| YouTube Channel

गीता (gItA)

 
Apte
English
गीता [gītā], [गै कर्मणि क्त] A name given to certain sacred writings in verse (oft en in the form of a dialogue) which are devoted to the exposition of particular religious and theosophical doctrines
e. g. शिवगीता, रामगीता, भगवद्गीता. But the name appears to be especially confined to the last, the Bhagavadgītā
गीतासुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ quoted by Śrīdharasvāmin.
Apte 1890
English
गीता [गै कर्मणि क्त] A name given to certain sacred writings in verse (often in the form of a dialogue) which are devoted to the exposition of particular religious and theosophical doctrines
e. g. शिवगीता, रामगीता, भगवद्गीता. But the name appears to be especially confined tothe last, the Bhagavadgītā
गीतासुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता ॥ quoted by Śrīdharasvāmin.
Monier Williams Cologne
English
गीता (आ),
f.
 a song, sacred song or poem, religious doctrines declared in metrical form by an inspired sage (cf. Agastya-gītá, Bhagavad-gītá [often called Gītā,
Prab.
 vi, 9/10
&c.
 ], Rāma-gītá, Śiva-gītá)
N.
 of a metre.
Macdonell
English
गीता gī-tā, (pp.)
f.
 song or poem containing 🞄an inspired doctrine, esp. the Bhagavadgītā.
Hindi
Hindi
Shrimad.h Bhagavad.h गीता
Apte Hindi
Hindi
गीता
स्त्री*
 - गै - क्त - टाप्
संस्कृत पद्य में लिखे गये कुछ धार्मिकग्रंथ जो विशेष रुप से धार्मिक और आध्यात्मिक सिद्धांतों का प्रतिपादन करता हैं
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गीता
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಶ್ಲೋಕರೂಪವಾದ ಗ್ರಂಥ
L R Vaidya
English
gIta {% (I) a. (f. ता) %} 1. Sung, chanted, अहो साधु रेभिलेन गीतम् Mrich.iii.
2. said, declared, गीताश्चायमर्थोंगिरसा Ve.ii., M.M.iii., (pp. of गै q.v.)
gItA {% f. %} A term applied to certain sacred writings in verse, in the form of a dialogue and containing an exposition of certain religious doctrines, e.g. भगवद्गीता, रामगीता. The term, however, is specially applied to the Bhagavadgītā, उपनिषदः परिपीता गीतापि च हंत मतिपथं नीता Bh.V.ii.40, गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
गीता See Bhagavadgītā.
भगवद्गीता shorter गीता an episode from the Bhīṣma-
parvan of the Mahābhārata. Jones 414. Mack. 12.
58. Cop. 8. Pet. 721. IO. 29. 112. 278. 678.
1802. 2052 (and C.). 2254. 2400. W. p. 108. 109.
Oxf. 1^b. 2^a. 3. 343^a. Paris (D 6--8. 63. 247.
D 8 A). Hall p. 117. Khn. 24. K. 34. B. 2, 56.
58. Ben. 62. 70. 72. 78. Bik. 555. Tüb. 16.
Rādh 5. Oudh XV, 16. Burnell 185^a. Bhk. 30.
Bhr. 252--55. Poona 563. 589. 612. Lahore
1882, 7. Jac. 697. Proceed. ASB. 1865, 138. 1869, 224
(and C.). Taylor 1, 12. 13. 84. 85. 224. 226. 334.
335. 337. 340. Oppert 90. 780. 1513. 2143. 2921.
3658. 6394. 7106. 7561. 7765. II, 398. 1988. 2161.
2608. 2678. 3730. 4096. 5537. 6632. 7411. 7661.
7898. 8462. 8565. 8905. 9178. 9486. 9962. 10052.
Rice 138. 160. 162. Peters. 3, 392. BP. 268.
Bühler 556. Quoted in Brahmasūtra 2, 3, 45, in
Śāṇḍilyasūtra Oxf. 228^b.
C. Pheh 12. Rādh 5. Oppert II, 7964. Rice
160.
C. Laghuvyākhyā. Oppert 7065.
C. Bṛhadvyākhyā. Oppert 1696.
C. Tattvadīpikā. Rice 162.
C. Pañcolī. L. 1703. Rādh 44. Oudh 1877, 12.
XVIII, 10.
C. Padayojanā. Oppert 7142.
C. Paiśācabhāṣya. Hall p. 120. L. 672. Pheh
12. NW. 290. NP. VIII, 44 (attributed to
Hanumat). Bl. 6. Oppert 2636. SB. 392.
C. Bhagavadgītātātparyabodhikā. Oppert 1812.
C. Bhagavadgītāpratipada. Oppert 2310.
C. Bhagavadgītābodhaka. Oppert II, 7080.
C. Bhagavadgītāmṛtataraṅgiṇī. Hall p. 120.
NW. 278. 292 (by Śaṅkarācārya).
