| YouTube Channel

गुणकर्मन् (guNakarman)

 
Capeller Eng
English
गुणकर्मन्
n.
 a secondary action (abl. °मतस्) or
secondary object (opp प्रधानं कर्मन्).
Spoken Sanskrit
English
गुणकर्मन् guNakarman
n.
 unessential secondary action
गुणकर्मन् guNakarman
n.
 secondary or less immediate object of an action
Monier Williams Cologne
English
गुण—कर्मन्
n.
 an unessential secondary action,
Madhus.
Nyāyam.
 , Sch. (°म-त्व)
(in
Gr.
 ) the secondary or less immediate object of an action,
Pāṇ.
 ii, 3, 65, Sch.
Macdonell
English
गुणकर्मन् guṇa-karman,
n.
 unessential 🞄secondary action
remote object (gr.)
-kaluṣa,
n.
 coalescence of the three fundamental 🞄qualities
-kṛtya,
n.
 function of a 🞄bow-string
-gaṇa,
m.
 multitude of excellences
🞄-gṛhya,
a.
 appreciating excellences
🞄-grahaṇa,
n.
 recognition of merit, eulogy
🞄-grāma,
m.
 multitude of virtues
-grāhin, 🞄a. appreciating merit
-ghātin,
a.
 detracting 🞄from merit
-ccheda,
m.
 breaking of the 🞄rope and disappearance of virtue
-jña,
a.
 🞄recognising merits: -tā,
f.
 abst. ɴ.
-tantra, 🞄a. guided by virtue
-tas, ad. conformably 🞄to the fundamental qualities
with regard to 🞄good qualities
-tā,
f.
 subordinateness
excellence
🞄-tyāgin,
a.
 forsaking virtue
-tva, 🞄n. consistency of a rope
accessoriness
excellence
🞄-deva,
m.
 N. of a pupil of Guṇāḍhya.
Apte Hindi
Hindi
गुणकर्मन्
नपुं*
 गुण-कर्मन् -
अनावश्यक या गौण कार्य
गुणकर्मन्
नपुं*
 गुण-कर्मन् -
गौण या कार्य का व्यवधानसहित
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गुणकर्मन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪ್ರಧಾನವದ ಕಾರ್ಯ
गुणकर्मन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಪ್ರಧಾನವಾದ ಕರ್ಮ
गुणकर्मन्
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮೋಗುಣಜನ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯ
L R Vaidya
English
guRa-karman {% n. %} 1. an unessential or secondary action
2. the secondary or less immediate object of an action (in gram.), e.g. स्नुग्ध्नम् in नेताश्वस्य स्नुग्ध्नम्.
Abhyankara Grammar
English
गुणकर्मन् a term used by the an- cient grammarians for the गौणकर्मन् or indirect object of a verb. having two objects.The word is found quoted in the Mahabha- ya
cf. कथिते लादयश्चेत्स्युः षष्टीं कुर्यात्तदा गुणे । गुणे गुणकर्मणि । cf. also गुणकर्मणि लादिविधि: सपरे M.Bh. on I. 4.51.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गुणकर्मन्
न०
 कर्म्म० । १ अप्रधाने कर्म्मणि कर्म्मणो-ऽप्रधानत्वञ्च द्विकर्म्मकधात्वर्थघटकाप्रधानक्रियान्वि-तत्वम् । “कर्त्तृकर्म्मणोः कृति” पा० “गुणकर्म्मणिवेष्यते” वार्त्ति० । “नेताश्वस्य स्रुघ्नं स्नुघ्नस्य वा” अत्रगमनानुकूलव्यापारोनयत्यर्थस्तद्विशेषणीभूतगतौ स्रुघ्न-स्यान्वितत्वेन गुणकर्म्मत्वम् । “गुणानां सत्वादिद्रव्य-रूपाणाम् कर्म्म । सत्वादिद्रव्यरूपजन्ये २ कर्मभेदे च तानिच कर्माणि सा० का० उक्ताणि यथा ।“सत्वं लघु प्रकाशकमिष्टमुपष्टम्भकं चलञ्च रजः ।गुरु वरणकमेव तमः प्रदीपवच्चार्थतोवृत्तिः ।” सत्व-मेव लघु प्रकाशकमिष्टं सांख्याचार्य्यैः, तत्र कार्य्यो-द्गमने हेतुर्धर्म्मोलाघवं गौरवप्रतिद्वन्द्वि यतोऽग्ने-रूर्द्ध्वज्वलनं भवति तदेव लाघवं कस्यचित्तिर्यग्ममनेहेतुर्यथा वायोः । एवं करणानां वृत्तिपटुत्वहेतु-र्लाघवं गुरुत्वे हि मन्दानि स्युरिति सत्वस्य प्रका-शकत्वत्वमुक्तम् । सत्वतमसी स्वयमक्रियतया स्वस्वकार्य्यं-प्रवृत्तिं प्रत्यवसीदन्ती रजसोपष्टभ्येते अवसादात् प्रच्याव्य स्वकार्य्ये ते उत्साहं प्रयत्नं कार्य्येते तदिदमुक्त-मुपष्टम्भकं रजैति । कस्मादित्यत उक्तं चलमिति ।