| YouTube Channel

गोत्र (gotra)

 
शब्दसागरः
English
गोत्र
n.
 (-त्रं)
1. Family, race, lineage, kin.
2. A name, an appellation.
3. A
forest.
4. A field.
5. A Chhattra, an umbrella or parasol.
6. A road.
7. Knowledge of futurity, inspiration.
8. A genus, a class or species
9. A caste, a tribe or subdivision of it into families, as in that of
the Brahman
twenty-four Gotras are reckoned, supposed to be
sprung from and named after celebrated teachers, as SANDILYA,
KASYAPA, GAUTAMA, BHARADWAJA, &c.
10. Increase.
11. Wealth.
f.
 (-त्रा)
1. The earth.
2. A herd of kine.
m.
 (-त्रः) A mountain.
E.
 गु
to sound, and त्र Unadi affix, or गो the earth, &c. and त्र what pre-
serves, from त्रै with क
aff.
 गां भूमिं त्रायते त्रैङ् पालने क ।
Capeller Eng
English
गोत्र॑
n.
 cow-stall (m. )
race, family
family name, name
i.g.
a grandson &
cert.
 further descendants, also a patron suffix (g. ).
Yates
English
गोत्र (त्रं) 1.
n.
 Family, race
a name
a forest
a field
a parasol
a
road
knowledge
a genus or
class
increase.
m.
 A mountain.
f.
 (त्रा) The earth
kine.
Spoken Sanskrit
English
गोत्र - gotra -
m.
 - cloud
गोत्र - gotra -
m.
 - mountain
गोत्र - gotra -
m.
 - road
गोत्र - gotra -
n.
 - grandson and his descendants if no older offspring of the same ancestor than this grandson lives
गोत्र - gotra -
n.
 - subdivision
गोत्र - gotra -
n.
 - family name
गोत्र - gotra -
n.
 - race
गोत्र - gotra -
n.
 - hurdle
गोत्र - gotra -
n.
 - cow-pen
गोत्र - gotra -
n.
 - tribe
गोत्र - gotra -
n.
 - multitude
गोत्र - gotra -
n.
 - field
गोत्र - gotra -
n.
 - kin
गोत्र - gotra -
n.
 - species
गोत्र - gotra -
n.
 - increase
गोत्र - gotra -
n.
 - cow-shed
गोत्र - gotra -
n.
 - umbrella or parasol
गोत्र - gotra -
n.
 - name
गोत्र - gotra -
n.
 - forest
गोत्र - gotra -
n.
 - clan
गोत्र - gotra -
n.
 - stable
गोत्र - gotra -
n.
 - knowledge of probabilities
गोत्र - gotra -
n.
 - enclosure
गोत्र - gotra -
n.
 - possession
गोत्र - gotra -
n.
 - genus
गोत्र - gotra -
n.
 - class
गोत्र - gotra -
n.
 - stable for cattle
गोत्र - gotra -
n.
 - lineage
गोत्र - gotra -
n.
 - family enclosed by the hurdle
गोत्र - gotra -
n.
 - family
गोत्र - gotra -
n.
 - protection or shelter for cows
गोत्र gotra
n.
 hurdle
गोवाट govATa
m.
 hurdle for cattle
गोत्र gotra
n.
 family enclosed by the hurdle
गोत्र gotra
n.
 knowledge of probabilities
Wilson
English
गोत्र
n.
 (-त्रं)
1 Family, race, lineage, kin.
2 A name, an appellation.
3 A forest.
4 A field.
5 A Catta, an umbrella or parasol.
6 A road.
7 Knowledge of futurity, inspiration.
8 A genus, a class or species.
9 A caste, a tribe or subdivision of it into families, as in that of the
Brahman
twenty-four Gotras are reckoned, supposed to be sprung from and
named after celebrated teachers, as ŚĀṆḌILYA, KAŚYAPA, GAUTAMA, BHĀRADVĀJA, &c.
10 Increase.
11 Wealth.
f.
 (-त्रा)
1 The earth.
2 A herd of kine.
m.
 (-त्रः)
1 A mountain.
E.
 गु to sound, and त्र Uṇādi affix, or गो the earth, &c. and
त्र what preserves, from त्रै with क
aff.
Monier Williams Cologne
English
गो—त्र॑ a
n.
 (√ त्रै) protection or shelter for cows, cow-pen, cow-shed, stable for cattle, stable (in general), hurdle, enclosure,
RV.
 (once
m.
 , viii, 50, 10)
‘family enclosed by the hurdle’, family, race, lineage, kin,
ChUp.
ŚāṅkhŚr.
Kauś.
&c.
 (a polysyllabic
fem.
 in ई shortens this vowel before गोत्र in comp. [e.g. ब्राह्मणिगोत्रा, ‘a Brāhman woman only by descent or name’,
Kāś.
 ]
Pāṇ.
 vi, 3, 43 ff. )
the family name,
ĀśvGṛ.
MBh.
 xiii, 548
VarBṛS.
name (in general),
Śak.
 vi, 5
Ragh.
&c.
(in
Gr.
 ) the grandson and his descendants if no older offspring of the same ancestor than this grandson lives (if the son lives the grandson is called युवन्),
Pāṇ.
 ii, 4, 63
iv, 1, 89 ff. and 162 ff.
2, 111 and 3, 80 and 126
an affix used for forming a patr.