C. Sajjanavallabha. Rādh 44.
C. Sarvagītārthasaṃgraha. IO. 112.
C. Subodhinī. BP. 305 (See Śrīdhara).
C. Hanumadbhāṣya. Pheh 12. NP. VIII, 44.
Rice 142. 162.
C. by Āñjaneya. Oppert II, 7900. See the
preceding C..
C. Svātmānandavivardhinī by Ānanda. BP. 271.
IO. 496 (Bhagavadgītābhāvaprakāśa).
C. Bhāṣya by Ānandatīrtha. L. 1349. B. 2, 58.
Oudh XI, 4. Burnell 102^b. Oppert 7930.
II, 75. 2820. 3137. 4406. 4554. 6061. 9812.
Rice 140. BP. 305.
CC. Ṭippaṇī. Burnell 103^b.
CC. Prameyadīpikā by Jayatīrtha K. 34. Burnell
103^a. Oppert 3613. II, 77. 1264. 2821. Rice
156.
CCC. Bhāvaprakāśa by Kṛṣṇa, son of Tirumalā-
cārya. Burnell 103^a. Oppert II, 6062.
C. Bhagavadgītātātparyanirṇaya by Ānandatīrtha.
L. 1350. Burnell 103^b. Oppert II, 72. 4553.
6058. Rice 138.
CC. Nyāyadīpikā by Jayatīrtha. K. 36. Burnell
103^b. Oppert II, 73. 74. 628. 1257. 6059.
Rice 150. C. Oppert II, 6060.
C. Bhagavadgītāprasthāna by Ānandatīrtha. Rice 140.
C. Rasikarañjinī by Kalyāṇa Bhaṭṭa. Hall p. 118.
NW. 296.
C. by Kṛṣṇa. NW. 500.
C. Gītātattvaprakāśikā by Keśava Bhaṭṭa, son of
Śrīmaṅgala. Hall p. 118. NW. 320. Oudh
XVI, 42. SB. 393.
C. Gītāpradīpa by Jagaddhara, son of Ratnadhara.
L. 2138.
C. Bhagavadgītāsārārthasaṃgraha by Jayarāma.
Hall p. 118. K. 36. Ben. 70. NW. 324.
C. Prabodhacandrikā by Dattātreya. K. 36.
C. Bhāvadīpikā by Nīlakaṇṭha. K. 36.
C. Gītābhūṣaṇabhāṣya by Baladeva Vidyābhū-
ṣaṇa. L. 674.
C. by Brahmānandagiri. See Burnell 186^a.
CC. by Veṅkaṭanātha. Burnell 186^a.
C. Bhagavadgītāprakāśa by Mathurānātha Śukla.
NW. 274.
C. Gūḍhārthadīpikā or Gūḍhārthaprakāśikā by
Madhusūdana (later than Śrīdhara). IO. 142.
Hall p. 119. L. 1364. 1470. Khn. 24. K. 34.
B. 2, 58. Ben. 62. Bik. 557. Pheh 12. Rādh 5.
42. NW. 290. Oudh XIV, 20. Burnell 185^b.
Bhk. 30. Poona 373. Bonn 123. H. 236.
Oppert 1516. 2599. 5258. II, 3731. 7539.
7662. 9144. 9459. Rice 162. Peters. 2, 186.
Bühler 556. Quoted by Puruṣottama Oxf. 38^b.
C. by Mukundadāsa. L. 680. NW. 282.
C. by Yāmunācārya. Oudh IX, 16.
C. by Rāghavendra. Burnell 109^b. Oppert 3615.
II, 78.
C. Bhagavadgītārthasaṃgraha by Rāghavendra,
Burnell 109^b.
C. Sarvatobhadra by Rājānaka Rāmakaṇṭha, Śaiva
doctrine. IO. 66. Report XXVII. Oudh
1876, 26. H. 238. BP. 270.
C. by Rāmakṛṣṇa. Ben. 86.
C. Gītātātparyaśuddhi, an abridgment of Śaṅkara's
Bhāṣya, by Rāmacandra Sarasvatī. Hall p. 117.
C. by Rāmanārāyaṇa. Lahore 1882, 7.
C. by Rāmānandatīrtha. Mentioned L. 1017.
C. by Rāmānuja. Hall p. 92. 118. L. 1563.
K. 34. B. 2, 58. Ben. 62. Rādh 5. Oudh
V, 22. IX, 16. XV, 16. XVI, 42. XVII, 6.
Burnell 185^b. Mysore 5. Lahore 20. Oppert
888. 1180. 1224. 1514. 2311. 5030. 5422.
5783. 7929. II, 653. 1056. 1246. 1575. 1617.