तदनेन रजसः प्रवृत्त्यर्थत्वं दर्शितम् । रजस्तु चलतयापरितस्त्रैगुण्यं चालयद्गुरुणावृण्वता च तमसा यत्रप्रवृत्तिप्रतिबन्धकेन क्वचिदेव प्रवर्त्तते इति ततस्ततोव्यावर्त्त्य तमोनियामकमुक्तं गुरु वरणकमेव तमैति ।एवकारः प्रत्येकं गिन्नक्रमः सम्बध्यते सत्वमेव रज-एव तमएव । ननु परस्परविरोधशीलागुणाः मुन्दोपसुन्दवत्परस्परं ध्वंसयन्ते इत्येव युक्तं प्रागेव तेषा-मेकक्रियाकर्तृतायाः, इत्यत आह “प्रदीपवच्चार्थतोवृत्तिः, दृष्टमेतत् यथा वर्त्तितैले अनलविरोधिनीअथच मिलिते सहानलेन रूपप्रकाशलक्षणं कार्य्यं कुरुतःयथा च वातपित्तश्लेष्माणः परस्परविरोधिनः शरीर-धारणलक्षणकार्य्यकारिणः एवं सत्वरजस्तमांसि मिथो-विरुद्धान्यपि अनुवर्त्स्यन्ति च स्वस्वकार्य्यं करिव्यन्तिच अर्थतः पुरुषार्थत इति यावत् । वक्ष्यति च “पुरुषार्थएव हेतुर्न केनचित्कार्य्यते करणम्” इति । अत्र चसुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वानुरूपाणिसुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्पयन्ति ।तेषाञ्च परस्परमभिभाव्याभिभावकभावान्नानात्वम् ।तद्यथा एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनंसुखाकरोति तत्कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याःसुखरूपसमुद्भवात् । सैव स्त्री सपत्नीः दुःखाकरोति-तत्कस्य हेतोः? ताः प्रति तस्या दुःखरूपसमुद्भवात् ।एवं पुरुषान्तरं तामविन्दत् सैव मोहयति तत्कस्यहेतोः? तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । अनयाच स्त्रिया सर्वे भावा व्याखाताः । तत्र यत्मुखहेतुस्त-त्सुखात्मकं सत्वं, यत् दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः, यन्मोहहेतुस्तन्मोहात्मकं तमः, सुखप्रकाशलाघवानांत्वेकस्मिन् युगपदुद्भूतावविरोधः सहदर्शनात् । त-स्मात् सुखदुःखमोहैरिव विरोधिभिरेकैकगुणवृत्तिभिःसुखप्रकाशलाघवैर्न निमित्तभेदा उन्नोयन्ते एवं दुःखो-पष्टम्भकत्वप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोहगुरुत्वावरणैरिति सिद्धंत्रैगुण्यमिति ।”विस्तरेण गुणकर्म्मविभागश्च गीतायां दर्शितो यथा ।“सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः । निबध्नन्ति महावाहो! देहे देहिनमव्ययम् । तत्र सत्वंनिर्म्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नातिज्ञानसङ्गेन चानघ! । रजोरागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गममुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय! कर्मसङ्गेन देहिनम्तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्व्वदेदिनाम् । प्रमादाल-स्यनिद्राभिस्तन्निबध्नाति भारत! । सत्वं सुखे सञ्जयतिरजः कर्म्मणि भारत! । ज्ञाममावृत्य तु तु तमःप्रमादे सञ्जयत्युत । रजस्तमश्चाभिभूय सत्वे भवतिभारत! । रजः सत्वं तमश्चैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ।सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदातदा विद्याद्विवृद्धं सत्वमित्युत । लोभः प्रवृत्तिरारम्भःकर्मणामशमः स्तृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धेभरतर्षभ! । अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादोमोहएव च ।तमस्येतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन! । यदा सत्वेप्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते । रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषुजायते । तथा प्रलीनस्तमसि, मूढयोनिषु जायते ।कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्विकं निर्म्मलं फलम् ।रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् । सत्वात्संजायते ज्ञानं रजसोलोभएव च । प्रमादमोहौतमसोभवतोऽज्ञानमेव च । ऊर्द्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था-मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्थाअधोग-च्छन्ति तामसाः ।”
Capeller
German
गुणकर्मन्
n.
 unwesenntliche, secundäre
Handlung
entfernteres Ogjekt (g.).