L.
a tribe, subdivision (in the Brāhman caste 49 Gotras are reckoned and supposed to be sprung from and named after celebrated teachers, as Śāṇḍilya, Kaśyapa, Gautama, Bharad-vāja,
&c.
 ),
W.
a genus, class, species,
W.
a multitude,
L.
increase,
L.
possession,
L.
a forest,
L.
a field,
L.
an umbrella or parasol,
L.
knowledge of probabilities,
L.
गो—त्र॑ (अस्),
m.
 a mountain (a meaning probably derived
fr.
 -भि॑द्),
BhP.
 ii, iii, vi
a cloud (cf. -भि॑द्),
Naigh.
 i, 10
a road,
L.
गो-त्र॑ b
&c.
 See ib., col. 3.
Monier Williams 1872
English
गोत्र गो-त्र। See under गो, p. 297.
Macdonell
English
गोत्र go-trá,
n.
 cowshed
house = race or 🞄family
surname
name
(gr.) grandson or 🞄even later descendant (if the cartier generations 🞄from the common ancestor are extinct)
🞄patronymic suffix (gr.).
Benfey
English
गोत्र गो-त्र (vb. त्रा),
I.
n.
1. A
cow-house (ved.).
2. Family, race,
Pañc. 130, 21
Man. 9, 149.
3. The
family name, MBh. 13, 548.
4. Name,
Śāk. d. 132.
II.
m.
 A mountain,
Bhāg. P. 2, 6, 9.
--
Comp.
स-,
I.
adj.
being of the same family, Man. 9, 190.
II.
m.
 a distant kinsman.
III.
n.
 a
family, a race.
Hindi
Hindi
परिवार दौड़,
Apte Hindi
Hindi
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
गौशाला
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
पशुशाला
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
"परिवार, वंश, कुल, परम्परा"
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
नाम. अभिधान
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
समुच्चय
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
वृद्धि
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
वन
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
खेत
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
सड़क
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
"संपत्ति, दौलत"
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
"छतरी, छाता"
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
भविष्य का ज्ञान
गोत्रम्
नपुं*
 गो-त्रम् -
"जाति, श्रेणी, वर्ग"
गोत्रः
पुं*
 गो-त्रः -
पहाड़
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गोत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರ್ವತ /ಬೆಟ್ಟ
प्रयोगाः - > "गोत्रोद्धारप्रवृत्तोऽपि गोत्रोद्भेदं पुराऽकरोः"
उल्लेखाः - > चन्द्रा०
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೆಸರು
निष्पत्तिः - > त्रैङ् (पालने) - "कः" (३-२-३)
व्युत्पत्तिः - > गां भूमिं त्रायते
प्रयोगाः - > "स्मरसि स्मर मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ४-८
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂತತಿ /ಪೀಳಿಗೆ /ಗೋತ್ರಪ್ರವರ್ತಕ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಮುಂದೆ ಬೆಳೆದುಬಂದ ವಂಶ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರಣ್ಯ /ಕಾಡು
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷೇತ್ರ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಾರ್ಗ /ದಾರಿ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಭವನೀಯ ಜ್ಞಾನ /ಬಹುಶಃ ಒದಗಬಹುದಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳ ತಿಳುವಳಿಕೆ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಛತ್ರಿ /ಕೊಡೆ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಭಿವೃದ್ಧಿ
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪತ್ಯವಾಗಿ ವಿವಕ್ಷಿತರಾದ ಒಂದು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಪೌತ್ರ ಮೊದಲಾದವರು
प्रयोगाः - > "अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्"
उल्लेखाः - > पा०सू० ४-१-१६२
गोत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೇಘ
व्युत्पत्तिः - > गां भूमिं वृष्ट्या त्रायते
L R Vaidya
English
go-tra {% (I) n. %} 1. a cowpen
2. family, race, lineage, M.iii.109, ix.141
3. a name, an appellation, गोत्रविस्खलितमूचुरंगनाः R.xix.24, मद्गोत्रांकं विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा Megh.ii.23)
4. a multitude
5. increase
6. a forest
7. a field
8. a road
9. wealth
10. an umbrella, a parasol
11. knowledge of futurity
12. a genus, a class.
go-tra {% (II) m. %} a mountain.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
१, अंशुमान्, अचला, अब्ज, अमृतांशु, अवनि, आदि, आस्य, इन्दु, इला, उडुपति, उर्वरा, उर्वी, ऋक्षेश, एक, एणधर, औषधीश, क, कलाधर, कलि, कु, कुमुदाकरप्रिय, क्षपाकर, क्षमा, क्षिति, क्षोणि, क्षोणी, क्षमा, गो, गोत्र, गोत्रा, ग्लौ, चन्द्र, चन्द्रमस्, जगती, जैवातृक, ज्या, तनु, दाक्षायणीप्राणेश, धरणी, धरा, धरित्री, नायक, निशाकर, निशेश, पितामह, पृथिवी, पृथ्वी, प्रालेयांशु, ब्रह्मा, भुवन्यु, भू, भूमि, मही, मुख, मृगलाञ्छन, मृगाङ्क, मेदिनी, रजनीकर, रजनीश, रात्रिप, रात्रीश, रुग्ण, रूप, लपन, वक्त्र, वदन, वसुधा, वसुन्धरा, वाक्, विधु, विरञ्चि, विश्वम्भरा, शशधर, शशभृत्, शशलाञ्छन, शशाङ्क, शशि, शशी, शीतकर, शीतकिरण, शीतद्युति, शीतमयूख, शीतरश्मि, शीतांशु, शुभ्रभानु, श्वेत, श्वेतांशु, सितरश्मि, सुधांशु, सोम, स्थिरा, हरिणधृत्, हरिणाङ्क, हिमकर, हिमगु, हिमरश्मि, हिमांशु
Bopp
Latin
गोत्र n. (e गो et त्र servans, tuens, a त्रा vel त्रै s. अ, cf. त-
नुत्र)
1) familia. HIT. 8. 3.
