| YouTube Channel

गुणः (guNaH)

 
Apte
English
गुणः [guṇḥ], [गुण्-अच्]
A quality (good or bad)
सुगुण, दुर्गुण
यदङ्गनारूपसरूपतायाः कञ्चिद्गुणं भेदकमिच्छतीभिः
Śi.*
 3.42.
(a) A good quality, merit, virtue, excellence
कतमे ते गुणाः
Māl.
 1
वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि
Ki.*
 8.37
R.*
 1.9, 22
साधुत्वे तस्य को गुणः
Pt.*
 4.18. (b) Eminence.
Use, advantage, good (with
instr.
 usually),
Pt.*
 5.
कः स्थानलाभे गुणः 2.21
H.*
 1.49
Mu.*
 1.15.
Effect, result, efficacy, good result
संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम्
Ś.*
 7.4
गुणमहतां महते गुणाय योगः
Ki.*
 1.25
6. 7.
(a) A single thread or string. (b) Thread, string, rope, cord, मेखलागुणैः
Ku.*
 4.8
5.1
तृणैर्गुणत्व- मापन्नैर्वध्यन्ते मत्तदन्तिनः
H.*
 1.32
यतः परेषां गुणग्रहीतासि
Bv.*
 1. 9 (where गुण also means 'a merit').
The bowstring
गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता
Ku.*
 4.15, 29
कनकपिङ्गतडिद्- गुणसंयुतम्
R.*
 9.54.
The string of a musical instrument
कलवल्लकीगुणस्वानमानम्
Śi.*
 4.57.
A sinew.
A quality, attribute, property in general
यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि
Ms.*
 9.22.
A quality, characteristic or property of all substances, one of the seven categories of padārthas of the Vaiśeṣikas, (the number of these properties is 24).
An ingredient or constituent of nature, any one of the three properties belonging to all created things
(these are स्त्व, रजस् and तमस्)
गुणत्रयविभागाय
Ku.*
 2.4
सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः
Bg.*
 14.5
R.*
 3.27.
A wick, cotton thread
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तर- स्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥
Pt.*
 1.221.
An object of sense, (these are five रूप, रस, गन्ध, स्पर्श, and शब्द)
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितैः प्रभुः
Bhāg.*
 11.3.5.
Repetition, multiplication, denoting 'folds' or 'times', usually at the end of
comp.
 after numerals
आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । ष़ड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ Chāṇ.78
so त्रिणुण
शतगुणीभवति becomes a hundred-fold, अध्यर्धगुणमाहुर्यं बले शौर्ये च केशव
Mb.
 * 11.2.1.
A secondary element, a subordinate part (opp. मुख्य)
न च गुणानुग्रहार्थं प्रधानस्यावृत्तिर्युक्ता ŚB. on MS.* 12.1.4.
Excess, abundance, superfluity
पराङ्मुखवधं कृत्वा को$त्र प्राप्तस्त्वया गुणः
Rām.*
 4.17.16.
An adjective, a word subordinate to another in a sentence.
The substitution of ए, ओ, अर् and अल् for इ, उ, ऋ (short or long) and लृ, or the vowels अ, ए, ओ and अर् and अल्.
(In
Rhet.
 ) Quality considered as an inherent property of a Rasa or sentiment. Mammaṭa thus defines गुण. ये रहस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्ष- हेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ K.
P.*
 8. (Some writers on rhetoric, such as Vāmana, Jagannātha Paṇḍita, Daṇḍin and others, consider Guṇas to be properties both of शब्द and अर्थ, and mention ten varieties under each head. Mammaṭa, however, recognises only three, and, after discussing and criticizing the views of others, says: माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश K.
P.*
 8)
Ki.*
 17.6.
(In
gram.
 and Mīm. ) Property considered as the meaning of a class of words
e. g. grammarians recognise four kinds of the meaning of words
जाति, गुण, किया and द्रव्य, and give गौः, शुक्लः, चलः and डित्थः as instances to illustrate these meanings.
(In politics) A proper course of action, an expedient. (The expedients to be used by a king in foreign politics are six: 1 सन्धि peace or alliance
2 विग्रह war
3 यान march or expedition
4 स्थान or आसन halt
5 संश्रय seeking shelter
6 द्वैध or द्वैधीभाव duplicity
सन्धिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः Ak.) see
Y.*
 1.346
Ms.*
 7.16
Śi.*
 2.26
R.*
 8.21.
The number 'three' (derived from the three qualities).
The chord of an arc (in geom. ).
An organ of sense.
A subordinate dish
Ms.*
 3.226, 233.
A cook.
An epithet of Bhīma as in युधिष्टिरो$पि गुणप्रियः Vas.
Leaving, abandonment.
A multiplier, coefficient (in math.)
Division, subdivision, species, kind.
The peculiar property of letters which are pronounced with external utterance (बाह्यप्रयत्न)
they are eleven.
Comp.
