| YouTube Channel

गलगण्डः (galagaNDaH)

 
Apte Hindi
Hindi
गलगण्डः
पुं*
 गल-गण्डः -
"गंडमाला, गले का एक रोग जिसमें गांठ सी निकल जाती है"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गलगण्डः, गण्डः, गण्डिः, अध्यर्बुदम्, अध्यर्वुदम्
noun
कण्ठे जायमानः एकः रोगविशेषः।
"गलगण्डः गिलायुः च कण्ठस्य रोगौ।"
Synonyms:
 गलगण्डः
noun
ग्रीवायाः ग्रन्थीनां श्वयनस्य व्याधिः।
"आयोडीन इति तत्त्वस्य न्यूनत्वात् गलगण्डः उद्भवति।"
Synonyms:
 गलगण्डः
noun
गलरोगविशेषः यस्मिन् गण्डाः उद्भवन्ति।
"चिकित्सकेन गलगण्डेन पीडिताय सप्ताहस्य औषधं दत्तम्। "
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गलगण्डः,
पुं,
 (गले गण्डः स्फोटक इव ।) गल-रोगविशेषः । गरगण्ड इति भाषा ॥
अथ गल-गण्डाधिकारः । तत्र गलगण्डस्य सामान्यंलिङ्गमाह ।“निबद्धः श्वयथुर्यस्य मुष्कवल्लम्बते गले ।महान् वा यदि वा ह्रस्वो गलगण्डं तमादिशेत् ॥
”निबद्धो दृढः अचलो वा । मुष्कवत् अण्डवत् । गलइति हनुमन्ययोरुपलक्षणम् । तथा च भोजः ।“महान्तं शोथमल्पं वा हनुमन्या गलाश्रयम् ।मुष्कवल्लम्बमानं तु गलगण्डं विनिर्द्दिशेत् ॥
” * ॥
संप्राप्तिमाह ।“वातः कफश्चापि गले प्रदुष्टोमध्ये तु संसृत्य तथैव मेदः ।कुर्व्वन्ति गण्डं क्रमशः स्वलिङ्गैःसमन्वितं तं गलगण्डमाहुः ॥
”क्रमशः शनैः शनैः ॥
स्वलिङ्गैः वातकफमेदो-लक्षणैः ॥
* ॥
वातिकमाह ।“तोदान्वितः कृष्णशिरावनद्धःश्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु ।पारुष्ययुक्तश्चिरवृद्ध्यपाकोयदृच्छया पाकमियात् कदाचित् ॥
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तो-र्भवेत्तथा तालुगलप्रशोषः ।”चिरवृद्ध्यपाकः चिरेण वृद्धिरपाकश्च यस्य सः ॥
श्लैष्मिकमाह ।“स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकण्डुःशीतो महांश्चापि कफात्मकस्तु ।चिराच्च वृद्धिं भजतेऽचिराद्वाप्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ॥
माधुर्य्यमास्यस्य च तस्य जन्तो-र्भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ।”कदाचित् प्रपच्यते वा पाकोऽपि चिराद्गवति ॥
प्रलेपः श्लेष्मणा ॥
* ॥
मेदोजमाह ।“स्निग्धो मृदुः पाण्डुरनिष्टगन्धोमेदोऽन्वितः कण्डुयुतो रुजश्च ।प्रलम्बतेऽलावुवदल्पमूलोदेहानुरूपक्षयवृद्धियुक्तः ॥
स्निग्धास्यता तस्य भवेच्च जन्तो-र्गलेन शब्दं कुरुते च नित्यम् ।”देहक्षये कार्श्ये क्षयं देहवृद्धौ वृद्धिं यातीत्यर्थः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“कृच्छ्राच्छसन्तं मृदुसर्व्वगात्रंसंवतसरातीतमरोचकार्त्तम् ।क्षीणञ्च वैद्यो गलगण्डयुक्तंभिन्नस्वरं नैव नरं चिकित्सेत् ॥
” * ॥
अथ गलगण्डचिकित्सा ।“सर्षपान् शिग्रुबीजानि शणबीजातसीयवान् ।मूलकस्य च बीजानि तक्रेणाम्लेन पेषयेत् ॥
गलगण्डो गण्डमाला ग्रन्थयश्चैव दारुणाः ।प्रलेपादस्य नश्यन्ति विलयं यान्ति सत्वरम् ॥
१ ॥
रक्षोघ्नतैलयुक्तेन जलकुम्भीकभस्मना ।लेपनं गलगण्डस्य चिरोत्थस्यापि नाशनम् ॥
रक्षोघ्नः सर्षपः ॥
२ ॥
श्वेतापराजितामूलं प्रातः पिष्ट्वा पिबेन्नरः ।सर्पिषा नियताहारो गलगण्डप्रशान्तये ॥
३ ॥
तिक्तालावुफले पक्वे सप्ताहमुषितं जलम् ।सद्यः स्याद्गलगण्डघ्नं पानात् पथ्यानुसेविनाम् ॥
४ ॥
तैलं पिबेच्चामृतवल्लिविम्बाहिंस्राह्वयावृक्षकपिप्पलीभिः ।सिद्धं बलाभ्यां सह देवदारुहिताय नित्यं गलगण्डरोगी ॥
वृक्षकोऽत्र तुणिः । उक्तञ्च निघण्टौ धन्वन्तरिणा ।‘तुणिस्तुणी कपीतस्तु नन्दिवृक्षोऽथ वृत्त्रकः ।’बलाभ्यां बलातिबलाभ्यांम् । अमृतादितैलम् ॥
५ ॥
यवमुद्गपटोलादिकटुरूक्षान्नभोजनम् ।वमनं रक्तमोक्षञ्च गलगण्डे प्रयोजयेत् ॥
६ ॥
दापयेद्गलगण्डे तु प्रच्छन्नानि बहूनि च ।गण्डगोपालिकां पिष्ट्वा तत्र लेपं प्रकल्पयेत् ॥
अवश्यं नश्यति क्षिप्रं गलगण्डो गदोऽमुना ।प्रलेपस्त्वनुभूतोऽयं बहुधा बहुभिर्ज्जनैः ॥
प्रच्छन्नानि पछना इति लोके । गण्डगोपालिकागण्डगुया इति लोके प्रसिद्ध आम्रवाटिकायांसुलभः कीटविशेषः ॥
७ ॥
लवणं जलकुम्भ्यास्तु कणाचूर्णेन संयुतम् ।प्रभाते नित्यमश्नीयात् गलगण्डप्रशान्तये ॥
” ८ ॥
इति भावप्रकाशः ॥