2) nomen, appellatio. RAGH.
19. 24.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गोत्र
क्ली
गोत्र, नामन्, अन्वय, प्रवर
गोत्रं नामान्वयो गोत्रं गोत्रश्च धरणीधरः ।
गोत्रा वसुन्धरा ज्ञेया गोत्रं च प्रवरे स्मृतम् ॥ ५८ ॥
verse 1.1.1.58
page 0004
गोत्र
पु
गोत्र, धरणीधर
गोत्रं नामान्वयो गोत्रं गोत्रश्च धरणीधरः ।
गोत्रा वसुन्धरा ज्ञेया गोत्रं च प्रवरे स्मृतम् ॥ ५८ ॥
verse 1.1.1.58
page 0004
कुल
क्ली
कुल, सङ्घ, गोत्र, शरीर
कुलं सङ्घः कुलं गोत्रं शरीरं कुलमुच्यते ॥ ३० ॥
verse 2.1.1.30
page 0009
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
गोत्र a roll with notes on the Gotras. Report III.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
gotra, m. and nt. (in Skt. only nt., and not in these mgs.
Pali Dictt. also fail to record these mgs. except in cpd. gotrabhū, q.v.
but Pali gotta seems clearly used in mg. 1, below, in Vism. 〔i.138.4—5〕, in definition of gotrabhū: tam parittagottābhibhavanato mahaggatagottabhāvanato ca gotrabhū ti pi vuccati
note how Pali here associates the Sktized gotra-bhū with the MIndic gotta! contrast Léviʼs note on Sūtrāl. 〔iii.1〕),
(1) lit. family, but in special technical sense of religious group or communion: pañcagotrāḥ Mvy 〔1260〕, listed 〔1261—5〕 śrāvaka-yānābhisamayagotraḥ, pratyekabuddha-yānā°, tathāgata-yānā°, aniyatagotraḥ, a-gotraḥ
same five, with -gotraṃ, nt., Laṅk 〔63.2—5〕 (pañcābhisamaya-gotrāṇi)
for the fourth, aniyataikatara-gotram, 〔63.4〕
in the sequel Laṅk explains at length the first three
aniyata-, le gotra qui nʼest pas définitif, Lévi, Sūtrāl. 〔iii.1, note〕, is briefly treated in Laṅk 〔65.2 f.〕, aniyata-gotrakaḥ punar … triṣv apy eteṣu deśyamāneṣu yatrānunīyate tatrānuyojyaḥ syāt
apparently this is the class of people who may be drawn to whichever of the three yānas happens to be presented. The a-gotra is not explained but evidently means people outside of any Buddhist communion
in this sense understand gotrāgotraṃ kathaṃ Laṅk 〔25.2〕, (religious) family and lack of it (dvandva cpd.). Only the first three gotras are listed AbhidhK. LaV-P. 〔vi.175〕
similarly Bbh 〔223.5—6〕 contrasts śrāvaka-pratyekabuddha-gotrāṃ (acc. pl.) with tathāgata-gotrān. In KP 〔102.9〕
〔103.1, 8〕 āryāṇāṃ gotraṃ is described as a state in which all normal conditions and activities are at an end, and in 〔104.1—2〕 (continuation of the same) it is said, anulomaṃ tad gotraṃ nirvāṇasya. The relation of this to the three or five gotras is not quite clear. In the question, kena pravartitā gotrāḥ suvarṇamaṇimuktajāḥ Laṅk 〔26.3〕, gotra is prob. used in this same sense, but the adj., sprung from gold, gems, and pearls, is obscure in application
one is tempted to see an allusion (metaphorically) to the next mg., cf. especially suvarṇagotra-vat Sūtrāl. 〔iii.9〕 and suratna-gotra-vat 10, with Léviʼs note
but producing gold etc., which one would expect, seems philologically impossible
(2) mine, of gems or ores: Sūtrāl. 〔iii.9, 10〕, above
sarvaratnasaṃbhavotpattigotrākaramūlyajñāneṣu Gv 〔451.2〕
dhātu-gotrāṇi, mines of ores (metals), °ṇi yaṃ paktvā suvarṇa-rūpya-vaiḍūryāṇy (°vaid°) abhinivartante Divy 〔111.20〕, and (°ūrya-sphaṭikāny°) 〔111.28—29, 112.12—13〕
catvāro dhātu-gotrāḥ pradarśitāḥ MSV 〔i.106.16〕
(3) like Skt. ākara, also origin: nikāyagati-gotrā ye Laṅk 〔292.16〕, paraphrasing nikāyagati saṃbhavāt (labhyante) 〔292.13〕
basis, source, cause, seed Bbh 〔2.25〕 punar etad gotram ādhāra ity ucyate, upastambho hetur niśraya upaniṣat pūrvaṃgamo nilaya ity ucyate … (〔3.1〕 gotraṃ dvividhaṃ, prakṛtisthaṃ samudānītaṃ ca, natural and acquired …)
〔3.6 f.〕 tat punar gotraṃ bījam ity apy ucyate, dhātuḥ prakṛtir ity api (cf. gotra = bīja, hetu, AbhidhK. LaV-P. 〔vii.49〕)
(4) prob. as special development of prec., kind, class, category (like Skt. jāti, of similar origin and lit. mg.): nānāratna-gotra-puṣpapratimaṇḍite Laṅk 〔1.7〕, adorned with flowers (made of) various kinds of jewels
so prob. vijñapti-gotra-saṃchannam Laṅk 〔269.12〕, covered by (various) classes of relative (worldly, practical) knowledge (see vijñapti).