 -अग्ऱ्यम् a principal quality
˚वर्तिन्
स्वमूर्तिभेदेन गुणाग्ऱ्यवर्तिना पतिः प्रजानामिव सर्गमात्मनः
R.*
 3.27. -अगुणः merit and demerit
Ms.*
 3.22
9.331
अनपेक्ष्य गुणागुणौ जनः स्वरुचिं निश्चयतो$नु- धावति
Si.*
 16.44. -अतीत
a.
 freed from all properties, being beyond them
सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते
Bg.*
 14.25. (-तः) the Supreme Being. -अधिष्ठानकम् the region of the breast where the girdle is fastened.-अनुबन्धित्वम् connection or association with virtues
गुणा गुणानुबन्धित्वात्तस्य सप्रसवा इव
R.*
 1.22. -अनुरागः love or appreciation of the good qualities of others
गुणा- नुरागादिव सख्यमीयिवान्न बाधते$स्य त्रिगणः परस्परम्
Ki.*
 1.11.-अनुरोधः conformity or suitableness to good qualities.-अन्तरम् a different (higher) quality
गुणान्तरं व्रजति शिल्पमाधातुः
M.*
 1.6. -अन्वित, -उपपन्न, -युक्त, -संपन्न
a.
 endowed with good qualities, meritorious, worthy, good, excellent. -अपवादः, -निन्दा disparagement, detraction. -अभिधानम् A subsidiary injunction
द्रव्योपदेशाद्वा गुणा- भिधानं स्यात्
M.*
 8.4.5.
आकरः 'a mine of merits', one endowed with all virtues
सृजति तावदशेषगुणाकरं पुरुषरत्न- मलङ्करणं मुवः
Bh.*
 2.92.
N.
 of Śiva. -आढ्य
a.
 rich in virtues. -आत्मन्
a.
 having qualities. -आधारः 'a receptacle of virtues', a virtuous or meritorious person. -आश्रय
a.
 virtuous, excellent.
ईश्वरः the Supreme Being.
the Chitrakūṭa mountain. -उत्कर्षः excellence of merit, possession of superior qualities. -उत्कीर्तनम् panegyric, eulogium. -उत्कृष्ट
a.
 superior in merit
Ms.*
 8.73. -उपेत
a.
 endowed with good qualities
पुत्रमेवङ्गुणोपेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि
Ś.*
 1.12. -ओघः, -घम् superior or abundant merits. -कथनम् extolling, praising.
a condition or state of mind of the hero of a drama to which he is reduced by Cupid. -कर्तृत्वम् the state of an agent of properties
गुणकर्तृत्वे$पि तथा कर्तेव भवत्युदासीनः Sāṅ.
K.*
 2. -कर्मन्
n.
an unessential or secondary action.
(in
gram.
 ) the secondary or less immediate (i. e. indirect) object of an action
e. g. in the example नेता$श्वस्य स्रुघ्नं स्रुघ्नस्य वा, स्रुघ्नम् is a गुणकर्मन्.˚विभाग
a.
 distinguishing an action and an attribute.-कल्पना
f.
 imputing a figurative meaning, one of the modes of interpreting a sentence. According to it an expression may be understood as conveying not what is actually expressed by it but the quality or qualities thereof. e. g. सिंहो देवदत्तः means प्रसह्यकरी देवदत्तः
ŚB. on MS.* 1.2.1. -काण्डः a series of subsidiary (details)
एवमेक उत्कृष्यमाणः सर्वं गुणकाण्डमुत्कर्षति ŚB. on MS.* 5. 1.24. -कार
a.
 productive of good qualities, profitable, salutary.
(रः) a cook who prepares sidedishes or any secondary articles of food.
an epithet of Bhīma.
(in math.) the multiplier.-कीर्तनम्, -श्लाघा, -स्तुतिः
f.
 praise, extolling. -कृत्यम् the function of a bow-string
गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता
Ku.*
 4.15. -गणः a number or series of good qualities
Bhāg.*
 5.3.11. -गानम् singing of merits, panegyric, praise. -गृध्नु
a.
desiring good qualities
ये चान्ये गुणगृध्नवः
Bhāg.*
 3.14.2.
possessing enviable or good qualities. -गृह्य
a.
 appreciating or admiring merits (wherever they may be), attached to merits
appreciative
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः
Ki.*
 2.5. -गौरी a woman chaste by virtuous conduct
अनृतगिरं गुणगौरि मा कृथा माम् Śi. -ग्रहणम् appreciating merits. -ग्रहीतृ, -ग्राहक, -ग्राहिन्
a.
 appreciating the merits (of others)
श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषदप्येषा गुणग्राहिणी
Ratn.*
 1.4
Śi.*
 2.82
Bv.*
 1.9. -ग्रामः a collection of virtues or merits
गुरुतरगुणग्रामांभोजस्फुटोज्ज्वलचन्द्रिका
Bh.*
 3.116
गणयति गुणग्रामम्
Gīt.*
 2
Bv.*
 1.13. -घातिन्a. detractor, envious, censorious. -ज्ञ
a.
