| YouTube Channel

गर्भाधानं (garbhAdhAnaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गर्भाधानं,
क्ली,
 (गर्भ आधीयतेऽनेनेति । आ +धा + करणे ल्युट् ।) दशसंस्कारान्तर्गतप्रथम-संस्कारः । यथा, --“गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा ।ऋतौ ऋतुकाले । स च कालो याज्ञवल्क्येनोक्तः ।षोडशत्तनिशाः स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत् ।”इति मलमासतत्त्वम् ॥
तत्र क्रमः । “ऋतुस्नानादूर्द्धंनिषेकदिवसे सायं सन्ध्यायामतीतायां पतिः शुचिःसुगन्धिः सुवेशः मन्त्रेण सूर्य्यार्ध्यं दत्त्वा पूर्व्वाभि-मुखोपविष्टायाश्च बध्वा दक्षिणहस्तेनोपस्थंस्पृशन् मन्त्रं जपेत् ततः पुनरपि उपस्थं स्पृशन्मन्त्रं जपेत् । ततो भार्य्यामुपेयात् ।” इति भव-देवभट्टः ॥
तद्विहितनिषिद्धनक्षत्रादि यथा, --“ज्येष्ठा मूला मघाश्लेषा रेवती कृत्तिकाश्विनी ।उत्तरात्रितयं त्यक्त्वा पर्व्ववर्ज्जं व्रजेदृतौ ॥
”पर्व्वाण्याह विष्णुपुराणम् ।“चतुर्द्दश्यष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा ।पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥
”शौनकः ।“पुंनक्षत्राणि चैतानि तिष्यो हस्तः पुनर्व्वसुः ।अभिजित् प्रौष्ठपच्चैवानुराघाषाढश्चाश्वयुक् ॥
”अन्यश्च ।“हस्तो मूलं श्रवणः पुनर्व्वसुर्मृगशिरस्तथा पुष्यश्च ।गर्भाघानादिकार्य्येषु पुंनामायं गणः शुभदः ॥
रोहिण्यन्तकचित्राहिविशाखशतवर्ज्जिते ।भे पुंग्रहाहे स्त्रीशुद्ध्या फलबन्धनमिष्यते ॥
पुष्यार्कचन्द्रशिवमूलपुनर्व्वसुः स्या-दाषाढयुग्महरिभाद्रपदद्बयञ्च ।एतानि पुंसि कथितानि शुभानि भानिचान्येषु गर्भपतनादिभयञ्च भेषु ॥
नन्दा भद्रा भवेत् पुंसि स्त्रीषु पूर्णा जया स्मृता ।रिक्ता नपुंसके त्वाहुस्तस्मात्तां परिवर्ज्जयेत् ॥
स्त्रीणामृतुर्भवति षोडशवासराणितत्रादितः परिहरेच्च निशाश्चतस्रः ।युग्मासु रात्रिषु नरा विषमासु नार्य्यःकुर्य्यान्निषेकमथ तास्वपि पर्व्ववर्ज्जम् ॥
मूलर्क्षं स्मृतिदुष्टत्वाद्गर्भाधानेषु नेष्यते ।तस्य पुंसवनादौ तु पुंसंज्ञत्वे प्रयोजनम् ॥
(मतान्तरे तु चतुर्थेऽहनि स्नानानन्तरं नार्य्यःशुध्यन्ति । यथाह भरद्बाजः ।“प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ।तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥
”एवं धर्म्मशास्त्रेऽपि । यथा, --“भर्त्तुः स्पृस्या चतुर्थेऽह्नि स्नानेन स्त्री रजस्वला ।पञ्चमेऽहनि योग्या स्याद्दैवे पित्र्ये च कर्म्मणि ॥
”)यथा, याज्ञवल्क्यः ।“एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलाञ्च वर्ज्ज-येत् ।शस्त इन्दौ सकृत् पुत्त्रं लक्षण्यं जनयेत् पुमान् ॥
”क्षामां आहारलाचवादिना क्षीणाम् । फलञ्च ।“युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मासु रात्रिषु ।तस्माद्युग्मासु पुत्त्रार्थी संविशेदार्त्तवे स्त्रियम् ॥