2042. 2474. 2918. 3135. 3494. 3627. 4002.
5831. 8549. 9024. 9179. Rice 140. BP. 268.
C. Gūḍhārthacandrikā by Vanamālin. Rādh 5.
NW. 312.
C. by Vallabhācārya. Hall p. 117. Peters. 3, 392.
C. by Vijñānabhikṣu NP. V, 108.
C. Bhagavadgītātātparya by Viṭṭhala Dīkṣita.
Peters. 3, 392. Hall p. 205 (Arthavivaraṇa).
C. by Vidyādhirāja. K. 34. Burnell 110^a. Bhr.
677. Taylor 1, 12. BP. 305.
C. by Viśveśvara. B. 2, 58.
C. Bhagavadgītātātparyacandrikā by Vedāntā-
cārya (?). Mysore 6. Oppert 181. 432. 895.
1136. 1245. 2309. 2511. 3122. 6349. II, 623.
Rice 148.
C. Bhāṣya by Śaṅkarācārya. IO. 278. 1802.
Oxf. 3^b. Hall p. 117. Khn. 24. K. 34. B.
2, 58. Ben. 62. Bik. 556. Rādh 5. 6. Oudh
XV, 16. NP. II, 108. Burnell 185^b. Gu. 5.
P. 19. Bhr. 252. 253. Jac. 697. H. 237.
Oppert 2. 1515. 2817. 3123. 3612. 4017.
4427. 4818. 6072. 6570. 6957. 7051. 7295.
7597. II, 1586. 1744. 2917. 3136. 6546.
6657. 7021. 7081. 7412. 7541. 7899. 8290.
8636. 9180. 10164. Rice 140.
CC. Oppert II, 76. 612. Rice 140. 142.
CC. Bhagavadgītābhāṣyavivaraṇa by Ānandatīrtha.
IO. 214. 376. Hall p. 117. K. 34. Ben. 62.
Bik. 556. Rādh 5. Oudh XIV, 20. Bhk. 30.
Oppert 1435. 1813. 6328. II, 2475. 7082. 7542.
CC. by Rāmānanda. Oppert 3200.
C. Bhagavadgītātātparyabodhinī by Śaṅkarānanda.
L. 1456. K. 36. B. 2, 58 (Pañcolī). Oudh
VIII, 24. XV, 16. Oppert 1697. 7928. II, 7540.
Rice 142. SB. 392. C. Oppert 2816.
C. by Śivadayālu. Rādh 5. NW. 312.
C. Subodhinī by Śrīdharasvāmin. IO. 184. 286.
W. p. 105. 108. Oxf. 2^a. Paris (D 6). Khn.
24. K. 34. B. 2, 58. Report XXVII (Brahma-
bodhinī). Ben. 72. 78. Tüb. 16. 20. Rādh 5.
Oudh XV, 16. Burnell 186^a. Bhk. 30. Bhr.
254. 255. Bonn 123. Oppert 2308. 7516.
II, 3138. 5447. 6658. 7543. 8291.
C. Bhāvaprakāśa by Sadānanda Vyāsa, written in
1780. Hall p. 120. Rādh 5. 42. 45. NW. 290.
C. Paramārthaprapā by Sūrya Paṇḍita, son of
Jñānarāja. Hall p. 119. Journal ASB. 1862, 29.
C. by Hariyaśomiśra, based on Madhusūdana. L. 1693.
भगवद्गीता or shortened गीता Aberdeen Un. (two
copies). BL. 181. Fl. 423--25. 430. GB. 39.
Hz. 35. IO 29. 112. 278. 549. 678. 1329. 1802.
1943. 2052. 2073. 2127. 2243. 2244. 2248. 2250.
2254. 2400. 2693. 3020. 3216. 3236. Oudh XX, 22.
24. 26. Stein 193.
C. Hz. 19 (inc.). 216. IO. 444.
C. Pañcolī. Oudh XXI, 34. Stein 194.
C. Paiśācabhāṣya. Stein 194.
C. Bhagavadgītāmṛtataraṅgiṇī. Stein 193 (adhy. 1.
inc.).
C. by Ānanda Rājānaka. Stein 195.
C. Bhāṣya by Ānandatīrtha. Rgb. 686. Stein 194.
C. Bhagavadgītātātparyanirṇaya by the same.
IO. 1185. Stein 195.
C. by Keśavārka. IO. 2052.
C. Kusumavaijayantī by Giridhāridāsa. Stein 194.
C. by Nīlakaṇṭha. Gov. Or. Libr. Madras 23.
Stein 195.
C. Gūḍhārthadīpikā by Madhusūdana. IO. 142.
2024. 2350. 2763. Oudh XX, 22. 24. 26.
Stein 193. 194.
