गार्हपत्य (gArhapatya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 गार्हपत्य m.
  (-त्यः) A sacred fire perpetually maintained by a household-
er,  received from his father,  and transmitted to his descendants, 
and from which fires for sacrificial purposes are lighted.
 E.
  गृहपति a
householder,  (from गृह a house,  and पति master, ) and य्य referen-
tial aff.
  

Capeller Eng

English

 गा॑र्हपत्य m.
  (± अग्नि) the fire of the householder
((r. )). m.
  n.
  = seq.
 ,  n.
  government of a family,  household. 

Yates

English

 गार्ह-पत्य (त्यः) 1.
m.
  A sacred fire al-
ways kept burning by a house-
holder,  and transmitted to others.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

 
   गार्हपत्य  gArhapatya  adj.
   with agnI  
   गार्हपत्य  gArhapatya  m.
   householder's fire   
   गार्हपत्य  gArhapatya  m.
   household duties  
   गार्हपत्य  gArhapatya  n.
   government of a family   
   गार्हपत्य  gArhapatya  n.
   household  
   गार्हपत्य  gArhapatya  n.
   position of a householder     
            

Wilson

English

 गार्हपत्य
m.
  (-त्यः) A sacred fire perpetually maintained by a
householder,  received from his father,  and transmitted to his descendants,  and
from which fires for sacrificial purposes are lighted.
E.
  गृहपति a householder,  (from गृह a house,  and पति master, )
and ज्य referential aff.
  

Apte

English

गार्हपत्यः [gārhapatyḥ],  [गृहपतिना नित्यं संयुक्तः,  संज्ञायां ञ्य]

One of the three sacred fires perpetually maintained by a householder,  which he receives from his father and transmits to his descendants,  and from which fires for sacrificial purposes are lighted
 अथ हैनं गार्हपत्यो$नु- शशास Ch. Up.*
   4.11.1
 cf.
   Ms.*
  2.231.

The place where this sacred fire is kept. -त्यम् The government of a family
 position and dignity of a householder
 गार्हपत्येन सन्त्य ऋतुना यज्ञनीरसि Rv.*
  1.15.12. Comp.
   -न्यायः A rule of interpretation according to which a direct statement (श्रुति) is stronger than an indirect one (लिङ्ग). This rule is discussed and established by जैमिनि and शबर at MS.*  3.2.3 and 4.

Apte 1890

English

 गार्हपत्यः [गृहपतिना नित्यं संयुक्तः,  संज्ञायां ञ्य] 1 One of the three sacred fires perpetually maintained by a householder,  which he receives from his father and transmits to his descendants,  and from which fires for sacrificial purposes are lighted
 cf. Ms. 2. 231. 
2 The place where this sacred fire is kept. 
त्यं The government of a family
 position and dignity of a householder. 

Monier Williams Cologne

English

 गा॑र्हपत्य mfn.
   with अग्नी,  or m.
  (Pāṇ.  iv,  4,  90) the householder's fire (received from his father and transmitted to his descendants,  one of the three sacred fires,  being that from which sacrificial fires are lighted,  RTL.
   364),  AV.
  
 VS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 गा॑र्हपत्य mn.  =
  -स्थान,  ŚBr.
   vii,  1,  2,  12
 KātyŚr.
   xvii,  1,  3

 गा॑र्हपत्य m.
  pl.
  N.
  of a class of manes,  MBh.
   ii,  462

 गा॑र्हपत्य n.
  the government of a family,  position of a householder,  household,  RV.
   i,  15,  12
 vi,  15,  19
 x,  85,  27 and 36.

Monier Williams 1872

English

 गार्हपत्य,  अस्,  m.,  scil. अग्नि,  a sacred fire,  per-
petually maintained by a householder,  received from
his father and transmitted to his descendants,  and
from which fires for sacrificial purposes are lighted
the place where this sacred fire is kept
 (आस्),  m. pl., 
N. of a class of manes
 (अम्),  n. the government
of a family,  position of a householder,  a household.
—गार्हपत्यागार (°य-आग्°),  अस्,  m. the place in
which the Gārhapatya fire is kept.

Macdonell

English

 गार्हपत्य gā́rhapat-ya,  a.
  (sc. agni) householderʼs 🞄(western sacred) fire
 m.
  n.
  its place
 🞄n.  domestic authority
 household.

Benfey

English

 गार्हपत्य गार्हपत्य,  i. e. गृह-पति
+ य, 
 I. adj.
  and m.
  (viz. अग्नि),  A
sacred fire perpetually maintained by a
householder,  Man.  2,  132.
 II. m.
  pl.
The name of a class of Pitṛs or Manes, 
MBh. 2,  462.

