| YouTube Channel

गात्रं (gAtraM)

 
Apte 1890
English
गात्रं [गै-त्रन् गातुरिदम् वा, अण्
cf. Uṇ. 4. 168] 1 The body
अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं Ś. 2. 4
तपति तनुगात्रि मदनः 3. 17.
2 A limb or member of the body
गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हंति Ś. 3. 18
Ms. 2. 209
5. 109.
3 The fore-quarter of an elephant.
त्रा The earth.
Comp.
अनुलेपनी a fragrant unguent applied to the body.
आवरणं a shield.
उत्सादनं cleaning the body with perfumes.
कर्षण a. emaciating or weakening the body.
मार्जनी a towel.
यष्टिः f. a thin or slender body
R. 6. 81.
रुहं the hair on the body.
लता a thin or tender body, slim figure.
संकोचिन् m. the pole-cat
(so called because it contracts its body in order to spring).
संप्लवः a small bird, the diver.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गात्रं,
क्ली,
 (गच्छत्यनेन । गम् + “गमेरा च ।”उणां । ४ । १६८ । इति त्रन् आकारादेशश्च ।)हस्तिपूर्व्वजङ्घादिदेशः । हस्त्यग्रपदादिसम्मुख-भागः । (यथा, माघे । १८ । ४६ ।“आपस्काराल्लूनगात्रस्य भूमिंनिःसाधारङ्गच्छतोऽवाङ्मुखस्य ॥
”“लूनगात्रस्य छिन्नजङ्घस्य ॥
” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ॥
* ॥
गच्छति मरणात् परं स्वकारण-भूतपञ्चत्वं प्राप्नोति यद्वा गम्यते स्थानात् स्थाना-न्तरं प्राप्यते सञ्चाल्यते वाऽनेन इति ।) अङ्गम् ।इति मेदिनी । रे । २३ । हस्तपादाद्यवयवसमु-दयः । गा इति भाषा ॥
(यथा, महाभारते । १ ।१५४ । ३० ।“अद्य गात्राणि ते कङ्काः श्येना गोमायवस्तथा ।कर्षन्तु भुवि संहृष्टा निहतस्य मया मृधे ॥
”)तत्पर्य्यायः । कलेवरम् २ वपुः ३ संहनम् ४शरीरम् ५ वर्ष्म ६ विग्रहः ७ कायः ८ देहा ९भूर्त्तिः १० तनुः ११ तनूः १२ । इत्यमरः । २ ।६ । ७० ॥
इन्द्रियायतनम् १३ अङ्गम् १४क्षेत्रम् १५ भूषणः १६ मत्करणम् १७ वेरम् १८सश्वरः १९ घणः २० बन्धः २१ पुरम् २२पिण्डः २३ पुद्गलम् २४ । इति हेमचन्द्रः ॥
भूतात्मा २५ स्वर्गलोकेशः २६ स्कन्धः २७पञ्जरः २८ कुलम् २९ बलम् ३० । इतिजटाधरः ॥
(गात्रवादनादि निषेधो यथा, --“गात्रवक्वनखैर्वाद्यं हस्तकेशावधूननम् ।तोयाग्निपूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम् ॥
मद्यातिसक्तिं विश्रम्भस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत् ॥
”इति वाभटे सूत्रस्थाने तृतीयेऽध्याये ॥
)