पुमान् पुंसोऽधिके शुक्रे स्त्री भवत्यधिके स्त्रियाः ।(समेऽपुमान् पुंस्त्रियौ वा क्षीणेऽल्पे च विपर्य्ययः ॥
”इति मनुः । ३ । ४८--४९ ॥
)एवञ्च ।“युग्मायामपि रात्रौ चेत् शोणितं प्रचुरं यदा ।कन्या च पुंवद्भवति शुक्राधिक्ये पुमान् भवेत् ॥
कन्यैवायुग्मरात्रौ च प्राधान्यं समवायिनोः ।निमित्तकारणात् कालात् शुक्रशोणितयोर्यतः ॥
पीडा राशौ भौमदृष्टे शशाङ्केमासं मासं योषितामार्त्तवं स्यात् ।त्र्यंशे शान्तं यच्च रक्तं जवाभंतद्गर्भार्थं वेदनागन्धहीनम् ॥
”गर्भयोग्यर्त्तुनिरूपणम् ॥
“पापासंयुतमध्यगेषु दिनकृत्लग्नक्षपास्वामिषुतद्द्यूनेषु शुभोज्झितेषु विकुजे छिद्रे विपापे सुखे ।सद्युक्तेषु त्रिकोणकण्टकविधुष्वायत्रिषष्ठान्वितेपापे युग्मनिशास्वगण्डसमये पुंशुद्धितः सङ्गमः ॥
मूलमघाश्विनीनामाद्यं ज्येष्ठान्त्यसर्पाणामन्त्यम् ।चतुर्थांशं गण्डपदं त्यक्त्वा षोडशाहे ऋतौ व्रजेत् ॥
”अशक्तौ तु भुजबलभीमे ।“अन्त्यं पौष्णेन्द्रसर्पाणामाद्यं पित्रश्विमूलगम् ।गण्डं दण्डत्रयं ख्यातं सर्व्वकार्य्येषु कल्पितम् ॥
पुमान् विंशतिवर्षश्चेत् पूर्णषोडशवर्षया ।स्त्रिया सङ्गच्छते गर्भाशये शुद्धे रजस्यपि ॥
अपत्यं जायते भद्रं तयोर्न्यूनेऽधमं स्मृतम् ।मासेशैःसितकुजगुरुरविशनिसौम्यलग्नपशशीनैः ।कलुषैः पीडा गर्भस्य पीडितैः पंतनमन्यथा पुष्टिः ॥
कालुष्यं मासेशेन पापग्रहयोगशत्रुगृहस्थिति-नीचगृहयोगोपग्रहयोगादि । मासेशजन्मनक्षत्रेपापग्रहयोगः पीडा येषां जन्मर्क्षाणि । १६ ।३ । २० । २२ । ११ । ८ । २७ । २ । ९ ।मासेशशान्त्यादौ कृते न गर्भपीडा ॥
अथ प्रश्नात् पुत्त्रादिज्ञानम् ।“विवाहलग्नं विषमर्क्षसंस्थःसौरोऽपि पुंजन्मकरो विलग्नात् ।स्त्र्यादिग्रहाणामवलोक्य वीर्य्यंवाच्यः प्रसूतौ पुरुषोऽङ्गना वा ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च । गोभिलः ।“यदा ऋतुमती भवति उपरतशोणिता तदासम्भवकालः । ऋतुः प्रजाजननयोग्यकालः ।तन्निमित्तेन नैमित्तिकं गमनं कार्य्यं अकुर्व्वतःप्रत्यवायान्नियमः । यदुक्तं स्मृतेः ॥
“ऋतुमतीन्तु यो भार्य्यां सन्निधौ नोपसर्पति ।अवाप्नोति स मन्दात्मा भ्रूणहत्यामृतावृतौ ॥
”ज्योतिषे ।“ज्येष्ठा मूला मघाश्लेषा रेवती कृत्तिकाश्विनी ।उत्तरात्रितयं त्यक्त्वा पर्व्ववर्ज्जं व्रजेदृतौ ॥
”विष्णुपुराणम् ।“चतुर्द्दश्यष्टमी चैव अमावस्याथ पूर्णिमा ।पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥
”याज्ञवल्क्यः ।“षोडशर्त्तुनिशा स्त्रीणां तासु युग्मासु संविशेत् ।अत्र षोडशाहो रात्रात्मककालस्य सावनत्वात्पुंसवननामकरणयोरपि सावनगणनाया युक्त-त्वाच्च संस्कारमात्रे सावनगणनया व्यवहारः ॥
तथा च याज्ञवल्क्यः ।“गर्भाधानमृतौ पुंसः सवनं स्पन्दनात् पुरा ।षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तः प्रसवे जातकर्म्म च ॥
अहन्येकादशे नाम चतुर्थे मासि निष्क्रमः ।षष्ठेऽन्नप्राशनं मासि चूडा कार्य्या यथाकुलम् ॥
एवमेनः शमं याति बीजगर्भसमुद्भवम् ॥
