| YouTube Channel

गुणीभूतव्यङ्ग्य (guNIbhUtavyaGgya)

 
Apte Hindi
Hindi
गुणीभूतव्यङ्ग्यम्
नपुं*
 गुणीभूत-व्यङ्ग्यम् -
काव्य के तीन भेदों में से दूसरा - मध्यम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गुणीभूतव्यङ्ग्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗುಣೀಭೂತ ವ್ಯಂಗ್ಯಕಾವ್ಯ
प्रयोगाः - > "अपरं तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये"
उल्लेखाः - > सा० द०
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गुणीभूतव्यङ्ग्यः,
पुं,
 (गुणीभूतमप्रधानीभूतं व्यङ्ग्यंव्यञ्जना शक्तिर्यत्र ।) काव्यविशेषः । यथा, --“अतादृशि गुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् ॥
*तस्याष्टौ भेदाः यथा ।“अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् ।सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम् ।व्यङ्ग्यमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदा मताः ॥
* ॥
अगूढं यथा ।स्फुटतया वाच्यायमानमिति अपराङ्गम् । यथाअपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा वाक्यार्थीभूतस्यअङ्गं रसादि अनुरणनरूपं वा ॥
* ॥
वाच्यसिद्ध्यङ्गं यथा ।आपाततः प्रतीतस्य वाच्यार्थस्य प्रतिसन्धीय-मानानुपपत्तिनिरासकं व्यङ्ग्यम् ॥
* ॥
अस्फुटं यथा ।विदग्धैरपि क्लेशगम्यं सन्दिग्धप्राधान्यं यथाप्राधान्यमत्र रसादिव्यञ्जकत्वेन तथा च प्रती-तस्य रसादेर्व्यञ्जकं किं वाच्यं किंवा व्यङ्ग्यमितौ-त्तरकालिकसन्देहविषयत्वं तत्त्वम् ॥
* ॥
तुल्यप्राधान्यं यथा ।अत्रापि रसादिव्यञ्जकत्वेनैव प्राधान्यं व्यङ्ग्यस्यनिश्चितत्वेन तेन तेन वाच्येन तुल्यार्थो बोध्यः ॥
*काक्राक्षिप्तं यथा ।आक्षिप्तमत्र प्रागेव पदार्थविधया उपस्थानम् ॥
*असुन्दरं यथा ।“रसादिव्यञ्जने वाच्यमुखनिरीक्षकं व्यङ्ग्यम् ।”इति काव्यप्रकाशः ॥
(इत्यत्र साहित्यदर्पणकारेण काव्यभेदमाश्रित्ययदुक्तं तद्यथा । ४ । १ ।“काव्यं ध्वनिर्गुणीभूतव्यङ्ग्यञ्चेति द्बिधा मतम् ।वाच्यातिशयिनि व्यङ्गे ध्वनिस्तत् काव्यमुत्तमम् ॥
”तत्रैव च । ४ । १६ ।“अपरन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्यं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये ।“अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन चसम्भवति ॥
” ततस्तत्र स्यादितराङ्गं काक्वाक्षिप्त-ञ्चेत्याद्यष्टौ भेदानुक्त्वा इतरस्य रसादेरङ्गं रसादि-व्यङ्ग्यं यथेत्यभिधाय क्रमश इतराङ्गादेरुदाहर-णानि प्रदर्शितानि । यथा, --“अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्द्दनः ।नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥
अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् ।“मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम-स्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः ।हा ! हा ! कथं नु भवतो रिपुराजधानी-प्रासादसन्ततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥
अत्रौत्सुक्यत्राससन्धिसंस्कृतस्य करुणस्य राज-विषयरतावङ्गभावः ।जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधियावचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।कृता लङ्काभर्त्तुर्वदनपरिपाटीषु घटनामयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥
”अत्र रामत्वं प्राप्तमित्यवचनेऽपि शब्दशक्तेरेवरामत्वमवगम्यते । वचनेन तु सादृश्यहेतुक-तादात्म्यारोपणमाविष्कुर्व्वता तद्गोपनमपा-कृतम् । तेन वाच्यं सादृश्यं वाक्यार्थान्वयोप-पादकतयाऽङ्गतां नीतम् । काक्वाक्षिप्तं यथा, --मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः ।सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरूसन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥
अत्र ‘मथ्नाम्येवेत्यादि’ व्यङ्ग्यं वाच्यस्य निषेधस्यसह भावेनैव स्थितम् ।दीपयन् रोदसीरन्ध्रमेष ज्वलति सर्व्वतः ।प्रतापस्तव राजेन्द्र ! वैरिवंशदवानलः ॥
अत्रान्वयस्य वेणुत्वारोपणरूपो व्यङ्ग्यः । प्रता-पस्य दवानलत्वारोपसिद्ध्यङ्गम् । ‘हरस्तु किञ्चित्परिवृत्त्येत्यादौ’ विलोचनव्यापारचुम्बनाभि-लाषयोः प्राधान्ये सन्देहः ।ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये ।जामदग्न्यश्च वो मित्रमन्यथा दुर्म्मनायते ॥
अत्र परशुरामो रक्षःकुलक्षयं करिष्यतीतिव्यङ्ग्यस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् ।सन्धौ सर्व्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिग्रहः ।अल्लापदीननृपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः ॥
अत्र अल्लापदीनाख्ये नृपतौ दानसामादिमन्तरेणनान्यः प्रशमोपायः व्यङ्ग्यं व्युत्पन्नानामपिझटित्य-स्फुटम् ।अनेन लोकगुरुणा सतां धर्म्मोपदेशिना ।अहं व्रतवती स्वैरमुक्तेन किमतः परम् ॥
अत्र प्रतीयमानोऽपि शाक्यमुनेस्तिर्य्यक् योषितिबलात्कारोपभोगः स्फुटतया वाच्यायमान इत्य-गूढम् ।वाणीरकुडुङ्गुड्डीणसौणिकोलाहलंसुणन्तीए ।घरकम्मबाब्बाडाए बहूए सीअन्ति अङ्गाइं ॥
”अत्र दत्तसङ्केतः कश्चिल्लतागृहं प्रविष्टः इतिव्यङ्ग्यात् ‘सीदन्त्यङ्गानि’ इति वाच्यस्य चमत्-कारः सहृदयसंवेद्य इत्यसुन्दरं किञ्च योदीपकतुल्ययोगितादिषु उपमाद्यलङ्कारो व्यङ्ग्यःस गुणीभूतव्यङ्ग्य एव । काव्यस्य दीपकादि-मुखेनैव चमत्कारविधायित्वात् । तदुक्तं ध्वनि-कृता ।अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते ।तत्परत्वं न काव्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर्मतः ॥