Indian Epigraphical Glossary
English
gotra (CII 3
IA 19
CITD), a family or clan, a tribe or
lineage
a caste. No Hindu can marry a girl of his own gotra
or stock, though some forms of ancient Indian marriages did
not involve the gotr-āntara, i. e. the change of the wife's gotra
to that of the husband at the time of marriage (Proc. IHC,
Annamalainagar, 1945, pp. 48 ff.). Cf. Gautamī-putra, etc.
(EI 33), abbreviation of gotra-śailikā, a memorial pillar
raised for the dead members of one's family.
Lanman
English
gotrá, n.
—1. cow-stall, cattle-pen
—2.
perhaps, pen of cattle, and so
—3. group
in general (see go 4)
—4. esp. family, 19^16
—5. family name, 103^19, see nāman 2.
[from go: mgs 2 and 3 are not authenticated
by the literature.]
Abhyankara Grammar
English
गोत्र lit. family. The word is used by Panini in the technical sense of a descendant except the son or a daughter
cf. अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम् P. IV. 1.162. The word गोत्रापत्य is also used in the same sense. The affix, which is found many times in the sense of gotra, barring the usual अण् , is यञ्
cf. गर्गादिभ्यो यञ् P. IV. 1.105.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
गोत्र m. *Wolke s. °भेद.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
cho 'brang
गोत्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तोऽथाह्वयोऽभिधा ।
गोत्रसंज्ञानामधेयाख्याह्वाभिख्याश्च नाम च ॥ २६० ॥
-wordlist-
वार्ता (स्त्री), प्रवृत्ति (स्त्री), वृत्तान्त (पुं), उदन्त (पुं), आह्वय (पुं), अभिधा (स्त्री), गोत्र (क्ली), संज्ञा (स्त्री), नामधेय (क्ली), आख्या (स्त्री), आह्वा (स्त्री), अभिख्या (स्त्री), नामन् (पुंक्ली)
--source--
कुल्यः कुलीनोऽभिजातः कौलेयकमहाकुलौ ॥ ५०२ ॥
जात्यो गोत्रं तु संतानोऽन्ववायोऽभिजनः कुलम् ।
अन्वयो जननं वंशः स्त्री नारी वनिता वधूः ॥ ५०३ ॥
वशा सीमन्तिनी वामा वर्णिनी महिलाबला ।
योषा योषिद्विशेषास्तु कान्ता भीरुर्नितम्बिनी ॥ ५०४ ॥
प्रमदा सुन्दरी रामा रमणी ललनाङ्गना ।
-wordlist-
कुल्य (पुं), कुलीन (पुं), अभिजात (पुं), कौलेयक (पुं), महाकुल (पुं), जात्य (पुं), गोत्र (क्ली), सन्तान (पुं), अन्ववाय (पुं), अभिजन (पुं), कुल (क्ली), अन्वय (पुं), जनन (क्ली), वंश (पुं), स्त्री (स्त्री), नारी (स्त्री), वनिता (स्त्री), वधू (स्त्री), वशा (स्त्री), सीमन्तिनी (स्त्री), वामा (स्त्री), वर्णिनी (स्त्री), महिला (स्त्री), अबला (स्त्री), योषा (स्त्री), योषित् (स्त्री), स्त्रीविशेष (पुं), कान्ता (स्त्री), भीरु (स्त्री), नितम्बिनी (स्त्री), प्रमदा (स्त्री), सुन्दरी (स्त्री), रामा (स्त्री), रमणी (स्त्री), ललना (स्त्री), अङ्गना (स्त्री)
--source--
शैलोऽद्रिः शिखरी शिलोच्चयगिरी गोत्रोऽचलः सानुमा-
न्ग्रावः पर्वतभूध्रभूधरधराहार्या नगोऽथोदयः ।
पूर्वाद्रिश्चरमाद्रिरस्त उदगद्रिस्त्वद्रिराण्मेनका-
प्राणेशो हिमवान्हिमालयहिमप्रस्थौ भवानीगुरुः ॥ १०२७ ॥
-wordlist-
शैल (पुं), अद्रि (पुं), शिखरिन् (पुं), शिल्लोचय (पुं), गिरि (पुं), गोत्र (पुं), अचल (पुं), सानुमत् (पुं), ग्रावन् (पुं), पर्वत (पुं), भूध्र (पुं), भूधर (पुं), धर (पुं), अहार्य (पुं), नग (पुं), उदय (पुं), पूर्वाद्रि (पुं), चरमाद्रि (पुं), अस्त (पुं), उदगद्रि (पुं), अद्रिराज् (पुं), मेनकाप्राणेश (पुं), हिमवत् (पुं), हिमालय (पुं), हिमप्रस्थ (पुं), भवानीगुरु (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अचल
