| YouTube Channel

गान्धारः (gAndhAraH)

 
Apte
English
गान्धारः [gāndhārḥ], 1 The third of the seven primary notes of the Indian Gamut
(commonly denoted by ग in musical notation).
Red lead.
N.
 of a country between India and Persia, the modern Kandahāra.
A native or a ruler of that country. -रम् Gum myrrh.
Apte Hindi
Hindi
गान्धारः
पुं*
 - गन्ध - अण् = गान्ध - ऋ - अण्
भारतीय सरगम के सात प्रधान स्वरों में तीसरा
गान्धारः
पुं*
 - -
सिंदूर
गान्धारः
पुं*
 - -
"भारत और पर्शिया के बीच का देश, वर्तमान कंधार"
गान्धारः
पुं*
 - -
उस देश का नागरिक या शासक
गान्धारः
पुं*
 - -
"संगीत में तीसरा स्वर, एक विशेष प्रकार का राग"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गान्धारः
noun
सिन्धुनद्यः पश्चिमदिशि वर्तमानं राज्यम्।
"गान्धारस्य वर्णनं पुराणे अपि अस्ति।"
Synonyms:
 गान्धारः
noun
सङ्गीते सप्तस्वरान्तर्गतः एकः स्वरः।
"गान्धारः सङ्गीते सप्तस्वरेषु तृतीयः स्वरः।"
Synonyms:
 गान्धारः
noun
सम्पूर्णायाः जातेः रागविशेषः।
"गन्धारः प्रातःकाले गीयते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गान्धारः,
पुं,
 (गन्ध एव गान्धो गन्धकस्तं ऋच्छतिउत्पत्तिकारणत्वेन गच्छतीति । ऋ गतौ +अण् ।) सिन्दूरम् । जम्बुद्बीपस्थोत्तरदेशः ।कान्धार इति भाषा । इति मेदिनी । रे । १४९ ॥
(देशोऽयं बृहत्संहितायां कूर्म्मविभागे उत्त-रस्यामुक्तः । यथा, तत्रैव । १४ । २८ ।“उत्तरतः कैलासः ।” इत्युपक्रम्य, --“गान्धारयशोवतिहेमतालराजन्यखचरगव्याश्च ॥
”इत्युक्तवाः । दुर्य्योधनमातुलः शकुनिस्तु एत-द्देशस्य राजासीत् । यथा, महाभारते । ३ ।२३७ । २१ ।“गान्धारराजः शकुनिः प्रत्युवाच हसन्निव ॥
” * ॥
गन्ध एव गान्धः । स्वार्थे अण् । तं ऋच्छ-तीति । “कर्म्मण्यण् ।” ३ । २ । १ । इत्यण् ।)सप्तस्वरान्तर्गततृतीयस्वरः । स तु छागस्वर-तुल्यः । (यदुक्तं सङ्गीतशास्त्रे ।“षड्जं रौति मयूरस्तु गावो नर्द्दन्ति चर्षभम् ।गान्धारन्तु अजो रौति कौञ्चः क्वणति मध्यमम् ॥
”)तस्योत्पत्त्यादिः ।“वायुः समुद्गतो नाभेः कण्ठशीर्षसमाहतः ।नानागन्धर्वहः पुण्यो गान्धारस्तेन हेतुना ॥
”इति भरतः ॥
अपि च ।“नाभेः समुद्गतो वायुर्गन्धं श्रोत्रे च चालयन् ।स शब्दस्तेन निर्याति गान्धारस्तेन कथ्यते ॥
चतस्रः पञ्चमे षड्जे मध्यमे श्रुतयो मताः ।ऋषभे धैवते तिस्री द्वे गान्धारनिषादके ॥
”(अयन्तु देवकुलसम्भूतो वैश्यजातिः स्वर्णवदु-ज्ज्वलपीतवर्णः । अस्य जन्म कुशद्वीपे, ऋषिःशशाङ्कः, सरस्वती देवता, त्रिष्टुप् छन्दः ।करुणरसे एवास्य उपयोगित्वम् ॥
इति सङ्गीत-दर्पणे । ८३--९१ ॥
* ॥
स्वरग्रामविशेषः ।तल्लक्षणम् । यथा, तत्रैव ७९--८० ।“रि-मयोः श्रुतिमेकैकां गान्धारश्चेत् समाश्रयेत् ।प-श्रुतिं धो निषादस्तु घ-श्रुतिं स-श्रुतिं श्रितः ॥
गान्धारग्राममाचष्ट तदा तं नारदो मुनिः ।प्रवर्त्तते स्वर्गलोके ग्रामोऽसौ न महीतले ॥
” * ॥
)रागविशेषः । तस्य रूपं यथा, सङ्गीतदामोदरे ।“जटां दधानः कृतभूतिभूषणःकाषायवासास्तनुदेहयष्टिः ।सयोगपट्टः कृतनेत्रमुद्रोगान्धाररागः कथितस्तपस्वी ॥
”स तु भैरवरागपुत्त्रः । प्रभाते तस्य गानसमयः ॥