 knowing how to admire or appreciate merits, appreciative
भगवति कमलालये भृशमगुणज्ञासि
Mu.*
 2
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति H. Pr.47. -त्रयम्, -त्रितयम् the three constituent properties of nature
i. e. सत्त्व, रजस् and तमस्. ˚आभासः life.-दोषौ (du. ) virtue and vice
˚कथा
Pt.*
 2.67. -धर्मः the virtue or duty incidental to the possession of certain qualities. -निधिः a store of virtues. -पदी a woman having feet as thin as cords. -पूगम् great merits
भवद्गुणपूगपूरितम् (श्रवणम्)
Śi.*
 9.64. -प्रकर्षः excellence of merits, great merit
गुणप्रकर्षादुडुपेन शम्भोरलङ्- घ्यमुल्लङ्घितमुत्तमाङ्गम्
Mk.*
 4.23. -भावः being subsidiary to something else
परार्थता हि गुणभावः । ŚB. on MS.* 4.3.1.-भोक्तृ
a.
 perceiving the properties of things
निर्गुणं गुणभोक्तृ च
Bg.*
 13.14. -महत् a superior quality. -मुष्टिःf. a particular method of stringing the bow
cf.
 पताका वज्रमुष्टिश्च सिंहकर्णस्तथैव च । मत्सरी काकतुण्डी च योजनीया यथा- क्रमम् ॥ Dhanur.84. -रागः delighting in the merits of others
गुणरागगतां तस्य रूपिणीमिव दुर्गतिम्
Ks.*
 2.51. -राशिः an epithet of Śiva -लक्षणम् mark or indication of an internal property. -लयनिका, -लयनी a tent. -लुब्ध
a.
desirous of merits.
attached to merits. -वचनम्, -वाचकः a word which connotes an attribute or quality, an adjective, or substantive used attributively
as श्वेत in श्वेतो$श्वः.
वादः pointing out good merits.
a statement in a secondary sense
गुणवादस्तु MS.* 1.2.1 (Śabara explains this as: गौण एष वादो भवति यत् सम्बन्धिनि स्तोतव्ये सम्बन्ध्यन्तरं स्तूयते । ŚB. on
ibid.
 ).
a statement contradictory to other arguments
Madhusūdana. -विवेचना discrimination in appreciating the merits of others, a just sense of merit. -विशेषाः external organs, mind and spiritual ignorance
परस्पर- विलक्षणा गुणविशेषाः (बाह्येन्द्रियमनो$हङ्काराश्च) Sāṅ.
K.*
 36.-षः a different property. -वृक्षः, -वृक्षकः a mast or a post to which a ship or boat is fastened. -वृत्तिः
f.
a secondary or unessential condition or relation (opp. मुख्यवृत्ति).
the character or style of merits. -वैशेष्यम् pre-eminence of merit
अन्योन्यगुणवैशेष्यान्न किंचिदतिरिच्यते
Ms.*
 9.296. -शब्दः an adjective. -संख्यानम् 'enumeration of the three essential qualities', a term applied to the Sāṅkhya (including the Yoga) system of philosophy
ज्ञानं कर्म च कर्ता च त्रिधैव गुणभेदतः प्रोच्यते गुणसंख्याने
Bg.*
 18.19.
संगः association with qualities or merits.
attachment to objects of sense or worldly pleasures. -संग्रहः a collection of merits or properties
कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुं श्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसंग्रहेच्छया
Bhāg.*
 4.2.26. -संपद्
f.
 excellence or richness of merits, great merit, perfection
गुणसंपदा समधिगम्य
Ki.*
 5.24.
सागरः 'an ocean of merit, a very meritorious man.
an epithet of Brahmā.-हीन
a.
void of merit', meritless
काममामरणात्तिष्ठेद्- गृहे कन्यर्तुमत्यपि । न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हिचित्
Ms.*
 9. 89.
poor (as food).
Apte 1890
English
गुणः [गुण्-अच्] 1 A quality (good or bad)
सुगुण, दुर्गुण.
2 (a) A good quality, merit, virtue, excellence
कतमे ते गुणाः Māl. 1
वसंति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि Ki. 8. 37
R. 1. 9, 22
साधुत्वे तस्य को गुणः Pt. 4. 108. (b) Eminence.
3 Use, advantage, good (with instr. usually)
Pt. 5.
कः स्थानलाभे गुणः 2. 20
H. 1. 52
Mu. 1. 15.
4 Effect, result, efficacy, good result
संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणां Ś. 7. 4
गुणमहतां महते गुणाय योगः Ki. 10. 25, 6. 7.
5 (a) A single thread or string. (b) Thread, string, rope, cord
मेखलागुणैः Ku. 4. 8
5. 10
तृणैर्गुणत्वप्तापन्नैर्बध्यंते मत्तदंतिनः H. 1. 35
यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv. 1. 9 (where गुण also means ‘a merit’).
6 The bow-string
गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता Ku. 4. 15, 29
कनकपिंगतडिद्गुणसंयुतं R. 9. 54.
7 The string of a musical instrument
Śi. 4. 57.
8 A sinew.
9 A quality, attribute, property in general
Ms. 9. 22.
10 A quality, characteristic or property of all substances, one of the seven categories or padārthas of the Vaiśeṣikas, (the number of these properties is 24).