Apte Hindi

Hindi

गार्हपत्यम्
नपुं*
   - -
"एक प्रकार का प्रशासन,  गृहपति का पद और प्रतिष्ठा"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

गार्हपत्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಜ್ಞದ ೩ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲೊಂದು /ಮನೆಯ ಯಜಮಾನನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟಿರುವ ಅಗ್ನಿ
निष्पत्तिः - > "ञ्यः"(४-४-९०)
व्युत्पत्तिः - > गृहपतिना संयुक्तः
गार्हपत्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆಯ ಸಂಬಂಧವಾದ

L R Vaidya

English

 gArhapatya {% (I) m. %} 1. One of the three sacred fires perpetually maintained by a householder,  received from his father and transmitted to his descendants,  M.ii.231
 2. the place where that sacred fire is kept.

 gArhapatya {% (II) n. %} The government of a family,  position of a householder.

Lanman

English

 gā́rhapatya, 
	—1. a. pertaining to the
householder
 as m.,  sc. agni,  the householder's
fire,  102^2N.
	—2. as n. the being
head of the house,  89^6
 the housekeeping, 
89^17. [gṛhápati,  1211.]

Sanskrit Tibetan

Tibetan

khyim bdag gi me
गार्हपत्य

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
स्युर्दक्षिणाहवनीयगार्हपत्याख्योऽग्नयः ।
-wordlist-
 
दक्षिण (पुं),  आहवनीय (पुं),  गार्हपत्य (पुं)

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: गार्हपत्यः
Root: गार्हपत्य
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ गार्हपत्याग्निः
Meaning(s):
⇒ Sacrificial fire towards the west
Shloka(s):
1|2|24|1 ► गार्हपत्यो गृहपतिः पवमानश्च पश्चिमे। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|24|1 ⇢ गार्हपत्यः (गार्हपत्य) (पुं) ⇒ Sacrificial fire towards the west ⇒ गार्हपत्याग्निः
➠ 1|2|24|1 ⇢ गृहपतिः (गृहपति) (पुं) ⇒ Sacrificial fire towards the west ⇒ गार्हपत्याग्निः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ क्रत्वग्निः
जातिः ➡ इन्धनजम्
    