C. by Yāmunācārya. Gov. Or. Libr. Madras 23.
C. by Rāghavendra. Aberdeen Univ.
C. Sarvatobhadra by Rājānaka Rāmakaṇṭha. IO. 66.
Stein 195.
C. Padayojanā by Rāmacandra Sarasvatī. Hz. 9
(inc.). 50. 119. 291. 585 (inc.). 602.
C. Gītātātparyapariśuddhi by Rāmacandra Sara-
svatī. Gov. Or. Libr. Madras 23 (Rāmacandrā-
nandasarasvatī). Stein 193.
C. by Rāmānuja. Gov. Or. Libr. Madras 23.
Hz. 233. 369. IO. 3259. 3260. Oudh XXI, 34.
Rgb. 654. Stein 194.
CC. Bhāṣyabhūṣaṇa by Bhagavāndāsa (?),
son of Mohanadāsa. Rgb. 655.
C. Tattvaprakāśikā by Lakṣmīrāma Rājānaka.
Stein 195.
C. Gītānigūḍhārthacandrikā by Vanamālin. Stein
193.
C. Bhāṣya by Śaṅkarācārya. Gov. Or. Libr.
Madras 23. Hz. 18. 187. 336. IO. 278.
1329. 1802. 2073. 2127. 3216. Oudh XX, 30.
XXII, 56. Stein 195.
CC. Bhagavadgītābhāṣyavivaraṇa by Ānanda-
tīrtha. Gov. Or. Libr. Madras 23. Hz. 237.
337. IO. 214. 376 C. Rgb. 604. 605.
C. Subodhinī by Śrīdharasvāmin. BL. 181.
Fl. 423. Gov. Or. Libr. Madras 23. Hz. 81.
407. 457. 494. 575. IO. 286. 549. 846.
1577 A. 1910. 2070. 2147. 2387. 2764. 2803.
Oudh XX, 22. 24. XXII, 56. Stein 194.
C. Bhāvaprakāśa by Sadānanda Vyāsa. IO. 496.
Stein 194.
C. Bhāvaratnakośa (Madhvamata) by Sumatīndra-
tīrtha. Rgb. 666.
C. Paramārthaprapā by Sūrya Paṇḍita. Stein 194.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Gītā, Song, personified as one of eight deities or (〔324.6〕) yoginīs: Sādh 〔157.12〕 and 〔324.6〕 Lāsyā-Mālyā (〔324.6〕 Mālā)-Gītā-Nṛtyā-Puṣpā-Dhūpā-Dīpā-Gandhāś ca (〔324.6〕 °Gandhādy-aṣṭayoginībhir …)
et alibi.
Kridanta Forms
Sanskrit
गै (गै॒ शब्दे - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = गानम्
अनीयर् = गानीयः - गानीया
ण्वुल् = गायकः - गायिका
तुमुँन् = गातुम्
तव्य = गातव्यः - गातव्या
तृच् = गाता - गात्री
क्त्वा = गीत्वा
ल्यप् = प्रगाय
क्तवतुँ = गीतवान् - गीतवती
क्त = गीतः - गीता
शतृँ = गायन् - गायन्ती
गा (गा॒ङ् गतौ - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = गनम्
अनीयर् = गनीयः - गनीया
ण्वुल् = गायकः - गायिका
तुमुँन् = गीतुम्
तव्य = गीतव्यः - गीतव्या
तृच् = गीता - गीत्री
क्त्वा = गीत्वा
ल्यप् = प्रगाय
क्तवतुँ = गीतवान् - गीतवती
क्त = गीतः - गीता
शानच् = गानः - गाना
गा (गा॒ स्तुतौ - जुहोत्यादिः - अनिट्)
ल्युट् = गानम्
अनीयर् = गानीयः - गानीया
ण्वुल् = गायकः - गायिका
तुमुँन् = गातुम्
तव्य = गातव्यः - गातव्या
तृच् = गाता - गात्री
क्त्वा = गीत्वा
ल्यप् = प्रगाय
क्तवतुँ = गीतवान् - गीतवती
क्त = गीतः - गीता
शतृँ = जिगत् / जिगद् - जिगती
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गीता
noun
षड्विंशतिभिः मात्राभिः युक्तः मात्रिकः छन्दोविशेषः।
"गीतायां चतुर्दशमात्रायां द्वादशमात्रायां च विरामः भवति तथा अन्ते लघुवर्णः गुरुवर्णश्च भवति।"
