| YouTube Channel

गुडधेनु (guDadhenu)

 
शब्दसागरः
English
गुडधेनु
f.
 (-नुः) Sugar piled up for distribution at certain religious rites.
E.
 गुड and धेनु a cow.
Yates
English
गुड-धेनु (नुः) 2.
m.
 Sugar piled for
distribution at ceremonies.
Wilson
English
गुडधेनु
f.
 (-नुः) Sugar piled up for distribution at certain
religious rites.
E.
 गुड, and धेनु a cow.
Monier Williams Cologne
English
गुड—धेनु
f.
 a sugar-cow (presented to Brāhmans),
PadmaP.
Apte Hindi
Hindi
गुडधेनुः
स्त्री*
 गुड-धेनुः -
दूध देने वाली गाय
L R Vaidya
English
guqa-Denu {% f. %} a milch cow symbolically represented by molasses and offered as a present to a Brāhmaṇa.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गुडधेनुः,
स्त्री,
 (गुडनिर्म्मिता गुडभारादिभिः कृताधेनुः ।) गुडादिनिर्म्मिता धेनुः । यथा, --“गुडधेनुविधानस्य यद्रूपमिह यत् फलम् ।तदिदानीं प्रवक्ष्यामि सर्व्वपापविनाशनम् ॥
कृष्णाजिनं चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि ।गोमयेनानुलिप्तायां दर्भमास्तीर्य्य सर्व्वतः ॥
लवणेनाजिनं तद्वत् वत्सस्य परिकल्पयेत् ।उदङ्मखीं कल्पयेद्धेनुमुदीच्याञ्च सवत्सकाम् ॥
उत्तमा गुडधेनुः स्यात् सदा भारचतुष्टयैः ।बहुभारेण वा कार्य्या भाराभ्यां मध्यमा स्मृता ॥
अर्द्धभारेण वत्सः स्यात् कनिष्ठा भारकेण तु ।चतुर्थांशेन वत्सः स्यात् गृहवित्तानुसारतः ॥
धेनुवत्सौ तदां तौ तु सितसूक्ष्माम्बरावृतौ ।शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ ॥
सितसूत्रशिरालौ तु सितकम्बलकम्बलौ ।ताम्रगुडकपृष्ठौ तु सितचामररोमकौ ।विद्रुमभ्रूयुगकृतौ नवनीतस्तनान्वितौ ॥
क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ ।इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैः समर्च्चयेत् ॥
सर्व्वासां धेनूनामेवं विधानं ज्ञेयम् । इति पाद्मेसृष्टिखण्डम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गुडधेनु स्त्री दानार्थं नुडनिर्भिते धेनुभेदे । तद्विधिश्च हेमा० दा०यथा “प्रथमा गुडनेनुः स्यात् घृतघेनुस्तथाऽपरा । तिलधेनु-स्तृतीया तु चतुर्थी जलसंज्ञिता । क्षीरधेनुश्च विख्यातामधुधेनुस्तथाऽपरा । सप्तमी शर्कराधेनुर्दधिधेनुस्तथाऽष्टमी ।रसधेनुर्नवमी स्वाद्दशमी स्यात् स्वरूपतः” इत्युपक्रमे “ए-तासां तु विधानञ्च समाचक्ष्व जगत्पते! । किंरूपं केनमन्त्रेण दातव्या तदिहोच्यताम् । मत्स्य उवाच । गुड-धेनुविधनास्य यद्रूपमिह यत्फलम् । तदिदानीं प्रव-क्ष्यामि सर्वपापविनाशनम् । कृष्णाजिनं चतुर्हस्तंप्रागग्रीवं विन्यमेद्भुवि । गोमयेनोपलिप्तायां दर्भाना-स्तीर्य्य सर्वतः । लघ्वेणकाजिनन्तद्वद्वत्सस्य परिकल्पयेत् ।प्राङ्मुखीं स्थापयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकाम्” । एणका-जिनं कृष्णाजिनं प्राङ्मुखीं प्राक्शिरसमित्यर्थः । “तदु-त्तरेण वत्सोऽपि तथैव परिकल्पनीयः । “उत्तमा गुड-धेनुः स्यात्सदा भारचतुष्टयम् । वत्सम्भारेण कुर्वीतेभाराभ्यां मध्यमा स्मृता । अर्द्धभारेण वत्सः! स्यात्निजवित्तानुसारतः” । निजवित्तानुसारत इति इय-मुत्तममध्यमादिकल्पना निजवित्तानुसारतः कर्त्तव्ये-त्यर्थः । “धेनुवत्सौ घृतास्यौ तौ सितसूक्ष्माम्बरा-वृतौ । शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ । सित-सूत्रसिरालौ तौ सितकम्बलकम्बलौ । ताम्रकद्रूक-पृष्ठौ तौ सितचामररोमकौ” । कद्रूकं ककुत्प्रदेशः ।“विद्रुमभ्रूयुगोपेतौ नवनीतस्तनान्वितौ । क्षौम-पुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ । सुवर्णशृङ्गा-भरणौ राजतक्षुरसंयुतौ । नानाफलमयैर्दन्तैर्घ्राण-गन्धकरण्डकौ” । अत्र च सारतः परिमाणतश्च फल-विशेष इति यथाशक्ति सुबर्णशृङ्गादित्वमवधेयम् ।“इत्येवं रचयित्वा तु धूपदीपैरथार्च्चयेत्” । “विधान-मेतद्धेनूनां सर्वासामिह पठ्यते” । सर्वासाम्प्रत्यक्ष-धेनुव्यतिरक्तानामित्यवगन्तव्यम् । तथा “एतदेव विधानंस्यात्त एवोपस्कराः स्मृताः । मन्त्राघाहनसंयुक्ताः सदापर्यणिपर्वणि । यथाश्रद्धं प्रदातव्या भुक्तिसुक्तिफलप्रदाः ।अशेषयज्ञफलदाः सर्वपापहराः शुभाः । अयने विषुवेपुस्थे व्यतीपातेऽथ वा पुनः । गुडधेन्वादयो देया उप-रागादिपर्वसु” मत्सपु० । अत्र घृतादिधेनुद्रव्यपरिमाणमपिगुडधेनूक्तमेव । “विधानमेतद्धेनूनां सर्वासामपि पठ्यतेइत्यतिदेशात् “कुम्भाः, स्युर्द्रवधेनूनामितरासान्तु राशय्नः”इति तु भारचतुष्टयादिपरिमितस्य द्रवद्रव्यस्य कुम्भाधार-तयावस्थापनम्” हेमाद्रिदानखण्डम् ।अन्यत् क्षीरधेनुशब्दे २३७३ पृ० दर्शितरीत्या कार्य्यम्”“धेनुवत्सौ तदा तौ तु सितसूक्ष्माम्बरावृतौ । शक्ति-कर्णाविक्षुपादौ शुद्धमुक्ताफलेक्षणौ । सितसूत्रसिरासौतु सितकम्बलकम्बलौ । ताम्रककुदपृष्ठौ तु सितचामर-रोमकौ । विद्रुमभ्रूयुगयुतौ नवनीतस्तनान्वितौ । क्षौम-पुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ । इत्येवं रचयित्वातु धूपदीपैः समर्च्चयेत्” पद्मपु० ।