11 An ingredient or constituent of nature, any one of the three properties belonging to all created things
(these are सत्त्व, रजस्, and तमस्)
गुणत्रयविभागाय Ku. 2. 4
Bg. 14. 5
R. 3. 27.
12 A wick, cotton thread
Pt. 1. 221.
13 An object of sense
(these are five रूप, रस, गंध, स्पर्श, and शब्द).
14 Repetition, multiplication, denoting ‘folds’ or ‘times’, usually at the end of comp. after numerals
आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणा । षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ Chāṇ. 78
so त्रिगुण
शतगुणीभवति becomes a hundred-fold.
15 A secondary element, a subordinate part (opp. मुख्य).
16 Excess, abundance, superfluity.
17 An adjective, a word subordinate to another in a sentence.
18 The substitution of ए, ओ, अर् and अल् for इ, उ, ऋ (short or long) and ऌ, or the vowels अ, ए, ओ, and अर् and अल्.
19 (In Rhet.) Quality considered as an inherent property of a Rasa or sentiment. Mammaṭa thus defines गुण.
ये रसस्यांगिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ K. P. 8. (Some writers on rhetoric, such as Vāmana, Jagannātha Paṇḍita, Daṇḍin and others, consider Guṇas to be properties both of शब्द and अर्थ, and mention ten varieties under each head. Mammaṭa, however, recognises only three, and, after discussing and criticizing the views of others, says: माधुर्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश K. P. 8).
20 (In gram. and Mīm.) Property considered as the meaning of a class of words
e. g. grammarians recognise four kinds of the meaning of words
जाति, गुण, क्रिया and द्रव्य, and give गौः, शुक्लः, चलः and डित्थः as instances to illustrate these meanings.
21 (In politics) A proper course of action, an expedient. (The expedients to be used by a king in foreign politics are six: {1} संधि peace or alliance
{2} विग्रह war
{3} यान march or expedition
{4} स्थान or आसन halt
{5} संश्रय seeking shelter
{6} द्वैध or द्वैधीभाव duplicity
संधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः Ak.) see Y. 1. 346
Ms. 7. 160
Śi. 2. 26
R. 8. 21.
22 The number ‘three’ (derived from the three qualities).
23 The chord of an arc (in geom.).
24 An organ of sense.
25 A subordinate dish
Ms. 3. 226, 233.
26 A cook.
27 An epithet of Bhīma
as in युधिष्ठिरोपि गुणप्रियः Vas.
28 Leaving, abandonment.
29 A multiplier, co-efficient (in arith.).
30 Division, subdivision, species, kind.
31 The peculiar property of letters which are pronounced with external utterance (बाह्यप्रयत्न)
they are eleven.
Comp.
अग्र्यं a principal quality
°वर्तिन् R. 3. 27.
अगुणः merit and demerit
Śi. 16. 44.
अतीत a. freed from all properties, being beyond them. (
तः) the Supreme Being.
अधिष्ठानकं the region of the breast where the girdle is fastened.
अनुबंधित्वं connection or association with virtues
R. 1. 22.
अनुरागः love or appreciation of the good qualities of others
Ki. 1. 11.
अनुरोधः conformity or suitableness to good qualities.
अंतरं a different (higher) quality
गुणांतरं व्रजति शिल्पमाधातुः M. 1. 6.
अन्वित,
उपपन्न,
युक्त,
संपन्न a. endowed with good qualities, meritorious, worthy, good, excellent.
अपवादः,
निंदा disparagement, detraction.
आकरः {1} ‘a mine of merits’, one endowed with all virtues
Bh. 2. 92. {2} N. of Śiva.
आढ्य a. rich in virtues.
आत्मन् a. having qualities.
आधारः ‘a receptacle of virtues’, a virtuous or meritorious person.
आश्रय a. virtuous, excellent.
ईश्वरः {1} the Supreme Being. {2} the Citrakūṭa mountain.
उत्कर्षः excellence of merit, possession of superior qualities.
उत्कीर्तनं panegyric, eulogium.
उत्कृष्ट a. superior in merit.
उपेत a. endowed with good qualities
Ś. 1. 12.
ओघः
घं superior or abundant merits.
कथनं {1} extolling, praising. {2} a condition or state of mind of the hero of a drama to which he is reduced by Cupid.
कर्मन् n. {1} an unessential or secondary action. {2} (in gram.) the secondary or less immediate (i. e. indirect) object of an action
e. g. in the example नेताऽ श्वस्य स्रुघ्नं स्रुघ्नस्य वा, स्रुघ्नं is a गुणकर्मन्.
कार a. productive of good qualities, profitable, salutary. (
रः) {1} a cook who prepares side-dishes or any secondary articles of food. {2} an epithet of Bhīma.
कीर्तनं,
श्लाघा,
स्तुतिः f. praise, extolling.
गानं singing of merits, panegyric, praise.
गृध्नु a. {1} desiring good qualities. {2} possessing enviable or good qualities.
गृह्य a. appreciating or admiring merits (wherever they may be), attached to merits
appreciative
ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki. 2. 5.