Synonyms:
 भगवद्गीता, गीता
noun
हिन्दूनां धार्मिकः ग्रन्थः यः अर्जुनस्य मोहनिवृत्त्यर्थे महाभारतीयभीष्मपर्वान्तर्गता कर्मोपासनाज्ञानकाण्डत्रयात्मकः अष्टादशाध्यायात्मकः।
"भगवद्गीतायाम् अष्टादश अध्यायाः सन्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
glu dbyangs
१) गीता २) संगीति
पुराणम्
English
गीता / GĪTĀ. See under bhagavad gītā.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गीता,
स्त्री,
 (गीयते स्म आत्मविद्योपदेशात्मिकाब्रह्मतत्त्वोपदेशमयी कथा यत्र । गै + क्त ।)ग्रन्थविशेषः । भगवद्गीतेति ख्याता । सा तुअर्ज्जुनस्य मोहनिवृत्त्यर्थं महाभारतीयभीष्म-पर्व्वान्तर्गता कर्म्मोपासनाज्ञानकाण्डत्रयात्मिका-ष्टादशाध्यायी श्रीकृष्णोक्ता । यथा, --“भारते सर्व्ववेदार्थो भारतार्थश्च कृत्स्नशः ।गीतायामस्ति तेनेयं सर्व्वशास्त्रमयी मता ॥
इयमष्टादशाध्यायी क्रमात् षट्कत्रयेण हि ।कर्म्मोपास्तिज्ञानकाण्डत्रितयात्मा निगद्यते ॥
”इति नीलकण्ठः ॥
“गीता सुगीता कर्त्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः ।या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मात् विनिःसृता ॥
”इति स्वामी ॥
(अस्याः प्रयोजनादिकं श्रीमद्भिर्मधुसूदनसरस्वती-पादैर्विस्तरशो गीतागूढार्थदीपिकायां दर्शितम् ।तद्यथा, --“सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमात्मकम् ।परं निःश्रेयसं गीताशास्त्रस्योक्तं प्रयोजनम् ॥
सच्चिदानन्दरूपं तत् पूर्णं विष्णोः परं पदम् ।यत्प्राप्तये समारब्धा वेदाः काण्डत्रयात्मकाः ॥
कर्म्मोपास्तिस्तथाज्ञानमिति काण्डत्रयं क्रमात् ।तद्रूपाष्टादशाध्यायीगीताकाण्डत्रयात्मिका ॥
एकमेकेन षट्केन काण्डमत्रोपलक्षयेत् ।कर्म्मनिष्ठाज्ञाननिष्ठे कथिते प्रथमान्त्ययोः ॥
यतः समुच्चयो नास्ति तयोरतिविरोधतः ।भगवद्भक्तिनिष्ठा तु मध्यमे परिकीर्त्तिता ॥
उभयानुगता सा हि सर्व्वविघ्नापनोदिनी ।कर्म्ममिश्रा च शुद्धा च ज्ञानमिश्रा च सा त्रिधा ॥
तत्र तु प्रथमे काण्डे कर्म्म तत्त्यागवर्त्मना ।त्वंपदार्थो विशुद्धात्मा सोपपत्तिर्निरूप्यते ॥
द्बितीये भगवद्भक्तिनिष्ठावर्णनवर्त्मना ।भगवान् परमानन्दस्तत्पदार्थोऽवधार्य्यते ॥
तृतीये तु तयोरैक्यं वाक्यार्थो वर्ण्यते स्फुटम् ।एवमप्यत्र काण्डानां सम्बन्धोऽस्ति परस्परम् ॥
प्रत्यध्यायं विशेषस्तु तत्र तत्रैव वक्ष्यते ।मुक्तिसाधनपर्व्वेदं शास्त्रार्थत्वेन कथ्यते ॥
निष्कामकर्म्मनिष्ठालं त्यागात् काम्यनिषिद्धयोः ।तत्रापि परमो धर्म्मो जपस्तुत्यादिकं हरेः ॥
क्षीणपापस्य चित्तस्य विवेके योग्यता यदा ।नित्यानित्यविवेकस्तु जायते सुदृढस्तदा ॥
इहामुत्रार्थवैराग्यं वशीकाराभिधं क्रमात् ।ततः शमादिसम्पत्त्या सन्न्यासो निष्ठितो भवेत् ॥
एवं सर्व्वपरित्यागान्मुमुक्षा जायते दृढा ।ततो गुरूपसदनमुपदेशग्रहस्ततः ॥
ततः सन्देहहानाय वेदान्तश्रवणादिकम् ।सर्व्वमुत्तरमीमांसाशास्त्रमत्रोपयुज्यते ॥
ततस्तत्परिपाकेन निदिध्यासननिष्ठता ।योगशास्त्रन्तु सम्पूर्णमुपक्षीणं भवेदिह ॥
