| YouTube Channel

गुणवृत्ति (guNavRtti)

 
Spoken Sanskrit
English
गुणवृत्ति guNavRtti
f.
 secondary force of a word
गुणवृत्ति guNavRtti
f.
 secondary or unessential condition or relation
गुणवृत्ति guNavRtti
f.
 character or style of qualities or merits
Monier Williams Cologne
English
गुण—वृत्ति
f.
 a secondary or unessential condition or relation (opposed to मुख्या वृ°),
KātyŚr.
the secondary force of a word,
W.
character or style of qualities or merits,
W.
Monier Williams 1872
English
गुण-वृत्ति
for ‘essential’ read unessential:
add — the secondary force of a word.
Apte Hindi
Hindi
गुणवृत्ति
वि* गुण-वृत्ति -
गौण या अप्रधान संबंध
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गुणवृत्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲಕ್ಷಣಾವೃತ್ತಿ /ಸಾದೃಶ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಕ್ತಿ
व्युत्पत्तिः - > गुणेन वृत्तिः
L R Vaidya
English
guRa-vftti {% f. %} a secondary or unessential condition or relation, (op. to मुख्यावृत्ति).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गुणवृत्ति स्त्री गुणेन वृत्तिः । १ लक्ष्यमाणसादृश्यादिगुणा-वलम्बनेन शब्दस्य अर्थप्रकाशनरूपशक्तौ लक्षणावृत्तौ, “यस्याक्षिसमीपे पौण्ड्राणि स गुणवृत्त्या चतुरक्षः”कात्या० श्रौ० २० । १ । ३८ सूत्रे कर्कः । गुणे वृत्तिर्यस्य ।२ गुणसामर्थ्यवति
त्रि०
 “ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्द्देश्ये निर्गुणेगुणवृत्तयः । कथं चरन्ति? श्रुतयः साक्षात् सदसतःपरे” भाग० १०८७ अ० । गुणानां सत्वादीनां वृत्तिः ।सत्वादीनां ३ परिणामभेदेषु स्त्री “परिणामतापसंस्कार-दुःखैर्गुणविवरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः” पात० सू० ।तासाञ्च यथाऽन्योन्यविरोधस्तथा तत्सूत्रभाष्यादिषुदर्शितम् ।“प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपा बुद्विगुणाः परस्परानुग्रह-तन्त्रीभूत्वा शान्तं घोरं मूढं वा प्रत्ययं त्रिगुणमेवा-रभन्ते चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तंरूपातिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुध्यन्ते सामा-न्यानि तु अतिशयैः सह प्रवर्त्तन्ते एवमेते गुणाइतरेतराश्रयेणोपार्ज्जितसुस्वदुःखमोहप्रत्यया इतिसर्वे सर्वरूपा भवन्ति गुणप्रधानभावकृतस्तेषु विशेषइति तस्मात् दुःखमेव सर्व्वं विवेकिन” व्यासभा० ।“प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपबुद्धिरूपेण परिणतागुणाः सत्वरजस्तमांसि परस्परानुग्रहतन्त्राः शान्तं-सुखात्मक, घोरं दुखात्मकं, मूढं विषादात्मकमेव प्रत्ययंसुखोपभोगरूपमपि त्रिगुणं प्रारभन्ते नच सोऽपिंतादृशरूपोऽस्य परिणामः स्थिरः इत्याह चलञ्चगुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तं नान्वेकप्रत्ययःकथं परस्परविरुद्धशान्तघोरमूढत्वान्येकदा प्रतिपद्यते?इत्यत आह रूपातिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेणविरुध्यन्ते सरूपास्त्वष्टा भावा धर्म्मादयो वृत्तयः सुखा-द्यास्तदिह धर्म्मेण विपच्यमानेनाधर्म्मस्तादृशो विरुध्यतेएवं ज्ञानवैराग्यैश्वर्य्यैः सुखादिभिश्च तादृशान्येवतद्विपरीतानि विरुध्यन्ते, सामान्यानि त्वसमुदाचरद्रूपाणि अतिशयैः समुदाचरद्निः सहाविरोधात् प्रवर्त्तन्तेइति । ननु गृह्णीमएतत्तथापि विषयसुखस्य कुतः स्वाभा-विकी दुःखतेत्यत आह एवमेव इति उपादानाभेदा-दुपादानात्मकत्वाच्चोपादेयस्याप्यभेद इत्यर्थः । तत्किमिदा-नीमात्यन्तिकमेव तादात्म्यं तथा च बुद्धिव्यपदेशभेदीन कल्पते इत्यत आह गुणप्रधानेति सामान्यात्मनागुणभावोऽतिशयात्मना च प्राधान्यं तस्मादुपाधितःस्वभावतश्व दुःखभेव सर्व्वं विवेकिन इति” वाच० विवरणम्