अचल, शिलोच्चय, शैल, क्षितिधर, गिरि, गोत्र, पर्वत, अहार्य, नग, शिखरिन्, सानुमत्, धर, अद्रि, कुध्र
अचलशिलोच्चयशैलक्षितिधरगिरिगोत्रपर्वताहार्याः ।
नगशिखरिसानुमन्तो धराद्रिकुध्राश्च तुल्यार्थाः ॥ १६५ ॥
verse 2.1.1.165
page 0021
अन्ववाय
अन्ववाय, अन्वय, वंश, गोत्र, अभिजन, कुल
अन्ववायोऽन्वयो वंशो गोत्रं चाभिजनः कुलम् ।
verse 2.1.1.396
page 0046
गोत्र
गोत्र, नामन्, अन्वय
अनूकमन्वये शीले गोत्रं नाम्नि तथान्वये ।
verse 5.1.1.829
page 0095
नाममाला
Sanskrit
गोत्र, संज्ञा, अङ्क, नामन्
क्वापि नागरिको ज्ञेयः गोत्रसंज्ञाङ्कनाम तत् ॥ १६५ ॥
verse 0.1.1.165
page 0080
पुराणम्
English
गोत्र / GOTRA. A son of vasiṣṭha. vasiṣṭha had of his wife ūrjjā seven sons named Rajas, gotra, Ūrddhvabāhu, savana, anagha, sutapas and śukra. These holy men were saptarṣis in the third manvantara. (Chapter 1, viṣṇu purāṇa).
Vedic Reference
English
Gotra occurs several times in the Rigveda^1 in the account of
the mythic exploits of Indra. Roth^2 interprets the word as
‘cowstall, ’ while Geldner^3 thinks ‘herd’ is meant. The latter
sense seems to explain best the employment which the term
shows in the later literature as denoting the ‘family’ or ‘clan, ’
and which is found in the Chāndogya Upaniṣad.^4
In the Gṛhya Sūtras^5 stress is laid on the prohibition of
marriage within a Gotra, or with a Sapiṇḍa of the mother of
the bridegroom — that is to say, roughly, with agnates and
cognates. Senart^6 has emphasized this fact as a basis of caste,
on the ground that marriage within a curia, phratria, or caste
(Varṇa) was Indo-European, as was marriage outside the circle
of agnates and cognates. But there is no evidence at all^7 to
prove that this practice was Indo-European, while in India the
Śatapatha^8 expressly recognizes marriage within the third or
fourth degree on either side. According to Sāyaṇa, the Kāṇvas
accepted marriage in the third degree, the Saurāṣṭras only in
the fourth, while the scholiast on the Vajrasūcī^9 adḍs to the
Kāṇvas the Andhras and the Dākṣiṇātyas, and remarks that
the Vājasaneyins forbade marriage with the daughter of the
mother's brother. All apparently allowed marriage with the
daughter of a paternal uncle, which later was quite excluded.
Change of Gotra was quite possible, as in the case of Śunaḥ-
śepa and Gṛtsamada, who, once an Aṅgirasa, became a
Bhārgava.^10
1) i. 51, 3
ii. 17, 1
23, 18
iii. 39, 4
43, 7
viii. 74, 5
x. 48, 2
103, 7.
2) St. Petersburg Dictionary, s.v.
3) Vedische Studien, 2, 275, 276, where
he divides the passages according as
real or mythical herds are meant.
4) iv. 4, 1. So Śāṅkhāyana Śrauta
Sūtra
i. 4, 16, etc.
Āśvalāyana Gṛhya
Sūtra, iv. 4, etc.
Kauṣītaki Brāhmaṇa,
xxv. 15.
5) Gobhila Gṛhya Sūtra, iii. 4, 4
Āpastamba Dharma Sūtra, ii. 5, 11,
15. 16, in Max Müller, Ancient Sanskrit
Literature, 387. For sapiṇḍa, see Gau-
tama Dharma Sūtra, xiv. 13
Vasiṣṭha
Dharma Sūtra, iv. 17-19.
6) Les Castes dans l'Inde, 210 et seq.
Cf. De la Vallée Poussin, Le Védisme,
15.
7) Keith, Journal of the Royal Asiatic
Society, 1909, 471, 472.
8) i. 8, 3, 6.
9) See Weber, Indische Studien, 10,
73-76.
10) Hillebrandt, Vedische Mythologie, 2,
157
Festgruss an Roth, 108.
Cf. Jolly, Recht und Sitte, 61 et seq.
