| YouTube Channel

गृहस्थः (gRhasthaH)

 
Apte Hindi
Hindi
गृहस्थः
पुं*
 गृहम्-स्थः -
"गृही, दूसरे आश्रम में प्रवेश करके रहने वाला"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गृहस्थः
noun
यः गृहस्थाश्रमम् आचरति।
"गृहस्थेन गृहस्थधर्मः आचरणीयः।"
Synonyms:
 गृहस्थः, ज्येष्ठाश्रमी, गृहमेधी, स्नातकः, गृही, गृहपतिः, सत्री, गृहयाय्यः, गृहाधिपः, कुटुम्बी, गृहायनिकः
noun
यः गृहेषु दारेषु अभिरमते।
"सः गृहस्थः सुखी भवति यः कुटुम्बेन सह जीवति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गृहस्थः,
पुं,
 (“न गृहं गृहमित्याहुर्गृहिणी गृह-मुच्यते ।” अतएव गृहेषु दारेषु तिष्ठति अभि-रमते इति । गृह + स्था + “सुपि स्थः ।” ३ । २ । ४ ।इति कः ।) गृही । द्वितीयाश्रमी । तत्पर्य्यायः ।ज्येष्ठाश्रमी २ गृहमेधी ३ स्नातकः ४ गृही ५ ।इति हेमचन्द्रः । ३ । ४७१ ॥
गृहपतिः ६सत्री ७ । इत्यमरः । २ । ८ । १५ ॥
गृहयाय्यः ८ ।इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥
गृहा-धिपः ९ । इति हलायुधः ॥
कुटुम्बी १० । इतिजटाधरः ॥
गृहायनिकः ११ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
* ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --“गृहस्थो ब्रह्यचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः ।चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः सर्व्वे गार्हस्थ्यमूलकाः ॥
यः कश्चिदिह लोकेऽस्मिन्नागमः संप्रकीर्त्तितः ।तस्यात्र गमनं श्रेयः कीर्त्तिरेषा सनातनी ॥
संस्कारैः संस्कृतः पूर्व्वं यथावच्चरितव्रतः ।जातौ गुणविशिष्टायां समावर्त्तेत वेदवित् ॥
स्वदारनिरतो नित्यं शिष्टाचारो जितेन्द्रियः ।पञ्चभिञ्च महायज्ञैः श्रद्दधानो यजेदिह ॥
देवतातिथिशिष्टाशी निरतो वेदकर्म्मसु ।इज्याप्रदानयुक्तश्च यथाशक्ति यथाविधि ॥
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य गोचरः ॥
नित्यं यज्ञोपवीती स्यात् शुक्लवासाः शुचिव्रतः ।नियतो दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश्च संविशेत् ॥
जितशिश्नोदरो मैत्रः शिष्टाचारसमन्वितः ।वैणवीं धारयेद्यष्टिं सोदकञ्च कमण्डलुम् ॥
अधीत्याध्यापनं कुर्य्यात् तथा यजनयाजने ।दानं प्रतिग्रहञ्चापि षड्गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥
त्रीणि कर्म्माणि यानीह ब्राह्मणानान्तु जीविका ।याजनाध्यापने चोभे शुद्धाच्चापि प्रतिग्रहः ॥
अथ शेषाणि चान्यानि त्रीणि कर्म्माणि यानि तु ।दानमध्ययनं यज्ञो धर्म्मयुक्तानि तानि तु ॥
तेध्वप्रमादं कुर्व्वीत त्रिषु कर्म्मसु धर्म्मवित् ।दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः सर्व्वभूतसमो मुनिः ॥
सर्व्वमेतद् यथाशक्ति विप्रो निर्व्वर्त्तयन् शुचिः ।एवं युक्तो जयेत् स्वर्गं गृहस्थः संशितव्रतः ॥
”इत्थाश्वमेधिकपर्व्व ॥
“सर्व्वेषामाश्रमाणान्तु द्वैविध्यन्तु चतुर्व्विधम् ।ब्रह्मचार्य्युपकुर्व्वाणो नैष्ठिको ब्रह्मतत्परः ॥
योऽधीत्य विधिवद्वेदान् गृहस्थाश्रममाव्रजेत् ।उपकुर्व्वाणको ज्ञेयो नैष्ठिको मरणान्तिकः ॥
अग्नयोऽतिथिश्रुश्रूषा यज्ञो दानं सुरार्च्चनम् ।गृहस्थस्य समासेन धर्म्मोऽयं द्विजसत्तमाः ॥
उदासीनः साधकश्च गृहस्थो द्विविधो भवेत् ।कुटुम्बभरणे युक्तः साधकोऽसौ गृही भवेत् ॥
ऋणानि त्रीण्युपाकृत्य त्यक्त्वा भार्य्याधनादिकम् ।एकाकी विचरेद् यस्तु उदासीनः स मौक्षिकः ॥
”इति गारुडे ४९ अध्यायः ॥
बाहुल्यन्तु तत्रैव । ५० । ५१ । अध्याययोर्द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
गृहस्थब्राह्मणधर्म्मो यथा, --“चतुर्थमायुषो भागमुषित्वाद्यं गुरौ द्विजः ।द्वितीयमायुषो भागं कृतदारो गृहे वसेत् ॥
अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ॥
यात्रामात्रप्रसिद्ध्यर्थं स्वैः कर्म्मभिरगर्हितैः ।अक्लेशेन शरीरस्य कुर्व्वीत धनसञ्चयम् ॥
ऋतामृताभ्याञ्जीवेत्तु मृतेन प्रमृतेन वा ।सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥
ऋतमुञ्छशिलं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ।मृतन्तु याचितं भैक्षं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥
सत्यानृतन्तु वाणिज्यं तेन चैवापि जीव्यते ।सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्ज्जयेत् ॥
”इत्यादि मानवे ४ अध्यायः ॥