिदुःस्वप्ननाशनम् । रो-चना च तथा धन्या रक्षोगदगरापहा । यस्तु कल्यंसमुत्थाय मुखमाज्ये निरीक्षते । तस्याऽलक्ष्मीः क्षयंयाति वर्द्धते न च किल्विषम् । गवां ग्रासप्रदानेनपुण्यं सुमहदश्नुते । यावतीः शक्नुयाद्गास्तु सुखंधारयितुं गृहे । धारयेत्तावतीर्नित्यं क्षुधार्त्तास्ता नधारयेत् । दुःखिता धेनवे । यत्र वसन्ति द्विजमन्दिरे ।नरकं समवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा । दत्त्वा पर-गवे ग्रासं पुण्यं सुमहदश्नुते । शिशिरं सकलंकालं ग्रासं परगवे तथा । दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति संवत्-सरशतानि षट् । अग्रभक्तं नरो दत्त्वा नित्यमेव तथागवाम् । समाष्टकेन लभते नाकलोकं समायुतम् ।सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् । तथैकमशनंदत्त्वा गवां नित्यमतन्त्रितः । द्वितीयं यः समश्नातितेन संवत्सरान्नरः । गवां लोकमवाप्नोति यावन्मन्वन्तरद्विज! । शीतत्राणं गवां कृत्वा गृहे पुरुषसत्तम! ।गवां प्रपाणे पानीयं कृत्वा पुरुषसत्तम! । वारुणं लोक-माप्नोति क्रीडत्यप्सरसां गणैः । गवां पानप्रवृत्तानांयस्तु विघ्नं समाचरेत् । ब्रह्महत्या कृता तेन घोराभवति भार्गव! । परां तृप्तिं नचाप्नोति यत्र तत्राभिजा-यते । गवां प्रचारभूमिन्तु वाहयित्वा हलादिना ।नरकं महदाप्नोति यावदिन्द्राश्चतुर्दश । सिंहव्याध्र-मयत्रस्तां पङ्कलग्नां जले गताम् । गामुद्धृत्य नरः स्वर्गेकल्पमोगानुपाश्नुते । गवां लवणदानेन रूपवानभि-जायते । सौभाग्यं महदाप्नोति लावण्यञ्च द्विजो-त्तम! । औषधञ्च तथा दत्त्वा विरोगस्त्वभिजायते ।औषधं लवणं तोयमाहारञ्च प्रयच्छति । तासाञ्चेदवरु-द्धानाञ्चरन्तीनां मिथो वने । यामुत्प्लुत्य वृको हन्या-न्न पालस्तत्र किल्विषी । गोबधेन नरो याति नरकाने-कविंशतिम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं तासान्तु पाल-नम् । विक्रयाच्च गवां राम! नरकं प्रतिपद्यते । तासान्तुकीर्त्तनादेव नरः पापाग् प्रमुच्यते । तासां संस्पर्शनंधन्यं सर्वकलमषनाशनम् । दानेन च तथा तासां कु-ल्यान्यपि समुद्धरेत् । उदक्यासूतिकादोषो नैव तत्रगृहे भवेत् । भूमिदोषस्तथान्योऽपि यत्रैका वसते चगौः । गवां निःश्वासवातेन परा शान्तिर्गृहे भवेत् ।नीराजनं तत्परमं सर्वस्थानेषु कीर्त्त्यते । गवां संस्प-र्शनाद्राम! कल्मषं क्षोयते नृणाम् । गोमूत्रं गोमयंक्षीर दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्चश्वपाकमपि शोधयेत् । पृथक् च प्रत्ययाभ्यस्तमिति सान्त-पनं स्मृतम् । सर्वकामप्रदं राम! सर्वाशुभविनाशनम् ।कृत्वातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिम् । निर्म-लास्तेन चीर्णेन भवन्ति पुरुषोत्तमाः । त्र्यहमुष्णंपिबेन्मूत्रं त्र्यहमुष्णं घृतं पिबेत् । त्र्यहमुष्णं पयःपीत्वा वायुभक्षः परं त्र्यहम् । तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तंसर्वाशुभविनाशनम् । शीतकृच्छ्रस्तथैवैष क्रमा-च्छीतैः प्रकीर्त्तितः । सर्वाशुभविनाशाय निर्मितोब्रह्मणा स्वयम् । गोमूत्रेणाचरेत् स्नानं वृत्तिं कुर्याच्चगोरसैः । उत्थितासूत्थितस्तिष्ठेदुपविष्टासु च स्थितः ।अभुक्तवत्यां नाश्नोयादपीतासु च नो पिबेत् । त्रार्णंचैवात्मना कार्यं भयार्त्ताश्च समुद्धरेत् । आत्मानमपिसन्त्यज्य गोव्रतं तत् प्रकीर्त्तितम् । सर्वपापप्रशमनमासेनैकेन भार्गव! । व्रतेनानेन पूर्णेन गोलोकं पुरुषो-व्रजेत् । अभीष्टमथ वा राम! यावदिन्द्राश्चतुर्दश । शवामाहारनिर्मुक्तानश्नन् प्रतिदिनं यवान् । मासेन तद-वाप्नोति यत्किञ्चिन्मनसेच्छति । गोमतीञ्च तथा विद्यांसायं प्रातस्तथा जपेत् । गोलोकमाप्नोति नरोनात्रकार्या विचारणा । उपर्युपरि सर्वेषां गवां लोकः प्रकी-र्त्तितः । निवसन्ति सदा यत्र गावस्त्वाकाशगा दिवि ।