| YouTube Channel

गारुडं (gAruDaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गारुडं,
क्ली,
 (गरुडस्य इदमिति । गरुड + अण्वृद्धिश्च । यद्वा, गरुडं श्रोतारमालम्ब्य भगवतायदुपदिष्टम् । यद्बा, गरुडेन प्रोक्तमिति । तन्नि-रुक्तिरुक्ता शिवपुराणे यथा, --“गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद् गारुडसंज्ञकम् ।”)गरुडपुराणम् । इति पुराणम् ॥
यथा, --गरुड उवाच ।“मम माता च विनता नागैर्दासीकृता हरे ! ।यथाहं दैवतान् जित्वा चामृतं ह्यानयामि तत् ॥
दास्याद्धि मोक्षयिष्यामि यथाह्रं वाहनं तव ।महाबलो महावीर्य्यः सर्व्वज्ञो नागदारणः ।पुराणसंहिताकर्त्ता यथाहं स्यां तथा कुरु ॥
विष्णुरुवाच ।यथा त्वयोक्तं गरुड ! तथा सर्व्वम्भविष्यति ।देवादीन् सकलान् जित्वा चामृतं ह्यानयिष्यसि ॥
नागदास्यान्मातरं स्वां विनतां मोक्षयिष्यसि ।महाबलो वाहनन्त्वं भविष्यसि विषार्द्दनः ॥
पुराणं मत्प्रसादाच्च मम माहात्म्यवाचकम् ।यदुक्तं मत्स्वरूपञ्च तव चाविर्भविष्यति ॥
गारुडं तव नाम्ना तल्लोके ख्यातिं गमिष्यति ।यथाहं देवदेवानां श्रीः ख्याता विनतासुत ! ॥
तथा ख्यातिं पुराणेषु गारुडं गरुडैष्यति ।यथाहं कीर्त्तनीयोऽथ तथा त्वं गरुडात्मना ॥
मां ध्यात्वा पक्षिमुख्येदं पुराणं गद गारुडम् ।इत्युक्तो गरुडो रुद्र ! कश्यपायाह पृच्छते ॥
कश्यपो गरुडं स्तुत्वा वृक्षं दग्धमजीवयत् ।स्वयञ्चाप्यमलो भूत्वा विद्ययान्यानजीवयत् ॥
पक्षी ओम् तं स्वाहा जापी विद्येयं गारुडीपरा ।गरुडोऽहं गारुडं हि शृणु रुद्र ! महात्मकम् ॥
”इत्याद्ये महापुराणे गारुडे प्रश्नाध्यायो नामद्बितीयः ॥
* ॥
(अस्मिन् पुराणे एकोनविंशत्-सहस्रसंख्यकश्लोका वर्त्तन्ते । यथा, देवीभाग-वते । १ । ३ । ११ ।“एकोनविंशत् साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् ॥
”अस्य विणेषविवरणन्तु पुराणशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
)गारुडी विद्या गरुडपुराणे २०२ अध्यायादौद्रष्टव्या ॥
स्वर्णम् । इति हेमचन्द्रः ॥
विषमन्त्रः ।इति जटाधरः ॥
(गरुडः गरुडवर्णस्तस्येदम् ।नरुड + अण् । गरुडवर्ण इव वर्णोऽस्येति भावः ।)मरकतमणिः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा-रघौ । १३ । ५३ ।“त्वया पुरस्तादुपयाचितो यःसोऽयं वटः श्याम इति प्रतीतः ।राशिर्मणीनामिव गारुडानांसपद्मरागः फलितो विभाति ॥
”गरुडाकारेण सेनारचनयाधिष्ठितत्वात् महा-व्यूहभेदः । यथा, महाभारते । ६ । ५३ । २ ।“गारुडञ्च महाव्यूहं चक्रे शान्तनवस्तदा ॥
”एतस्य रचनायां गरुडाकृतित्वविवृतिर्यथा, तत्रैवाध्याये । ३--८ ।“गरुडस्य स्वयं तुण्डे पिता देवव्रतस्तव ।चक्षुषी च भरद्वाजः कृतवर्म्मा च सात्त्वतः ॥
अश्वत्थामा कृपश्चैव शिर आस्तां यशस्विनौ ।त्रिगर्त्तैर्मत्स्यकैकेयैर्वाटधानैश्च संयुतैः ॥
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ! ।मद्रकाः सिन्धुसौवीरास्तथा पञ्चनदाश्च ये ॥
जयद्रथेन सहिता ग्रीवायां सन्निवेशिताः ।पृष्ठे दुर्य्योधनो राजा सोदर्य्यैः सानुगैर्वृतः ॥
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ काम्बोजाश्च शकैः सह ।पुच्छमासन् महाराज ! शूरसेनाश्च मारिष ! ॥
दक्षिणं पक्षमासाद्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।कारूषाश्च विकुञ्जाश्च मुण्डाः कुण्डीवृषास्तथा ॥
बृहद्बलेन सहिता वामपार्श्वे समास्थिताः ॥
”कदा वास्य व्यूहस्य प्रयोजनं तदाह मनुः ।७ । १८६--१८७ ।“शत्रुसेविनि मित्रे च गूढे युक्ततरो भवेत् ।गतप्रत्यागते चैव स हि कष्टतरो रिपुः ॥
दण्डव्यूहेन तन्मार्गं यायात्तु शकटेन वा ।वराहमकराभ्यां वा सूच्या वा गरुडेन वा ॥
”“सूक्ष्ममुखपश्चाद्भागः पृथुमध्यो वराहव्यूहः ।एष एव पृथुतरमध्यो गरुडव्यूहः ॥
” इति तट्टीका-कृत् कुल्लूकभट्टः ॥
)