| YouTube Channel

गीतं (gItaM)

 
Hindi
Hindi
वर्णित
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गीतं,
क्ली,
 (गीयते इति । गै गाने + भावे क्तः ।)गानम् । इत्यमरः । १ । ६ । २५ ॥
तस्य लक्षणंयथा, “धातुमातुसमायुक्तं गीतमित्युच्यते बुधैः ।तत्र नादात्मको धातुर्मातुरक्षरसञ्चयः ॥
” * ॥
तद्द्विविधं यथा, --“गीतञ्च द्विविधं प्रोक्तं यन्त्रगात्रविभागतः ।यन्त्रं स्याद्वेणुवीणादि गात्रन्तु मुखजं मतम् ॥
”अपि च ।“निबद्धमनिबद्धञ्च गीतं द्विविधमुच्यते ।अनिबद्धं भवेद्गीतं वर्णादिनियमं विना ॥
यद्बा गमकधातुज्ञैरनिबद्धं विना कृतम् ।निबद्धञ्च भवेद्गीतं तालमानरसाञ्चितम् ॥
छन्दो गमकधातुज्ञैर्वर्णादिनियमैः कृतम् ॥
ऋग्भिः पाठ्यमभूद्गीतं सामभ्यः समपद्यत ।यजुर्भ्योऽभिनया जाता रसाश्चाथर्व्वणः स्मृता ॥
”अथ संगीतलक्षणम् ।“तालवाद्यानुगं गीतं नटीभिर्यत्र गीयते ।नृत्यस्यानुगतं रङ्गे तत् सङ्गीतकमुच्यते ॥
” * ॥
अथ गीतप्रशंसा ।“सङ्गीतकेन रम्येण सुखं यस्य न चेतसि ।मनुष्यवृषभो लोके विधिनैव स वञ्चितः ॥
संसारदुःखदग्धानामुत्तमानामनुग्रहात् ।प्रभुणा शङ्करेणात्र गीतवाद्यं प्रकाशितम् ॥
गीतं वाद्यं तथा नृत्यं तौर्य्यत्रिकमिदं मतम् ।तूर्य्यशब्दो मृदङ्गे स्यात् मुरजेऽपि च दृश्यते ॥
गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ।रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥
गीतेन हरिणा रङ्गं प्राप्नुवन्त्यपि पक्षिणः ।वनादायान्ति फणिनः शिशवो न रुदन्ति च ॥
कृतिचमत्कृतये किमतः परंफणिवरोऽश्वतरो वत पञ्चमः ।अपि मृतां यदवाप मदालसांमधुरगीतवशीकृतशङ्करः ॥
परमानन्दविवर्द्धनमभिमतफलं वशीकरणम् ।सकलजनचित्तहरणं विमुक्तिबीजं परं गीतम् ॥
गीतं पीनपयोधरा समदना नारी विचित्रा कथारम्यं हर्म्म्यतलं सुधांशुकिरणप्रोद्दीपिता यामिनी ।चित्तज्ञाः सुहृदः सुताः सुमनसो भक्ताः पुनःसेवकाःशुद्धं गीतफलं कवित्वमतुलं संसारसारा मताः ॥
”“शुद्धशालगसङ्कीर्णभेदाद्गीतं त्रिधा मतम् ।”शुद्धसूत्रं विंशतिर्यथा, --“एला सोऽद्यभवा सपाढकरणं तत्पञ्चतालेश्वरःकैरातस्मरचक्रपालविजया गद्यं त्रिभङ्गिस्तथा ।ढेङ्कीवर्णसरः पुटौ द्विपदिका मुक्तावली माहकालम्बो दण्डकवर्त्तनीति कथिताः शुद्धास्तु तेविंशतिः ॥
”एलादीनामेतेषां विंशतिसंख्यकानां प्रबन्धगीता ।नामङ्गानि षट् भवन्ति । तथा च ।“पदं तानो विरूदश्च तालः पाढः स्वरस्तथा ।एलादीनां षडङ्गानि कथितानि विरिञ्चिना ॥
पौनरुक्त्यं न देशीये गीते दोषोऽभिजायते ।शीघ्रोच्चारेण वर्णानां तथा चैव प्रसारणे ॥
लिङ्गान्यत्वे विसन्धौ च संयुक्ताक्षरमोक्षणे ।परिवर्त्तेऽक्षराणाञ्च ह्रस्वदीर्घव्यतिक्रमे ॥
” * ॥
अथ शालगसूत्रम् ।“ध्रुवको मण्डकश्चैव प्रतिमण्डो निसारुकः ।वासकः प्रतिलाभश्च तथान्या चैकतालिका ॥
यतिश्च झुमरिश्चेति शालगं सूत्रमीरितम् ॥
” * ॥
अथ सङ्कीर्णसूत्रम् ।चैत्रोमङ्गत्मकस्तथा न गणिका चर्च्चातिनाटोन्नवीदोहा स्याद्बहुलस्तथा गुरुबलो गीता चगोविस्तथा ।हेम्नोकोऽप्यथ कारिका त्रिपदिकेत्येतानि काम-द्बिषासंक्षेपेण चतुर्द्दशः प्रकटितान्यत्राधमानि क्रमात् ॥
इति सङ्गीतदामोदरः ॥
(सङ्गीतस्यान्यद्विवरणं गानशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
गीयते स्म इति । गै शब्दे + कर्म्मणि क्तः ।)शब्दिते त्रि । इति मेदिनी । ते । १६ ॥