ग्रहणं appreciating merits.
ग्रहीतृ,
ग्राहक,
ग्राहिन् a. appreciating the merits (of others)
Ratn. 1. 6
Śi. 20. 82
Bv. 1. 9.
ग्रामः a collection of virtues or merits
गुरुतरगुणग्रामांभोजस्फुटोज्ज्वलचंद्रिका Bh. 3. 116
गणयति गुणग्रामं Gīt. 2
Bv. 1. 103.
घातिन् a. detractor, envious, censorious.
ज्ञ a. knowing how to admire or appreciate merits, appreciative
भगवति कमलालये भृशमगुणज्ञासि Mu. 2
गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवंति H. Pr. 47.
त्रयं,
त्रितयं the three constituent properties of nature
i. e. सत्त्व, रजस् and तमस्. °आभासः life.
दोषौ (du.) virtue and vice
°कथा
Pt. 2. 62.
धर्मः the virtue or duty incidental to the possession of certain qualities.
निधिः a store of virtues.
पदी a woman having feet as thin as cords.
पूगं great merits.
प्रकर्षः excellence of merits, great merit.
भोक्तृ a. perceiving the properties of things.
महत् n. superior quality.
रागः delighting in the merits of others.
राशिः an epithet of Śiva.
लक्षणं mark or indication of an internal property.
लयनिका,
लयनी a tent.
लुब्ध a. {1} desirous of merits. {2} attached to merits.
वचनं, वाचकः a word which connotes an attribute or quality, an adjective, or substantive used attributively
as श्वेत in श्वेतोऽश्वः.
वादः pointing out good merits.
विवेचना discrimination in appreciating the merits of others, a just sense of merit.
वृक्षः,
वृक्षकः a mast or a post to which a ship or boat is fastened.
वृत्तिः f. {1} a secondary or unessential condition or relation (opp. मुख्यवृत्ति). {2} the character or style of merits.
वैशेष्यं preeminence of merit.
शब्दः an adjective.
संख्यानं ‘enumeration of the three essential qualities’, a term applied to the Sāṃkhya (including the Yoga) system of philosophy.
संगः {1} association with qualities or merits. {2} attachment to objects of sense or worldly pleasures.
संपद् f. excellence or richness of merits, great merit, perfection.
सागरः {1} ‘an ocean of merit, a very meritorious man. {2} an epithet of Brahmā.
हीन a. {1} void of merit’, meritless. {2} poor (as food).
Apte Hindi
Hindi
गुणः
पुं*
 - गुण् - अच्
"धर्म, स्वभाव, दुर्गुण, सुगुण"
गुणः
पुं*
 - -
"अच्छी विशेषता, विशिष्टता, उत्कर्ष, श्रेष्ठता"
गुणः
पुं*
 - -
गौरव
गुणः
पुं*
 - -
"उपयोग, लाभ, भलाई"
गुणः
पुं*
 - -
"प्रभाव, परिणाम, फल, शुभ परिणाम"
गुणः
पुं*
 - -
"धागा, डोरी, रस्सी, डोर"
गुणः
पुं*
 - -
धनुष की डोरी
गुणः
पुं*
 - -
वाद्ययंत्र के तार
गुणः
पुं*
 - -
स्नायु
गुणः
पुं*
 - -
"खूबी, विशेषण, धर्म"
गुणः
पुं*
 - -
"विशेषता, सब पदार्थों का धर्म या लक्षण, वैशेषिक के सात पदार्थों में से एक"
गुणः
पुं*
 - -
"प्रकृति का अवयव या उपादान, समस्त रचित वस्तुओं से संबद्ध तीन गुणों में से कोई एक"
गुणः
पुं*
 - -
"बत्ती, सूत का धागा"
गुणः
पुं*
 - -
इन्द्रियजन्य विषय
गुणः
पुं*
 - -
"आवृत्ति, गुणा"
गुणः
पुं*
 - -
" गौण तत्त्व, आश्रित अंश"