Zimmer, Altindisches Leben, 323.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गोत्रं,
क्ली,
 गवते शब्दयति पूर्व्वपुरुषान् यत् ।इति भरतः ॥
(गु + “गुधृवीपतीति ।” उणां ।४ । १६६ । इति त्रः ।) तत्पर्य्यायः । सन्ततिः२ जननम् ३ कुलम् ४ अभिजनः ५ अन्वयः ६वंशः ७ अन्ववायः ८ सन्तानः ९ । इत्यमरः ।२ । ७ । १ ॥
आख्या । (यथा, कुमारे । ४ । ८ ।“स्मरसि स्मरमेखलागुणै-रुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् ॥
”)सम्भावनीयबोधः । काननम् । क्षेत्रम् । वर्त्म ।इति मेदिनी । रे । २६ ॥
छत्रम् । इति हेम-चन्द्रः ॥
संघः । वृद्धिः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
वित्तम् । इति विश्वः ॥
* ॥
“वंशपरम्पराप्रसिद्धंआदिपुरुषं ब्राह्मणरूपम् ।क्षत्त्रियवैश्ययोरुपदिष्टातिदिष्टगोत्रं शूद्रस्याति-दिष्टातिदिष्टगोत्रम् ।” इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥
क्षत्त्रिय-वैश्य शूद्राणामतिदिष्टातिदिष्टगोत्रप्रवरमतएवै-तेषां पुरोहितगोत्रप्रवरमित्यर्थः । तथा चाग्नि-पुराणे वर्णसङ्करोपाख्याने ।“क्षत्त्रियवैश्यशूद्राणां गोत्रञ्च प्रवरादिकम् ।तथान्यवर्णसङ्कराणां येषां विप्राश्च याजकाः ॥
”गोत्राणि तु चतुर्व्विंशतिः तथा च मनुः ।“शाण्डिल्यः काश्यपश्चैव वात्स्यः सावर्णकस्तथा ।भरद्वाजो गौतमश्च सौकालीनस्तथापरः ॥
कल्किषश्चाग्निवेश्यश्च कृष्णात्रेयवशिष्ठकौ ।विश्वामित्रः कुशिकश्च कौशिकश्च तथापरः ॥
घृतकौशिकमौद्गल्यौ आलम्यानः पराशरः ।सौपायनस्तथात्रिश्च वासुकी रोहितस्तथा ॥
घैयाघ्रपद्यकश्चैव जामदग्न्यस्तथापरः ।चतुर्व्विंशतिर्वै गोत्रा कथिताः पूर्व्वपण्डितैः ॥
”तथा च मनुः ।“जमदग्निर्भरद्वाजो विश्वामित्रात्रिगौतमाः ।वशिष्ठकाश्यपागस्त्या मुनयो गोत्रकारिणः ॥
एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥
”एतदुपलक्षणमन्येषामपि दर्शनात् । तथा च ।“सौकालीनकभौद्गल्यौ पराशरबृहस्पती ।काञ्चनो विष्णुकौशिक्यौ कात्यायनात्रेय-काण्वकाः ॥
कृष्णात्रेयः साङ्कृतिश्च कौण्डिल्यो गर्गसंज्ञकः ।आङ्गिरस इति ख्यातः अनावृकाख्यसङ्गितः ॥
अव्यजैमिनिवृद्धाख्याः शाण्डिल्यो वात्स्यएव च ।सावर्ण्यालम्यानवैयाघ्रपद्यश्च घृतकौशिकः ॥
शक्त्रिः काण्वायनश्चैव वासुकी गौतमस्तथा ।शुनकः सौपायनश्चैव मुनयो गोत्रकारिणः ॥
एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥
”सर्व्वे चत्वारिंशद्गोत्राः । इति कुलदीपिका-धृतधनञ्जयकृतधर्म्मप्रदीपः ॥
(मेघः । इतिनिघण्टुः । १ । १० । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५१ । ३ ।“त्वं गोत्रमङ्गिरोभ्योऽवृणोरपोतात्रये शत-दुरेषु गातुवित् ॥
”)
गोत्रः,
पुं,
 (गां पृथिवीं त्रायते रक्षतीति । गो + त्रै+ “आतोऽनुपसर्गे कः ।” ३ । २ । ३ । इति कः ।)पर्व्वतः । इत्यमरः । २ । ३ । १३ ॥
(यथा, भागवते ।२ । ६ । ९ ।“नाड्यो नदनदीनान्तु गोत्राणामस्थिसंहतिः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गोत्र
पु०
 गां भूमिंत्रायते त्रैङ् पालने क । १ पर्व्वते तस्यविष्कम्भरूपेण पृथिव्या धारकत्वात् तथात्वम् गोत्रभित् ।गूयते शब्द्यतेऽनेन गूङ् शब्दे करणे ष्ट्रन् गूधृपची-त्यादिना त्रो वा । २ आख्यायां नामनि तया शब्द्य-मानत्वात्तस्यास्तथात्वम् गोत्रस्ख्यलनम् । ३ सम्भावनीयबोधे४ कानने ५ क्षेत्रे ६ मार्गे च मेदि० । ७ छत्रे हेमच० ।८ संघे ९ वृद्धौ शब्दच० । १० वित्ते धने विश्वः ११ मुनि-भेदस्यापत्यादिबंशे
न०