Mahabharata

English

Gārhapatya,  pl. (ºāḥ),  a class of Pitṛs. § 270 (Brahmasabhāv.): II,  11,  462.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 गार्हपत्यः,  पुं,
   (गृहपतिर्यजमानस्तेनं संयुक्तः इति ।“गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः ।” ४ । ४ । ९० । इतिञ्यः ।) गृहपतिर्गृहस्वामी तेन नित्यसम्बद्धः ।इत्यमरभरतौ ॥
 यज्ञीयाग्निविशेषः । (यथा, ऋग्वेदे । १० । ८५ । २७ ।“इह प्रियं प्रजया ते समृध्यता-मस्मिन् गृहे गार्हपत्याय जागृहि ॥
”भक्तिवर्द्धनाय पितापि गार्हपत्याग्नित्वेन पुत्त्रा-दिना वेदितव्यः इत्युपदिदेश भगवान् मनुः ।यथा । २ । २३१ ।“पिता वै गाहपत्योऽग्निर्माताग्निर्दक्षिणःस्मृतः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 गार्हपत्य पु०
  गृहपतिना नित्यं संयुक्तः संज्ञायां ञ्य ।यजमानरूपगृहपतिसंयुक्तेऽग्निभेदे स च कृतविवा-हाग्निपरिग्रहस्याग्निहोत्रादिसाधनाधानाङ्गतया प्राक्आधेयः यथाह आश्व० श्रौ० २ । २ । १ ।“उत्सर्गेऽपराह्णे गार्हपत्यं प्रज्वाल्य दक्षिणाग्निमानीय विट्कुलाद्वित्तवतो वैकयोनय इत्येके ध्रिय-माणं वा प्रज्वाल्यारणिमन्तं वा मथित्वा गार्हपत्या-दाहवनीयं ज्वलन्तमुद्धरेत्” १ सू० “अत्रापराह्णशब्देनअह्नश्चतुर्थभागो गृह्यते । विहरणकाले गार्हपत्यंप्रादुष्कृत्य प्रज्वाल्य च दक्षिणाग्निं वैश्यगृहादानयेत् ।चतुर्णां वर्णानामन्यतमस्य द्रव्यवतो वा गृहात्, गार्हपत्याद्वा धार्य्यश्चेत् प्रज्वालयेत् । काले काले यदिनिर्मन्थ्यः तदा मन्थेत् एषां प्रकाराणामुत्पत्तिवैशेष्याद्-व्यवस्था । तेषामन्यतमप्रकारेण दक्षिणाग्नि साध-यित्वा ततो गार्हपत्यात् ज्वलन्तमग्निमाहवनीयार्थमुद्धरेत् । पात्रान्तरेण पृथक् कुर्यादित्यर्थः” नारा०“गार्हपत्ये संस्काराः” कात्या० श्रौ० १ । ८ । ३४ ‘अधि-श्रयणपर्य्याग्निकरणपात्रप्रतपनादयः संस्काराः वच-नाभावे गार्हपत्याग्नौ भवन्ति तद्यथा शूर्पाग्निहोत्र-हवण्योः प्रतपनम् स्रुक्स्रुवादीनाम् वरुणप्रघासेकरम्भपात्रयवानां दक्षिणाग्नौ श्रपणेऽपि पर्यग्निकरणंगार्हपत्यादेव,  पितृयज्ञे च धानानाम् पर्णकषायोदकस्यतु दक्षिणाग्नावेव पाकः इष्टकाषाकार्थत्वात् तत्पाकस्यदक्षिणाग्निना विधानात्” कर्कः“श्रपणं वाहवनीये” ३५ सू० हविषां श्रपणमाहवनीये वा स्यात् गार्हपत्ये वा उभयथा श्रुतत्वात्“तदाहुराहवनीये हवींषि श्रपयेयुरिति अतो गार्हपत्यएव श्रपयन्तीति च” । आदिविकल्पोऽयम् नेच्छाविकल्पःतच्छ्रापिण इति तच्छ्रापित्वस्य नियतत्वेनानुवादात् ।तदुक्तम् । “रूपं कालेऽनुनिर्वाप्यः श्रपणं देवतास्तथा ।आदौ ये विधृताः पक्षास्त इमे सर्व्वदा स्मृताः” इतिरूपं कर्मस्वरूपम् दाक्षायणदर्शपूर्णमासादिकम् कालकदितानुदितादिः अनुनिर्वाप्पो वैमृधादित्यौ,  श्रपणंहविःश्रपणम् गार्हपत्ये वाहवनीये वेति । देवताऐन्द्र भवति माहेन्द्रं वेति एतेषां विकल्पानां मध्ये यःप्रथमं स्वीकृतः स एव यावज्जीवं कर्त्तव्यः न पक्षान्वरम् ।एवमेवैते पञ्चैबादिविकल्पाः अन्ये सर्वेऽपीच्छावि-कल्पाः” कर्कः ।तस्य प्रतियज्ञविधानञ्च शत० ब्रा० ३ । ६ । १ । २९ । यथा “तस्मादे-नान्त्सवने सवने एव प्रतिसमिन्धते” “एनान् गार्हपत्या-दीन्” । त्रेताग्नेश्च च षोडशसंस्कारान्तर्गतत्वं व्यासआ-स्म यथा “गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोजातकर्म च । नाम-क्रिया निष्क्रमो ऽन्नप्राशनं वपनक्रिया । कर्णवेधो व्रता-देशो वेदारम्भक्रियाविधिः । केशान्तस्नानमुद्वाहोविवा-हाग्निपरिग्रहः । त्रेताग्निसंग्रहश्चैव संस्काराः षोडशस्मृताः” “गार्हपत्यागारे वा देवान् वा एष उपावर्त्तते”शत० व्रा० १ । १ । १ । ११ । तत्करणप्रकारः कात्या० श्रौ० ४ । ७ । ८ ।सूत्रादौ उक्तो यथा “अग्न्यगारे कुर्वन्ति” “पूर्वं गार्हपत्य-गृहं पश्चादाहवनीयगृहम् कुर्वन्ति” कर्कः । “उत-ग्वंशं वाऽपरम्” ९ सू० “अपरं गार्हपत्यागारं उदग्वंशंवा प्राम्बंशम् आहवनीयागारं तु प्राग्वंशमेव”कर्कः । “दक्षिणपूर्वे द्वारे” १० सू० “उत्पत्तिक्रमेणगार्हपत्यागारस्य दक्षिणद्वारमाहवनीयागारस्य प्राच्याम् ।अर्थात् गार्हपत्यागारे पूर्वद्वारम् आहबनीयागारेअपरद्वारम्” कर्कः “गार्हपत्यागारे निर्मथ्याभ्यादधातिंतत्रैव १५ सूत्रम् ।

Capeller

German

 गा॑र्हपत्य m.
  (mit o. ohne अग्नि) das Feuer
des Hausherrn,  m.
  n.
  der Ort für
dieses Feuer (r.) n.
  Herrschaft in
Hause,  Hausstand.

Grassman

German

 gā́rhapatya,  n.,  Herrschaft im Hause [von gṛhápati],  Haushaltung,  Hausstand.
-ena {15, 12}.
-āya {911, 27}. _{911, 36}.
-āni {456, 19}.

Burnouf

French

 गार्हपत्य गार्हपत्य m.
  (गृहपति) le feu domestique, 
que se transmettent de père en fils les maîtres de maison,  Vd.

Stchoupak

French

 गार्ह-पत्य-
 m.
  (ou a. avec अग्नि-) feu sacré entretenu par le
maître de maison 
 pl.
  catégorie de Mânes.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.