क्षीणदोषे ततश्चित्ते वाक्यातत्त्वमतिर्भवेत् ।साक्षात्कारो निर्व्विकल्पः शब्दादेवोपजायते ॥
अविद्याविनिवृत्तिस्तु तत्त्वमभ्यसतो भवेत् ।तत आवरणे क्षीणे क्षीयेते भ्रमसंशयौ ॥
अनारब्धानि कर्म्माणि नश्यन्त्येव समन्ततः ।न चागामीनि जायन्ते तत्त्वज्ञानप्रभावतः ॥
प्रारब्धकर्म्मविक्षेपाद्बासना तु न नश्यति ।सा सर्व्वतो बलवता संयमेनोपशाम्यति ॥
संयमो धारणा ध्यानं समाधिस्त्विति यत्त्रिकम् ।यमादिपञ्चकं पूर्व्वं तदर्थमुपयुज्यते ॥
ईश्वरप्रनिधानात्तु समाधिः सिध्यति द्रुतम् ।ततो भवेन्मनोनाशो वासनाक्षय एव च ॥
तत्त्वज्ञानं मनोनाशोवासनाक्षय इत्यपि ।युगपत्त्रितयाभ्यासाज्जीवन्मुक्तिर्दृढा भवेत् ॥
विद्वत्सन्न्यासकथनमेतदर्थं श्रुतौ श्रुतम् ।प्रागसिद्धो य एवांशो यत्तः स्यात्तस्य साधने ॥
निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्पसमाधिना ।निर्व्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ॥
व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परबोधितः ।अन्ते व्युत्तिष्ठते नैव सदा भवति तन्मयः ॥
एवम्भूतो ब्राह्मणः स्याद्बरिष्ठो ब्रह्मवादि नाम्गुणातीतः स्थितप्रज्ञो विष्णुभक्तश्च कथ्यते ॥
अतिवर्णाश्रमी जीवन्मुक्त आत्मरतिस्तथा ।एतस्य कृतकृत्यत्वात् शास्त्रमस्मान्निवर्त्तते ॥
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥
इत्यादिश्रुतिमानेन कायेन मनसा गिरा ।सर्व्वावस्थासु भगवद्भक्तिरत्रोपयुज्यते ॥
पूर्व्वभूमौ कृता भक्तिरुत्तरां भूमिमानयेत् ।अन्यथा विघ्नबाहुल्यात् फलसिद्धिः सुदुर्लभा ॥
पूर्व्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।अनेकजन्मसंसिद्ध इत्यादि च वचो हरेः ॥
यदि प्राग्भवसंस्कारस्याचिन्त्यत्वात्तु कश्चन ।प्रागेव कृतकृत्यः स्यादाकाशफलपातवत् ॥
न तं प्रति कृतार्थत्वाच्छास्त्रमारब्धुमिष्यते ।प्राक्सिद्धसाधनाभ्यासाद्दुर्ज्ञेया भगवत्कृपा ॥
एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये ।विधेया भगवद्भक्तिस्तां विना सा न सिध्यति ॥
जीवन्मुक्तिदशायान्तु न भक्तेः फलकल्पना ।अद्वेष्टृत्वादिवत्तेषां स्वभावो भजनं हरेः ॥
आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।कुर्व्वन्त्य हैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः ॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्व्विशिष्यते ।इत्यादिवचनात् प्रेमभक्तोऽयं मुख्य उच्यते ॥
एतत् सर्व्वं भगवता गीताशास्त्रे प्रकाशितम् ।अतो व्याख्यातुमेतन्मे मन उत्सहते भृशम् ॥
निष्कामकर्म्मानुष्ठानं मूलं मोक्षस्य कीर्त्तितम् ।शोकादिरासुरः पाप्मा तस्य च प्रतिबन्धकः ॥
यतः स्वधर्म्मविभ्रंशः प्रतिसिद्धस्य सेवनम् ।फलाभिसन्धिपूर्व्वा वा साहङ्कारा क्रिया भवेत् ॥
आविष्टः पुरुषो नित्यमेवमासुरपाप्मभिः ।पुमर्थलाभायोग्यः सन् लभते दुःखसन्ततिम् ॥
दुःखं स्वभावतो द्वेष्यं सर्व्वेषां प्राणिनामिह ।अतस्तत्साधनं त्याज्यं शोकमोहादिकं सदा ॥
अनादिभवसन्ताननि(गू)रूढं दुःखकारणम् ।दुस्त्यजं शोकमोहादि केनोपायेन हीयताम् ॥
एवमाकाङ्क्षयाविष्टं पुरुषार्थोन्मुखं नरम् ।बुबोधयिषुराहेदं भगवान् शास्त्रमुत्तमम् ॥