गुणः
पुं*
 - -
"आधिक्य, बहुतायत, बहुलता"
गुणः
पुं*
 - -
"विशेषण, वाक्य में अन्याश्रित शब्द"
गुणः
पुं*
 - -
"इ, उ, ऋ तथा लृ के स्थान में ए, ओ, अर और अल्, अथवा अ, ए, ओ, अर् और अल् स्वर का आदेश "
गुणः
पुं*
 - -
"रस का अन्तर्निहितगुण, मम्मट के अनुसार - ये रस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः @ काव्य* ८"
गुणः
पुं*
 - -
"शब्द समूह का अर्थ, धर्म या गुण माना जाता हैं"
गुणः
पुं*
 - -
"कार्य करने का समुचित प्रक्रम, सही रीति"
गुणः
पुं*
 - -
तीन गुणों से व्युत्पन्न तीन की संख्या
गुणः
पुं*
 - -
सम्पर्क जीवा
गुणः
पुं*
 - -
ज्ञानेन्द्रिय
गुणः
पुं*
 - -
"निचले दर्जे का विशिष्ट भोजन @ मनु* ३।२२४, २३३"
गुणः
पुं*
 - -
रसोइया
गुणः
पुं*
 - -
भीम का विशेषण
गुणः
पुं*
 - -
"परित्याग, उत्सर्ग"
गुणः
पुं*
 - गुण्+अच्
किसी वस्तु की विशेषता चाहे अच्छी हो या बुरी
गुणः
पुं*
 - गुण्+अच्
"धागा, डोरी"
गुणः
पुं*
 - गुण्+अच्
शरीर के धर्म
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गुणः
noun
द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकसत्त्नान्यजातिमत्त्वम्
"न्यायशास्त्रे चतुर्विंशति गुणाः"
Synonyms:
 त्रयः, तिस्रः, त्रीणि, कालः, अग्निः, भुवनम्, गङ्गामार्गः, शिवचक्षुः, गुणः, ग्रीवारेखा, कालिदासकाव्यम्, वलिः, सन्ध्या, पुरम्, पुषकरम्, रामः, विष्णुः, ज्वरपादः
noun
एकः अधिकः द्वौ इति कृत्वा प्राप्ता संख्या।
"पञ्च इति सङ्ख्यातः यदा द्वौ इति सङ्ख्या न्यूनीकृता तदा त्रयः इति संङ्ख्या प्राप्ता।"
Synonyms:
 ज्या, गुणः, चापगुणः, धनुर्गुणः, जीवम्, गव्या, गव्यम्, गौः, पिङ्गा, भारवः, मौर्विका, मौर्वी, शिञ्जिनी, लोचकः, शरसनज्या, शिञ्जा, शिञ्जालता, स्थावरम्, स्रावन्, ज्यायुः
noun
धनुषः सूत्रं यस्य साहाय्येन बाणान् क्षिपन्ति।
"सः ज्यां बध्नाति।"
Synonyms:
 विशेषता, गुणः
noun
कस्मिन्नपि वस्तुनि प्राप्तं तद् तत्वं येन तद् वस्तु भिन्नम् अस्ति इति ज्ञायते।
"प्रत्येकस्य वस्तुनः कापि विशेषता अस्ति एव।"
Synonyms:
 सौजन्यम्, साधुता, सज्जनता, सभ्यता, सत्त्ववृत्तिः, उत्तमता, उत्तमत्वम्, गुणः, प्रशस्तता, प्रशस्तत्वम्, सद्भावः, सात्त्विकः, सात्त्विकता, साधुभावः, सुजनता, सुजनत्वम्, सौष्ठ, कुलीनता
noun
सुजनस्य भावः।
"पाठशालायां तस्य सौजन्यं ख्यातम्। / सौजन्यम् वरवंशजन्म विभवो दिर्घायुरारोग्यता विज्ञत्वं विनयित्वं इन्द्रियवशः सत्पात्रदाने रुचिः सन्मन्त्री सुसुतः प्रिया प्रियतमा भक्तिश्च नारायणे सत्पुण्येन विना त्रयोदशगुणाः संसारिणां दुर्लभाः।"
Synonyms:
 रज्जुः, पाशः, दाम, दामनी, दामा, गुणः, सूत्रम्, शणतन्तुः, शणसूत्रम्, सन्दानम्, रसना, शुल्लम्, शुल्वः, वटः, वराटः, वराटकः, दोरकः
noun
कार्पासादिभिः विनिर्मितं दीर्घं तथा च सूत्रं यत् प्रायः बन्धनार्थे उपयुज्यते।
"ग्रामीणाः चोरं रज्ज्वा बध्नन्ति।"
Synonyms:
 सूत्रम्, तन्तुः, तन्त्रम्, गुणः, सरत्, सरित्, कुब्रम्, चीनः, खात्रम्
noun
कर्पासादेः निर्मितः पटावयवः।
"कौशस्य सूत्रेण एतद् वस्त्रं निर्मितम्।"
Synonyms:
 सद्गुणः, गुणः, सुगुणः, सुलक्षणम्
noun
प्रकृष्टः धर्मः।
"सद्गुणः नराणाम् आभूषणम्।"
Tamil
Tamil
கு3ண: : ஸ்வபாவம், குணம், சிறப்பு, மேன்மை, லாபம், பயன்.