विमानेषु विचित्रेषु वृतेष्वप्सरसाङ्गणैः । किङ्किणी-जालचित्रेषु वीणासु रचनादिषु । सदा कामफलानद्यः क्षीरपायसकर्दमाः । शीतलामलपानीयाः सुव-र्णसिकतास्तथा । पुंष्करिण्यः शुभास्तत्र वैदूर्यकमलो-त्पलाः । मानसी च तथा सिद्धिस्तत्र लोके भृगूत्तम! ।तन्तु लोकं नरा यान्ति गवां भक्त्या न संशयः । गो-मतीं कीर्त्तयिष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम् । तान्तु मेगदतो विप्र! शृणुष्व सुसमाहितः । गावः सुरभयोनित्यं गावो गुम्गुलुगन्धिकाः । गावः प्रतिष्ठा भूतानांगावः स्वस्त्ययनं परम् । अन्नमेव परं गावो देवानां ह-विरुत्तमम् । पावनं सर्वदेवानां रक्षन्ति च वहन्ति च ।हविषा मन्त्रपूतेन तर्पयन्त्यमरान् दिवि । ऋषीणाम-ग्निहोत्रेषु गावो होमनियोजिताः । सर्वेषामेव भू-तानां गावः शरणमुत्तमम् । गावः पवित्रं परमं गावोमङ्गलमुत्तमम् । गावः स्वर्गस्य सोपानं गावोधन्याःसनातनाः । नमो गोभ्यः श्रीमतीभ्यः सौरभेयीभ्य एवच । नमो व्रह्मसुताभ्यश्च पवित्राभ्यो नमो नमः ।ब्राह्मणाश्चैव गावश्च कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्रमन्त्रास्तिष्ठन्ति हबिरेकत्र तिष्ठति । देवब्राह्मणगो-साधुसाध्वीभिः सकलं जगत् । धार्यते वै सदा तस्मात्सर्वे पूज्यतमा मताः । यत्र तीर्थे सदा गावः पिवन्तितृषिता जलम् । उत्तरन्त्यथ वा येन, स्थिता तत्र सर-स्वती । गवां हि तीर्थे वसतीह गङ्गा पुष्टिस्तथासांरजसि प्रवृद्धा । लक्ष्मीः करीषे प्रणतौ च घर्मस्तासांप्रणामं सततञ्च कुर्यात्” । भविष्यत्पुराणे “व्रह्मोवाचगामालभ्य नमस्तृत्य कुर्याद्यस्तु प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा । गवां हुङ्कारशब्देनदृष्टिपातेन सत्तम! । पापं प्रणश्यते यस्मात्तस्मात्पश्येत्स्पृशेच्च ताः । कुतस्तस्य भवेत्पापं गृहं यस्य विभूषि-तम् । सततं बालवत्साभिरर्जुनीभिरलङ्कृतम् । या-वत्तीर्थानि मेदिन्यामासमुद्रं सरांसि च । गवां शृङ्गो-दकस्नानकलां नार्हन्ति षोडशीम् । गवामस्थि नलङ्गेत मृते गन्धं न वर्जयेत् । यावदाघ्राति तद्गन्धंतावत् पुण्येन यज्यते । गवां कण्डूयनं धन्यं गोप्रदा-नफलप्रदम् । तुल्यं गोशतदानस्य भयरोगादिपाल-नम् । तृणोदकादिसंयुक्तं यः प्रदद्याद्गवाह्निकम् । कपि-लाशतदानस्य फलं विद्यान्न संशयः । पञ्चभूते! शिवे!पुण्ये! पवित्रे! सूर्यसम्भवे! । प्रतीच्छेदं मया दत्तंसौरभेयि! नमोऽस्तु ते । बहुना च किमुक्तेन गावःपाल्याः प्रयत्नतः । गावोदेयास्तथा रक्ष्याः पूज्या ग्रा-ह्याश्च सर्वशः । गां वै ये ताडयन्तीह सर्वलोकस्य मातरम् ।ते यान्ति रौरवं नाम नरकं नात्र संशयः । ताडये-द्यस्तु वै मोहात् यो वा कश्चिन्नराधमः । स गच्छेन्न-रकं घोरं सम्पीडकमिति श्रुतिः । आयान्तीं हन्तु-कामां यः सौरभेयीं विभावरीम् । क्षम मातरितिब्रूयात् स याति परमं पदम्” । वराहपुराणे “यम-उवाच गावः पवित्रं मङ्गल्या देवानामपि देवता ।यस्ताः शुश्रूषते भक्त्या स पापेभ्यः प्रमुच्यते । याव-ज्जीवं कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । लाङ्गूलेनो-द्धृतं तोयं मूर्ध्ना गृह्णाति यो नरः । शरत्सु ह्युप-जातेभ्यः स पापेभ्यः प्रमुच्यते । प्रस्नवे यो गवां स्नायात्रोहिण्यां मानवो भुवि । सर्वपापकृतान् दोषान् दह-त्याशु न संशयः । घेनोस्तनाद्विनिष्क्रान्तां धारां क्षीरस्ययो नरः । शिरसा प्रतिगृह्णीयात्स पापेभ्यः प्रमु-च्यते” । आधिकं कृषिशब्दे २२०१ । २ पृ० दर्शिते वृहत्-पराशरवाक्ये दृश्यम् ।