| YouTube Channel

गुग्गुलुः (gugguluH)

 
Apte Hindi
Hindi
गुग्गुलुः
पुं*
 - "गज् - क्विप् = गक् रोगः ततो गुडति रक्षति - गुक् - गुड् - कु, डस्य लकार"
"एक प्रकार का सुगंधित गोंद, राल, गुग्गल"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गुग्गुलुः
noun
व्रणरोपिनः वृक्षस्य पुष्पाणि।
"सीता गुग्गुलोः पुष्पाणां मालां करोति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: गुग्गुलुः
Root: गुग्गुलु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam
Shloka(s):
3|3|53|1 ► गुग्गुलौ कालनिर्यासो देवधूपो महेश्वरः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|53|2 ► श्रीमान् स्निग्धः सर्वसहः श्लेष्मी तिक्तः कटुर्लघुः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|54|1 ► कामः पुरो जटायुश्च कुम्भोलूखलकं वरम्। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|53|1 ⇢ गुग्गुलुः (गुग्गुलु) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|1 ⇢ कालनिर्यासः (कालनिर्यास) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|1 ⇢ देवधूपः (देवधूप) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|1 ⇢ महेश्वरः (महेश्वर) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ श्रीमन्तः (श्रीमत्) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ स्निग्धः (स्निग्ध) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ सर्वसहः (सर्वसह) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ श्लेष्मी (श्लेष्मिन्) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ तिक्तः (तिक्त) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ कटुः (कटु) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|53|2 ⇢ लघुः (लघु) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|54|1 ⇢ कामः (काम) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|54|1 ⇢ पुरः (पुर) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|54|1 ⇢ जटायुः (जटायु) (पुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
➠ 3|3|54|1 ⇢ कुम्भोलूखलकम् (कुम्भोलूखलक) (नपुं) ⇒ Bdellium
Tamil Kuṅgiliyam ⇒
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वृक्षः
Tamil
Tamil
கு3க்3கு3லு: : குங்கிலியம், சாம்பிராணி.
கு3க்3கு3லு: : குங்கிலியம், சாம்பிராணி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गुग्गुलुः,
पुं,
 (गुज्यतेऽनेनेति । गुज शब्दे + क्विप् ।गुक् रोगस्तस्मात् गुडतीति । गुड रक्षणे +बाहुलकात् कुः । डलयोरैक्यात् डस्य लत्वम् ।)रक्तशोभाञ्जनवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
स्वनामख्यातवृक्षः । स तु गोमूत्रोद्भवः । यथा, --“गोरोचनाया मङ्गल्याः संजाताः सर्व्वकामिकाः ।गुग्गुलुस्तु ततो जातो गोमूत्राच्छुभदर्शनः ॥
”इति वह्निपुराणे वैष्णवधर्म्मे शुद्धिव्रतनामाध्यायः ॥
अस्य निर्यासः सुगन्धिद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः ।कुम्भम् २ उलूखलकम् ३ कौशिकः ४ पुरः ५ ॥
इत्यमरः । २ । ४ । ३४ ॥
कुम्भोलुः ६ खलकम् ७कुम्भोलूखलकम् ८ गुग्गुलः ९ । इति भरतः ॥
जटायुः १० कालनिर्यासः ११ देवधूपः १२सर्व्वसहः १३ महिषाक्षः १४ पलङ्कषा १५ ।इति रत्नमाला ॥
यवनद्बिष्टः १६ भवाभीष्टः १७निशाटकः १८ जटालः १९ पुटः २० भूतहरः२१ शिवः २२ शाम्भवः २३ दुर्गः २४ यातुघ्नः२५ महिषाक्षकः २६ देवेष्टः २७ मरुदिष्टः २८रक्षोहा २९ रूक्षगन्धकः ३० दिव्यम् ३१ ।अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । उष्णत्वम् ।कफमारुतकासकृमिवातोदरक्लेदशोफार्शोनाशि-त्वम् । रसायनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
दीप-नत्वम् । तीक्ष्णत्वम् । कषायत्वम् । मेदःकुष्ठ-नाशित्वम् । पित्तदाहित्वम् । लघुत्वञ्च । इतिराजवल्लभः ॥
विशदत्वम् । सारकत्वम् । रूक्ष-त्वम् । पाके कटुत्वम् । भग्नसन्धानकारित्वम् ।वृष्यत्वम् । सूक्ष्मत्वम् । स्वर्य्यत्वम् । पिच्छिलत्वम् ।बलकारित्वम् । व्रणमेहाश्मवातामवातपिडका-ग्रन्थिगण्डमालानाशित्वञ्च ॥
* ॥
“माधुर्य्याच्छमयेद्वातं कषायत्वाच्च पित्तहा ।तिक्तत्वात् कफजित्तेन गुग्गुलुः सर्व्वदोषहा ॥
”स तु पञ्चधा यथा, --“महिषाक्षो महानीलः कुमुदः पद्म इत्यपि ।हिरण्यः पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्चजातयः ॥
”तेषां रूपाणि यथा, --“भृङ्गाञ्जनसवर्णस्तु महिषाक्ष इति स्मृतः ।महानीलस्तु विज्ञेयः स्वनामसमलक्षणः ॥
कुमुदः कुमुदाभः स्यात् पद्मो माणिक्यसन्निभः ।हिरण्याख्यस्तु हेमाभः पञ्चानां लिङ्गमीरितम् ॥
”एषां प्राणिविशेषे प्रयोगो यथा, --“महिषाक्षमहानीलौ गजेन्द्राणां हितावुभौ ।हयानां कुमुदः पद्मः स्वस्त्यारोग्यकरौ परौ ॥
विशेषेण मनुष्याणां कनकः परिकीर्त्तितः ।कदाचिन्महिषाक्षस्तु मतः कैश्चिन्नृणामपि ॥
”नूतनगुग्गुलो रूपं यथा, --“स्निग्धकाञ्चनसङ्काशः पक्वजम्बूफलोपमः ।नूतनो गुग्गुलुः प्रोक्तः सुगन्धिर्यस्तु पिच्छिलः ॥
”पुरातनस्य रूपं यथा ।“शुष्को दुर्गन्धिकश्चैव त्यक्तप्रकृतवर्णकः ।पुराणः स तु विज्ञेयो गुग्गुलुर्व्वीर्य्यवर्जितः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अस्य स्थानविशेषे जन्मादिकथनम् । यथा, --“जायन्ते पुरपादपा मरुभुवि ग्रीष्मेऽर्कसन्तापिताःशीतार्त्ताः शिशिरेऽपि गुग्गुलुरसं मुञ्चन्ति तेपञ्चधा ।हेमाभं महिषाक्षतुल्यमपरं सत्पद्मरागोपमंभृङ्गाभं कुमुदद्युतिञ्च विधिना ग्राह्या परीक्षाततः ॥
वह्नौ ज्वलन्ति तपने विलयं प्रयान्तिक्लिद्यन्ति कोष्णसलिले पयसः समानाः ।ग्राह्याः शुभाः परिहरेच्चिरकालजाता-नङ्गारवर्णसमपूयविगन्धवर्णान् ॥
”इति प्रयोगामृतम् ॥
पक्वस्यास्य पूर्णवीर्य्यत्वं मासत्रयपर्य्यन्तं तिष्ठति ।इति परिभाषा ॥