यत्र च शब्दान्तरादिना गोपनकृतचारुत्वस्यविपर्य्यासः । यथा, --दृष्ट्या केशवगोपरागहृतया किञ्चिन्न दृष्टं मयातेनात्र स्खलितास्मि नाथ ! पतितां किं नामनालम्बसे ?एकस्त्वं विषमेषु खिन्नमनसां सर्व्वाबलानां गति-र्गोप्यैवं गदितःसलेशमवताद्गोष्ठे हरिर्वश्चिरम् ॥
”अत्र गोपरागादिशब्दानां गोपे राग इत्यादि-व्यङ्ग्यार्थानां ‘सलेशमिति’ पदेन स्फुटतयाव-भासः । सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव ।किञ्च यत्र वस्त्वलङ्काररसादिरूपव्यङ्ग्यानां रसा-भ्यन्तरे गुणीभावः तत्र प्रधानकृत एव काव्य-व्यवहारः । तदुक्तं तेनैव ।प्रकारोऽयं गुणीभूतव्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम् ।धत्ते रसादितात्पर्य्यालोचनया पुनरिति ॥
यत्र च ।यत्रोन्मादानां प्रमदाजनाना-मभ्रंलिहः शोणमणीमयूखैः ।सन्ध्याम्रमं प्राप्नुवता मकाण्डे-ऽप्यनङ्गनेपथ्यविधिं व्यधत्त ॥
इत्यादौ रसादीनां नगरीवृत्तादि वस्तुमात्रे-ऽङ्गत्वम् । तत्र तेषामतात्पर्य्यविषयत्वेऽपि तैरेगुणीभूतैः काव्यव्यहारः । तदुक्तमस्मत्सगोत्र-कविपण्डितमुख्यश्रीचण्डिदासपादैः । काव्यार्थ-स्याखण्डबुद्धिवेद्यस्य तन्मयीभावेनास्वाददशायांगुणप्रधानभावावभासस्तावन्नानुभूयते काला-न्तरे तु प्रकरणादिपर्य्यालोच्नया भवन्नप्यस्रौ नकाव्यव्यपदेशं व्याहन्तुमीशस्तस्यास्वादमात्रायत्तत्वादिति ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गुणीभूतव्यङ्ग्य
न०
 गुणीभूतं व्यङ्ग्यं यत्र । काव्यभेदेतल्लक्षणाभेदादि सा० द० उक्तं यथा“अपरन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्य वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये । अपरंकाव्यं अनुत्तमत्वम् न्यूनतया साम्येन च संभवति । तत्रस्यादितराङ्गं १ काक्वाक्षिप्त २ ञ्च वाच्यसिद्ध्यङ्गम् ३ संदिग्ध-प्राधान्यं ४ तुल्यप्राधान्य ५ मस्फुट ६ मगूढम् ७ । व्यङ्ग्यासुन्द-र ८ मेवं मेदास्तस्योदिता अष्टौ । इतरस्य रसादेरङ्गंरसादि व्यङ्गं १ यथा । “अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तन-विमर्द्दनः । नाभ्यूरुजधनस्पर्शी नीवीविश्रंसनः करः” ।अत्र शृङ्गारः करुणस्याङ्गम् । “मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकामस्त्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्ण्णतापः । हाहाकथं नु भवतोरिपुराजधानीप्रासादसन्ततिषु तिष्ठतिकामिलोकः” । अत्रौत्सुक्यत्राससन्धिसंस्कृतस्य करुणस्यराजविषयरतावङ्गभावः । “जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृग-तृष्णान्धितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम् ।कृता लङ्काभर्त्तुर्वदनपरिपाटीष्रघटना मयाप्तं रामत्वंकुशलवसुता न त्वधिगता” । अत्र रामत्वं प्राप्तमित्य-वचनेऽपि शब्दशक्तेरेव रामत्वमवगम्यते वचनेन तु सादृश्यहेतुकतादात्म्यारोषणमाविष्कृत्य तद्गोपनमपाकृतं तेनव्यङ्ग्यं सादृश्य वाक्यार्थान्वयोपपादकतयाऽङ्गतां नीतम् ।