கு3ண: : ஸ்வபாவம், குணம், சிறப்பு, மேன்மை, லாபம், பயன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: गुणः
Root: गुणः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ mind
⇒ noun
⇒ life
⇒ first
⇒ being
⇒ thing
⇒ spirit
⇒ energy
⇒ wisdom
⇒ entity
⇒ animal
⇒ matter
⇒ nature
⇒ essence
⇒ courage
⇒ reality
⇒ creature
⇒ firmness
⇒ goodness
⇒ strength
⇒ character
⇒ existence
⇒ good sense
⇒ resolution
⇒ substantive
⇒ magnanimity
⇒ true essence
⇒ self-command
⇒ living being
⇒ vital breath
⇒ consciousness
⇒ spiritual essence
⇒ disposition of mind
⇒ strength of character
⇒ zoon (creature) [Greek]
⇒ living or sentient being
⇒ quality of purity or goodness
⇒ material or elementary substance
Shloka(s):
1|4|29|2 ► विशेषः कालिकोऽवस्था गुणाः सत्त्वं रजस्तमः॥ (कालवर्गः)
3|3|228|1 ► शृङ्गारादौ विषे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रसः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|4|29|2 ⇢ सत्त्वम् (सत्त्व) (नपुं) ⇒ mind, noun, life, first, being, thing, spirit, energy, wisdom, entity, animal, matter, nature, essence, courage, reality, creature, firmness, goodness, strength, character, existence, good sense, resolution, substantive, magnanimity, true essence, self-command, living being, vital breath, consciousness, spiritual essence, disposition of mind, strength of character, zoon (creature) [Greek], living or sentient being, quality of purity or goodness, material or elementary substance
➠ 1|4|29|2 ⇢ रजः (रजस्) (नपुं) ⇒ tin, dirt, mist, dust, sperm, menses, pollen, powder, vapour, fields, emotion, dimness, passion, darkness, safflower, atmosphere, arable land, menstruation, kind of plant, region of clouds, darkening quality, coloured or dim space, sphere of vapour or mist, cultivated or ploughed land, space between heaven and earth, light or day or world or water
➠ 1|4|29|2 ⇢ तमः (तमस्) (नपुं) ⇒ error, gloom, darkness, illusion, ignorance, mental darkness, darkness of hell, hell or a particular division of hell, obscuration of the sun or moon in eclipses
➠ 3|3|228|1 ⇢ रसः (रस) (पुं) ⇒ soup, milk, aroma, broth, resin, serum, elixir, sentiment, green onion, taste or character of a work, myna tree [Vangueria Spinosa - Bot.]
Related word(s):
जातिः ➡ गुणः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गुणः,
पुं,
 (गुण्यते मन्त्र्यते मन्त्रणादिभिर्निश्चीयतेराजभिरितिशेषः । गुण मन्त्रणे + घञ् ।) षट्-प्रकारराजनीतिविशेषः । तद्यथा । सन्धिः १विग्रहः २ यानम् ३ आसनम् ४ द्वैधम् ५आश्रयः ६ ॥
(यथा, मनुः । ७ । १६० ।“सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च ।द्वैधीभावं संश्रयञ्च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥
”एते षड्गुणास्तु नीतिविदा राज्ञा कदा केनो-पायेन च प्रयोक्तव्यास्तद्विवरणादिकन्तु तत्रैव ।७ । १६१ । श्लोकमारभ्य द्रष्टव्यम् ॥
) धनुरा-कर्षणरज्जुः । छिला इति भाषा । (यथा, रघुवंशे । ९ । ५४ ।“अथ नभस्य इव त्रिदशायुधंकनकपिङ्गतडि द्गुणसंयुतम् ।धनुरधिज्यमनाधिरुपाददेनरवरो रवरोषितकेशरी ॥
”)तत्पर्य्यायः । मौर्व्वी २ ज्या ३ शिञ्जिनी ४शिञ्ज्या ५ ज्यावा ६ पतञ्चिका ७ । इति शब्द-रत्नावली ॥
जीवा ८ । इति जटाधरः ॥
रज्जुः ।(यथाह कश्चित् ।“गुणवन्तोऽपि सीदन्ति न गुणग्राहको यदि ।सगुणोऽपि पूर्णकुम्भो यथा कूपे निमज्जति ॥
”सूत्रम् । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३६९ ।“काञ्चीगुण इव पतितः स्थितैकरत्नः फणीस्फुरति ॥
”)सत्वरजस्तमांसि । (यथा, भागवते । १ । २ । २३ ।“सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै-र्युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते ।स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाःश्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः ॥
”)शुक्लकृष्णरक्तपीतादिः । द्रव्याश्रितः । स तुशौर्य्यादिःरसगन्धादिश्च । इत्यमरः । ३ । ३ । ४६ ॥