 । गोत्रकाराश्चाष्टौ सुप्रसिद्धाःयथाह नि० सि० वौधायनः“विश्वामित्रोजमदग्निर्भरद्वाजोऽथ गोतमः । अत्रिर्वसिष्ठःकश्यप इत्येते सप्त ऋषयः सप्तानामृषीणामगस्त्याष्टमानांयदपत्यं तद्गोत्रमिति” मनुस्तु सप्ताह यथा “जमदग्निर्भर-द्वाजो विश्वामित्रात्रिगोतमाः । वशिष्ठकाश्यपागस्त्यामुनयो गोत्रकारिणः । एतेषां यान्यपत्त्यानि तानि गो-त्राणि मन्यते” एतदुपलक्षणमन्येषामपि दर्शनात् । तथाच धर्म्मप्रदीपे गोत्राणि तु चतुर्विंशतिरित्याह तथा चवृद्धमनुः “शाण्डिल्यः कश्यपश्चैव वात्स्यः सावर्णकस्तथा ।भरद्वाजो गोतमश्च सौकालीनस्तथापरः । कल्मषश्चा-ग्निवेश्यश्च कृष्णात्रेयवशिष्ठकौ । विश्वामित्रः कुशिकश्चकौशिकश्च तथापरः । घृतकौशिकमौद्गल्यौ आलम्ब्यानःपराशरः । सौपायनस्तथाऽत्रिश्च वासुकीरोहितस्तथावैयाघ्रपद्यकश्चैव जामदग्न्यस्तथापरः । चतुर्विंशतिर्गोत्राणां कथिता पूर्व्वपण्डितैः” । “सौकालीनक-मौद्गल्यौ पराशरवृहस्पती । काञ्चनो विष्णुकोशिक्यौकात्यायनात्रेयकाण्वकाः । कृष्णात्रेयः साङ्कृतिश्च कौ-ण्डिल्यो गर्गसंज्ञकः । आङ्गिरस इति ख्यातः अना-वृकाख्यसंज्ञितः । नव्यजैमिनिवृद्धाख्याः शाण्डिल्योवत्सएव च । सावर्ण्यालम्ब्यानवैयाघ्रपद्या घृतकौशिकः ।शक्त्रिः काण्वायनश्चैव वासुकिर्गोतमस्तथा । शुनकःसौपायनश्च मुनयो गोत्रकारिणः । एतेषां यान्यप-त्त्यानि तानि गोत्राणि मन्यते” । सर्व्वेद्विचत्त्वाविंश-द्गोत्रकाराः । “अपत्यं पौत्रप्रभृति गोत्रम्” पा० १२ उक्तेपौत्रप्रभृतौ अपत्यत्वेन विवक्षिते वंश्ये
न०
 तस्यायमाशयः-प्रवराध्यायप्रसिद्धं लोके गोत्रमिह तु तदप्रसिद्धस्यापिसंज्ञार्थमिदम् पौत्रादेरप्यपत्यत्वाव्यभिचारादपत्यपदस्या-पत्यत्वेन विवक्षितमित्यर्थः तेन पौत्रादेस्तत्त्वेन विव-क्षायामेव गोत्रत्वम् । पौत्रापत्यशब्दयोः ससम्बन्धि-कतया यदीयपौत्रादि तं प्रत्येव तस्य गोत्रत्वम् इति ।अस्य प्रयोजनं तु “एकोगोत्रे” पा० नियमार्थं तथाहिगोत्रे एक एवापत्यप्रत्ययः स्यात् । उपगोर्गोत्रापत्यम्उपगवः । गार्ग्यः । नाडायनः । “गोत्रे स्वैकोनसंख्यानां प्रत्ययानाम्परम्परा । यद्वा स्वद्यूनसंख्येभ्योऽनिष्टोत्पत्तिः प्रसज्यते । अपत्यम्पितुरेव स्यात्ततःप्राचामपीति च । मतभेदेन तद्ध्यन्ये सूत्रमेतत्तथोत्त-रम्” सि० कौ० अयमर्थः पितुरेवापत्यमिति पक्षे हिउपगोस्तृतीये वाच्ये औपगवादि स्यात् । चतुर्थे त्वजी-वज्येष्ठे मृतवंश्ये औपगवेः फक् । इत्थमिञ्फकोःपरम्परायां मूलाच्छततमे गोत्रे एकोनशतम्प्रत्ययाः स्युः ।पितामहादीनामपीति मुख्यपक्षे तु तृतीये वाच्येउपगोरणा इष्टे सिद्धेऽपि अणन्तादिजपि स्यात् चतुर्थेफगिति ततः फगिञाः परम्परायां शततमे गोत्रेऽष्टन-वतिरनिष्टप्रत्ययाः स्युः । अतो नियमार्थमिदं सूत्रम्” । इतिगोत्रापत्ये अनेकप्रत्ययाः पा० विहिता विस्तरभयान्नोक्ताः ।गोत्रान्तरे जातस्यापि दानादितो गोत्रान्तरत्वं स्मृतिबि-हितं यथा “गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेत् दत्त्रिमः सुतः ।गोत्ररिक्थानुगः पिण्डोव्यपैति ददतः स्वधा” मनुः ।अयमाशयः दानात् जनयितुः स्वत्वे जिवृत्ते द्वादश-विधपुत्रान्तर्गतत्वेन दत्तदाकीनां पुत्रनिधित्वेन विधा-नात् विधानेन संस्कारादिना च ग्रहीतुः पुत्रत्वेतद्गोत्रत्वम् । दत्तकन्यायान्तु वचनादेय पितृगोत्रापहा-रेण पतिगोत्रप्राप्तिः तथा च उ० त० व्यपस्थापितं यथा“तदानीं गोत्रापहारमाह लघुहारीतः । “स्वगो-त्राद्भ्रश्यते नारी विवाहात् सप्तमे पदे । पतिगो-त्रेण कर्त्तव्या तस्याः पिण्डोदकक्रिया” । पाणिग्र-हणादपि पितृगोत्रापहारमाह श्राद्धविवेके वृहस्पतिः ।