काक्वाक्षिप्तं २ यथा । “मथ्नामि कौरवशतं समरे नकोपाद्दःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्ण-यामि गदया न सुयोधनोरू सन्धिं करोतु भवतांनृपतिः पणेन” । अत्र मथ्नाम्ये वेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यस्यनिषेधस्य सहभावेनैव स्थितम् । “दीपयन् रोदसीरन्ध्रमेषज्वलति सर्वतः । प्रतापस्तव राजेन्द्र! वैरिवंशदवानलः” ।अत्रान्वयस्य वेणुत्वारोपणरूपोव्यङ्ग्यः प्रतापस्य दवानल-त्वारोपसिद्ध्यङ्गम् ३ । “हरस्तु किञ्चित् परिवृत्तेत्यादौ” ।विलोचनव्यापारचुम्बनाभिलाषयोः प्राधान्ये सन्देहः ४ ।“ब्राह्मणातिक्रमत्यागोमवतामेव भूयते । जामदग्न्यश्चयोमित्रमन्यथा दुर्मनायते” । अत्र वाच्यस्य परशुरामोरक्षः-कुलक्षयं करिष्यतीति व्यङ्ग्यस्य च समं प्राधान्यम् ५ ।“सन्धौ सर्वस्वहरणं विग्रहे प्राणनिग्रहः । अश्वपदीन-नृपतौ न सन्धिर्न च विग्रहः” । अत्राश्वपदीनाख्ये नृपतौदानसामादिमन्तरेण नान्यः प्रशमोपाय इति व्यङ्ग्यंव्युत्पन्नानामपि झटित्यस्फुटम् ६ । “अनेन लोकगुरुणासतां धर्मोपदेशिना । अहं व्रतवती स्वैरमुक्तेन किमतःपरम्” । अत्र प्रतीयमानोऽपि शाक्यमुनेस्तिर्य्यक्योषितिबलात्कारोपभोगः स्थुटतया वाच्यायमानैत्यगूढम् ७ ।“वाणीरकुडुङ्गुड्डीणसौणिकोलाहलं सुणन्तीए । वरकम्मव्वाबडाए सीअन्ति अङ्गाइम्” । अत्र दत्तसंकेतःकश्चिल्लतागृहं प्रविष्टैति व्यङ्ग्यात् शृण्वन्त्याः सीदन्त्यङ्गानिइति वाक्यस्य चमत्कारः सहृदयसंवेद्य इत्यसुन्दरम् ८ ।किञ्च योदीपकतुल्ययोगितादिषु उपमाद्यलङ्कारोव्यङ्ग्यःम गुणीभूतव्यङ्ग्य एव काव्यस्य दीपकादिमुखेनैव चमत्का-रविधायित्वात् तदुक्तं ध्वनिकृता “अलङ्कारान्तरस्यापिप्रतीतौ यत्र भासते । तत्परत्वं तु काव्यस्य नासौमार्गोध्वनेर्म्मतः” । यत्र च शब्दान्तरादिना गोपन-कृतचारुत्वस्य विपर्य्यासः यथा “दृष्ट्या केशवगोपरा-गहृतया किञ्चिन्नवृष्टं मया तेनात्र स्खलितास्मि नाथ!पतितां किं नाम नालम्बसे । एकस्त्वं विषमेषुखिन्नमनसांसर्वाबलानां गतिर्मोप्यैवं गदितः सलेशमवताद्गोष्ठेहरिर्वश्चिरम्” । अत्र गोपरागादिशव्दानां गीपे राग-इत्यादिव्यङ्ग्यार्थानां सलेशमिति पदेन स्फुटतयाऽ-वभासः । सलेशमिति पदस्य परित्यागे ध्वनिरेव । किञ्चयत्र वस्त्वलङ्काररसादिरूपव्यङ्ग्यानां रसान्तरे गुणी-भावः तत्र प्रधानकृतएव काव्यव्यवहारः तदुक्तं तेनैव“प्रकारोऽयं गणीभूतव्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपताम् । धत्तेरसादितात्पर्य्यपर्य्यालोचनया पृथक्” यत्र च “यत्रो-न्मदानां प्रमदाजनानामब्भ्रंलिहः शोणमणीमयूखः ।सन्ध्याभ्रमं प्राप्नुवतामकाण्डेऽप्यनङ्गनेपथ्यविधिं व्य-धत्त” इत्यादौ रसादीनां नगरीवृत्तान्तादिवस्तुमात्रेऽङ्गत्वंतत्र तेषामतात्पर्य्यविषयत्वेऽपि तैरेव गुणीभूतैः काव्यव्यवहारः” । अस्य भेदसंख्याविस्तरभयात् नाक्तास्ततएवावासेयाः ।