तस्य लक्षणं यथा, --“सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग् जातिषु दृश्यते ।आधेयश्चाक्रियाजश्च सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुणः ॥
”इति मुग्धबोधम् ॥
(अस्यार्थमाह दुर्गादासः ।“यः सत्त्वे द्रव्ये निविशते तदेवाश्रयतीत्यर्थः ।अपैति तस्मात् सत्त्वादपगच्छतीत्यर्थः ॥
यथाश्यामता पूर्व्वमाम्रादिफलमुपगच्छति पश्चात्पक्वदशायां ततोऽपैति । पृथक् जातिषु दृश्यतेभिन्नेषु पदार्थेषु दृश्यते । यथा आम्रादिफले याश्यामता दृष्टा सा कदलीफलादिषु च दृश्यतेस गुणः स्यादित्यर्थः । ननु तर्हि उत्क्षेपणाव-क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्चैव कर्म्मा-णीति उक्तकर्म्मस्वपि गुणत्वापत्तिः यदा द्रव्यंसक्रियं भवति तदा कर्म्म सत्त्वे निविशते यदाद्रव्यं निष्क्रियं भवति तदा कर्म्म सत्त्वादपैतिपृथग्जातिषु च दृश्यते यथा मनुष्येषु गमनादि-क्रिया दृश्यते तथा पश्वादिषु च दृश्यते अतःकर्म्मणो गुणत्वमपाकर्त्तुमाह आधेयश्चाक्रियाज-श्चेति । आधेय उत्पाद्यः यथा पक्वमृण्मय-पात्रेषु रक्ततागुणः सहि वह्निसंयोगादिनानिष्पाद्यते । अक्रियाज इति । क्रियाया जायते ।इति क्रियाजः । न क्रियाजोऽक्रियाजः नित्यइत्यर्थः । आकाशादिषु महत्त्वादिर्गुणः । ततश्चगुणस्य उत्पाद्यत्वमनुत्पाद्यत्वञ्च इति प्रकार-द्वयदर्शनतया कर्म्मणो गुणत्वं न स्यादिति ज्ञापि-तम् कर्म्मत्वं सर्व्वमेव उत्पाद्यमिति । एवञ्चेत्तर्हिद्रव्यमपि गुणोऽस्तु तत्रापि ह्येते धर्म्मा वर्त्तन्ते ।यथा तदपि द्रव्यमारम्भके अवयवद्रव्ये निविशतेततोऽपैति च यथा शरीरमवयवि तद्धि मस्तका-दिष्ववयवेषु समवेतं भवतीति तद्विनाशात् ततो-ऽपैति । पृथग्जातिषु पश्वादिषु च दृश्यते एवंद्रव्यस्य उत्पाद्यत्वमनुत्पाद्यत्वञ्चास्ति अवयविद्रव्यस्य उत्पाद्यत्वात् आकाशादेस्तु अनुत्-पाद्यत्वादिति । अत आह असत्त्वप्रकृतिरिति ।सत्त्वं द्रव्यं प्रकृतिःस्वभावः । सत्त्वं प्रकृतिर्यस्य ससत्त्वप्रकृतिः । न सत्त्वप्रकृतिरसत्त्वप्रकृतिः ॥
”)विशेषाधानहेतुः सिद्धो वस्तुधर्म्मः । शुक्लादयोहि गवादिकं स्वजातीयेभ्यः कृष्णगवादिभ्योव्यावर्त्तयन्तीति साहित्यदर्पणम् ॥
अपि च ।द्रव्यत्वव्यापकतावच्छेदकसत्त्वान्यजातिमत्त्वं तदर्थःतद्यथा । रूपम् १ रसः २ गन्धः ३ स्पर्शः ४संख्या ५ परिमाणम् ६ पृथक्त्वम् ७ संयोगः ८विभागः ९ परत्वम् १० अपरत्वम् ११ बुद्धिः १२सुखम् १३ दुःखम् १४ इच्छा १५ द्वेषः १६यत्नः १७ गुरुत्वम् १८ द्रवत्वम् १९ स्नेहः २०संस्कारः २१ धर्म्मः २२ अधर्म्मः २३ शब्दः २४ ।इति भाषापरिच्छेदः ॥
(सात्त्विकनायकगुणायथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ५८ ।“शोभाविलासोमाधुर्य्यङ्गाम्भीर्य्यं ध्यैर्य्यतेजसी ।ललितौदार्य्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुषागुणाः ॥
एतेषां विशेषविवरणन्तु तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यम् ॥
)अप्रधानम् । सूदः । इन्द्रियम् । त्यागः । वटी ।इति मेदिनी ॥
णे । १० ॥
भीमसेनः । तन्तुः ।दोषान्यविशेषणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
विद्यादि ।इति विश्वः ॥
(व्यञ्जनम् । यथा, मनुः । ३ । २२६ ।“गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयोदधिघृतं मधु ।विन्यसेत् प्रयतःसम्यक् भूमावेव समाहितः ॥
”“गुणान् व्यञ्जनानि अन्नापेक्षयाऽप्राधान्यात्गुणयुक्तान् वा ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥
आवृत्तिः । यथा, महाभारते ।“आहारो द्विगुणः स्त्रीणां बुद्धिस्तासां चतुर्गुणाः ।षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥
”)व्याकरणोक्तसंज्ञाविशेषः । यथा । इङोऽरले-ङ्णुः । अस्यार्थः । इ उ ॠ ऌ एषां स्थानेए ओ अर् अल् एते गुणसंज्ञा भवन्ति । इतिमुग्धबोधम् । काव्यगुणस्य लक्षणं यथा, --ये रसस्याङ्गिनो धर्म्माः शौर्य्यादय इवात्मनः ।उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥
इति काव्यप्रकाशः ॥
तस्य भेदाः ।श्लेषः प्रसादः समता माधुर्य्यं सुकुमारता ।अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥
इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः ॥
इति दण्डी ॥
माधुर्य्यौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ॥
तस्य दशसंख्याभावे हेतुर्यथा, --केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः ।अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥
इति भरतमुनिः । स्मृत्युक्तगुणविशेषा उपवास-शब्दे द्रष्टव्याः ॥