”)एतदन्याः श्रीभागवतोक्तगोपीगीताध्यात्मरामा-यणोक्तरामगीताश्वमेधिकपर्व्वोक्ते ब्राह्मणगीता-नुगीते देवीभागवतोक्तभगवतीगीता शिवगीताइत्याद्याः सन्ति ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गीता स्त्री गै--कर्मणि क्त । १ गुरुशिष्यकल्पनया आत्मविद्योप-देशात्मके कथाविशेषे सा च भनवद्गीतारामगीतादिभेदात्बहुला किन्तु भगवद्गीतायामेव प्रसिद्धिः । “गीता सुगीताकर्त्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः । या स्वयं पद्मनाभस्यमुखपद्मात् विनिःसृतेति” श्रीधरस्वामिधृतवचनम् । प्रसिद्धगीतायास्तात्पर्य्यादि नीलकण्ठेन समग्राहि यथा“भारत सर्ववेदार्थो, भारतार्थश्च कृत्स्नशः । गीतायामस्ति, तेनेयं सर्वशास्त्रमयी मता । कर्मोपास्तिज्ञानभेदैः शास्त्रंकाण्डत्रयात्मकम् भक्तिस्तूपासनाकाण्डात्तृतीयान्नातिरि-च्यते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यत्तदुपासते । इति श्रुत्यैववेद्यस्य ह्युपास्यादन्यतेरिता । इयमष्टादशाध्यायी क्रमात्षट्कत्रिकेण हि । कर्मोपास्तिज्ञानकाण्डत्रितयात्मा निग-द्यते” । मधुसूदनसरस्वतीभिस्तु गीतागूढार्थदीपिन्यांतत्प्रयोजनादिकं विस्तरेण दर्शितं यथासहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमात्मकम् । परं नि-श्रेयसं गीताशास्त्रस्योक्तं प्रयोजनम् । सच्चिदानन्दरूप-न्तत् पूर्णं विष्णोः परं पदम् । यत्प्राप्तये समारब्धाःवेदाः काण्डत्रयात्मकाः । कर्मोपास्तिस्तथा ज्ञानमितिकाण्डत्रयं क्रमात् । तद्रूपाष्टादशाध्यायी गीता काण्ड-त्रयात्मिका । एकमेकेन षट्केन काण्डमत्रोपलक्षयेत् ।कर्मनिष्ठाज्ञाननिष्ठे कथिते प्रथमान्त्ययोः । यतः समु-च्चये नास्ति तयोरतिविरोधतः । भगवद्भक्तिनिष्ठा तुमध्यमे परिकांर्त्तिता । उभयानुगता सा हि सर्वविघ्ना-पनोदिनी । कर्ममिश्रा च शुद्धा च ज्ञानमिश्रा च सात्रिधा । तत्र तु प्रथमे काण्डे कर्म्मतत्त्यागवर्ण्णनात् ।त्वंपदार्थो विशुद्धात्मा सोपपत्तिर्निरूप्यते । द्वितीयेभगवद्भक्तिनिष्ठावर्णनया ततः । भगवान् परमानन्दस्तत्-पदार्थोऽवधार्य्यते । तृतीये तु तयोरैक्यं वाक्यार्थो वर्ण्यतेस्फुटम् । एवमप्यत्र काण्डानां संबन्धोऽस्ति परस्परम् ।प्रत्यध्यायं विशेषन्तु तत्रतत्रैव वक्ष्यते । मुक्तिसाधनपर्वेदंशास्त्रार्थत्वेन कथ्यते । निष्कामकर्मानुष्ठानं त्यागात्काम्यनिषिद्धयोः । तत्रापि परमोधर्मो जपस्तुत्यादिकंहरेः । क्षीणपापस्य चित्तस्य विवेके योग्यता यदा ।नित्यानित्यविवेकस्तु जायते सुदृढस्तदा । इहामूत्रार्थवैराग्यं वशीकाराभिधं क्रमात् । ततः शमादिसंपत्त्यासंन्यासनिष्ठता भवेत् । एवं सर्वपरित्यागान्मुमुक्षाजायते दृढा । ततो गुरूपसदनमुपदेशग्रहस्ततः । ततःसन्देहहानाय वेदान्तश्रवणादिकम् । सर्वमुत्तरमीमां-साशास्त्रमत्रोपयुज्यते । ततस्तत्परिपाकेण निदिध्या-सननिष्ठता । योगशास्त्रं तु संपूर्णमुपक्षीणं भवेदिह ।क्षीणदोषे ततश्चित्ते वाक्यात्तत्त्वमतिर्भवेत् । साक्षात्-कारो निर्विकल्पः शब्दादेवोपजायते । अविद्याविनि-वृत्तिस्तु तत्त्वज्ञानोदये भवेत् । तत आवरणे क्षीणेक्षीयेते भ्रमसंशयौ । अनारब्धानि कर्माणि नश्यन्त्येवसमन्ततः । न चागामीनि जायन्ते तत्त्वज्ञानप्रभावतः ।