“पाणिग्रहणिका मन्त्राः पितृगोत्रापहारकाः ।भर्त्तुर्गोत्रेण नारीणां देयं पिण्डोदकं ततः” । यत्तुसपिण्डनस्य गोत्रापहारित्वप्रतिपादकवचनम् । “सं-स्थितायान्तु भार्यायां सपिण्डीकरणान्तिकम् । पैतृकंभजते गोत्रमूर्द्ध्वन्तु पतिपैतृकम्” इति कात्यायनीयंतत् शाख्यन्तरीथं शिष्टव्यवहाराभावात् । अतएव “अनु-मन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयेत” इति गोभिलोक्तंसप्तपदीगमनानन्तरं पत्युरभिवादनं तत् पतिगोत्रेणकर्त्तव्यमिति भट्टनारायणैरुक्तम् एतेन पितृगोत्रेणेतिसरलाभवदेवभट्टाभ्यामुक्तं हेयम् । श्राद्धे गोत्रोल्लेखेविशेषः श्रा० त० प्रचेताः “गोत्रसम्बन्धनामानि पितॄणां परि-कल्पयन्” । सामगानां श्राद्धादिकर्मभेदे तस्य विभक्तिविशे-षान्ततामाह तत्रैव गोभिलः “गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्रगोत्रस्याक्षष्यकर्मणि । गोत्रस्तु तर्पणे प्रोक्त एवं कर्त्तान मुह्यति” शाखिभेदेन प्रेततर्पणे तु विशेषः व्रह्मपु० उक्तः । “अमुकामुकगोत्रस्तु प्रेतस्तृप्यत्विदं जपन्” ।“स्नात्वा सचेलमाचम्य सिञ्चेयुरुदकं जले । गोत्रनामा-नुवादादि तर्पयामोति चोत्तरम्” छन्दोगविषयं गो-भिलवाक्यम् “विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता” किरा०“स्फुटमिन्द्रताद्य मयि गोत्रभिदा” माघ० । “गोत्रबिस्ख-लितमूचुरङ्गनाः” रघुः । “स्मरसि स्मर! मेखलागुणैरुतगोत्रस्खलितेषु बन्धनम्” कुमा० । “गोत्रभिदोऽप्यमर्षण”रघुः । गोत्रं करोति कृ--णिनि । गोत्रकारिन् गोत्र-प्रवर्त्तक ऋषिभेदे । “सप्तैते गोत्रकारिणः” वौधा० ।तृच् गोत्रकर्त्तृ तत्रार्थे “तपस्विनो ब्रह्मविदो गोत्रकर्त्तारएव च” भा० आनु० ४ अ० । गां भूमिं वृष्ट्या त्रायते त्रै--क ।१३ मेघे निरु० । गोत्रमिच्छब्दे दृश्यम् ।
Capeller
German
गोत्र॑
n.
 (m. ) Kuhstall
Geschlecht, Geschlechtsname,
Personenname
Enkel
und best. spätere Nachkommen (g.),
patronymisches Suffix (g).
Grassman
German
gotrá, n., Kuhstall, Kuhhürde [von gó], auch 2〉 in der Verbindung gotrám gávām.
-ám {51, 3}
{798, 23}
{1019, 10}. — 2〉 {214, 18}.
-ásya dāváne {672, 5}
kṣayati {946, 8}.
-ā́ {208, 1}
{264, 21}
{277, 7}
{312, 8}
{874, 2}. — 2〉 {506, 5}.
-ā́ṇi {273, 4}
{929, 7}.
Burnouf
French
गोत्र गोत्र
m.
 (गो
त्रा) montagne. -- S.
f.
गोत्रा terre
troupeau de vaches. -- S.
n.
 champ
forêt
route
richesses.
Famille, race, lignée
genre
espèce
nom,
appellation.
Connaissance inspirée de l'avenir.
Parasol.
गोत्रज
m.
 (जन्) parent [issu d'un ancêtre commun, par
oppos. à बन्धु parent par alliance].
गोत्रभिद्
m.
 surn. d'Indra, qui brise les montagnes [ou les
nuages, cf. गिरि] avec sa foudre.
Stchoupak
French
गो-त्र-
nt. famille, lignée, clan
nom de famille, nom
personne
portant un patronyme, suffixe patronymique (gramm. )
m.
 montagne
-वन्त्-
a. de noble lignée, de bonne famille.
°कर्तृ- ag. fondateur d'une famille.
°ज- a. né dans la même famille, apparenté.
°भिद्- (qui fend les montagnes ou détruit les familles)
m.
n.
 d'Indra.
°रिक्थ- nt. du. famille et patrimoine.
°वर्धन-
m.
n.
 d'un prince.
°व्रत- nt. règlement, usage, rite familial.
°स्खलन- °स्खलित- nt. erreur d'appellation, fait de se tromper
de nom.
°स्थिति-
f.
 = {%°vrata-
%} ressemblance avec une montagne.