प्रारब्धकर्मविक्षेपाद्वासना तु न नश्यति । सा सर्वतो बलवतोसंयमेगोपशाम्यति । संयमो धारणा ध्यानं समाधिरितियत् त्रिकम् । यमादिपञ्चकं पूर्वं तदर्थमुपयुज्यते । ईश्वरोप्रणिधानात्तु समाधिः सिध्यति द्रुतम् । ततोभवेन्मनोनाश-वासनाक्षय एव च । तत्त्वज्ञानं मनोनाशोवासनाक्षय इ-त्यपि । युगपत्त्रितयाभ्यासाब्जीवन्मुक्तिर्दृढा भवेत् । विद्वत्-संन्यासकथनमेतदर्थं श्रुतौ कृतम् । प्रागसिद्धो यएवांशोयत्नः स्यात्तस्य साधने । निरुद्धे चेतसि पुरा सविकल्प-समाधिना । निर्विकल्पसमाधिस्तु भवेदत्र त्रिभूमिकः ।व्युत्तिष्ठते स्वतस्त्वाद्ये द्वितीये परवोधितः । अन्त्येतू-त्तिष्टने नैव सदा भवति तन्मयः । एवम्भूतोब्राह्मणःस्याद्वरिष्ठो ब्रह्मवादिनाम् । गुणातीतः स्थितप्रज्ञो विष्णु-भक्तश्च कथ्यते । अतिवर्णाश्रमी जीवन्मुक्त आत्मरति-स्तदा । एतस्य कृतकृत्यत्वाच्छास्त्रमस्मान्निवर्त्तते । यस्य देवेपरा मक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्यर्थाःप्रकाशन्ते महात्मतः । इत्यादिश्रुतिमानेन कायेनमनसा गिरा । सर्वावस्थासु भगवद्भक्तिरत्रोपयुज्यते ।पूर्वभूमौकृता भक्तिरुत्तरां भूमिमानयेत् । अन्यथा विघ्नबा-हुल्यात् फलसिद्धिः सुदुर्लभा । पूर्वाभ्यासेम तेनैव क्रियतेह्यवशोऽपि सः । तानेकजन्मसंसिद्ध इत्यादि च वचो हरेः ।याश्च प्रागभवसंस्कारैरचिन्त्यत्वात्तु कश्चन । प्रागेव कृतकृत्यःग्यादकस्मात् फलपातवत् । न तं प्रतिकृतार्थत्वाच्छास्त्र-मारब्धमिष्यते । प्राक्सिद्धसाधमाभ्यासाद्दुर्ज्ञोया भगवत्-लपा । एवं प्राग्भूमिसिद्धावप्युत्तरोत्तरभूमये । विधेयामयवद्भक्तिस्तां विना सा न सिद्ध्यति । जीवन्मुक्तदशायांत न भक्तेः फलकल्पना । अद्वेष्टृत्वादिवत्तेषां स्वभावोलजनं हरेः । अत्मारागाश्च मुनयो निर्ग्रन्या अप्यरु-क्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थंभूतगुणो हरिः । तेषांज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । इत्यादिवचनात्प्रेमभक्तोऽयं सुख्य उच्यते । एतत् सर्वं भगवता गीता-शास्त्रे प्रकाशितम् । अतो व्याख्यातुमेतन्ममम उत्सहते भृशम् । निष्कामकर्मानुष्ठानं मूलं मोक्षस्येकीर्त्तितम् । शोकादिरासुरः पाप्मा तस्य च प्रतिबन्धकः ।यतः स्वधर्भविभ्रंशः प्रतिषिद्धस्य सेवनात् । फलाभिमन्धिपूर्वा वा साहङ्कोरा क्रिया भवेत् । आविष्टः पुरुषोनित्यमेवमासुरपाप्मभिः । पुमर्थलाभायोग्यः सन् लभतेदुःखसन्ततिम् । दुःखं स्वभावतो द्वेष्यं सर्वेषां प्राणिना-मिह । अतस्तत्साधनं त्याज्यं शोकमोहादिकं विदा ।अनादिभवसन्ताननिरूढं दुःखकारणम् । दुस्त्यजंशोकमोहादि केनोपायेन हीयताम् । एवमाकाङ्क्षया-विष्टं पुरुषार्थोन्मुखं नरम् । बुबोधयिषुराहेदं भगवान्शास्त्रमुत्तमम्” । व्यासप्रणीताध्यात्मरामायणान्तर्गतारामगीता भारताश्वमेविकोक्ते ब्राह्मणगीतानुगीतेदेवीभागवतोक्ता देवीगीता वैष्णवभागवतोक्ता गोपीगीतातन्त्रोक्ता शिवगीता इत्यादयो वह्व्यो गीताः सन्ति ।ताश्च सर्वा एव अध्यात्मविद्याप्रकाशिकाः । अपराधशब्दे२२३ पृ० उक्तवाक्ये प्रत्यहं गीताध्यायपाठफलमुक्तम् ।