”चतुर्थे स्पन्दते ततः इति वचनात् स्पन्दनात् पूर्व्वंतृतीयमासः पुंसवनकालः । अत्र चतुर्थमासस्यसौरत्वे चान्द्रत्वे वा निषेकमासस्यापि तथात्वेतदाद्यन्तदिननिषेके सति अधिकन्यूनकालयोर्गर्भ-स्पन्दनमनियतमापद्येत सावने तु नियतम् ।तेनात्र सावनगणना युक्ता योषिद्व्यवहारसिद्धाच । अहन्येकादशे नाम इत्यत्रापि अशौच-व्यपगमे नामधेयमिति विष्णुसूत्रात् सूतकोत्तर-दिनपरमेकादशपदम् ।“सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा ।मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तिताः ॥
”इति सूर्य्यसिद्धान्तवचनेन सूतकस्य सावनदिन-घटितत्वात् तदुत्तरदिनस्यापि तथात्वम् । अतोदिनमासवर्षगणना सावनेनेति । शुभाशुभविवे-चनन्तु सौरेण ज्योतिःशास्त्रात् । अतएव पिता-महः ।“विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ।”अत्र द्वितीयादिशब्दात् संस्कारपरिग्रहः ।“गर्भाधाने सदा ग्राह्या वारा भौमरवीज्यकाः ।”गोभिलः । दक्षिणेन पाणिना उपस्थमभिस्पृशेत्विष्णुर्योनिं कल्पयत्वेतया ऋचा । गर्भं धेहि सिनीच समाप्य ऋचौ सम्भवतः ॥
कुत्सितदेशस्यसव्येन पाणिना शौचदर्शनात् तद्वारणायदक्षिणेनेति । उपस्थं योनिं स्पृशेत् विष्णुरितिमन्त्रेण प्रथमं ततो गर्भं धेहि सिनीवालीत्यादि-मन्त्रेण च । मन्त्रान्ते कर्म्मादिसन्निपात इतिन्यायात् पाठानन्तरं स्पंर्शः । न तु भवदेव-भट्टोक्तं स्पृशन् जपतीति । ऋचौ समाप्यैवसंयोगं कुरुतः न मध्ये वामदेव्यजपः । देवलः ।‘सकृच्च संस्कृता नारी सर्व्वगर्भेषु संस्कृता ।’तेन गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनानि सकृदेवकर्त्तव्यानि । छन्दोगपरिशिष्टम् ।“विवाहादिः कर्म्मगणो य उक्तोगर्भाधानं शुश्रुम यस्य चान्ते ।विवाहादावेकमेवात्र कुर्य्यात्श्राद्धं नादौ कर्म्मणः कर्म्मणः स्यात् ॥
”विवाहादिगर्भाधानान्तकर्म्मसु एकमेव श्राद्धंन तु प्रतिकर्म्मादौ एकेनैव श्राद्धेन कृतेन सर्व्वाणिश्राद्धवन्तीति । अन्तशब्दोऽत्रावयवार्थः दशान्तःपट इतिवत् । समीपार्थत्वे उपलक्षणं स्यात् ।ततश्च विशेषणोपलक्षणसन्देहे विशेषणत्वेनग्रहणं कार्य्यान्वितत्वात् । यत्तु ।“निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ।ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्धं कर्म्माङ्गमेव च ॥
”इत्यनेन भविष्यपुराणेन श्राद्धं कर्म्माङ्गत्वनविहितं तच्छन्दोगेतरपरं अतएव भवदेवभट्टे-नापि न लिखितम् । अत्र श्राद्धोत्तरगमनेऽपिन दोषः । उक्तभविष्यपुराणात् । नित्ये नान्दी-मुखश्राद्धे कृते दाराद्यवर्ज्जनम् । इति वचनान्त-राच्च ।” इति संस्कारतत्त्वम् ॥
* ॥
(निषेकादनन्तरंयदयन्मासि मिश्रितशुक्रशोणितस्य यद्यद्रूपंभवति तदुर्क्त यथा, बृहज्जातके निषेकाध्याये ।“कलनं कठिनं हस्ताद्यस्थित्वग्रोमचेतनाः ।अशनोद्वेगसूतिश्च मासेष्वीशाः क्रमादमी ॥
भृग्वारेज्यार्कचन्द्रार्किज्ञाङ्गेशाब्जदिवाकराः ।मासेशे पीडिते गर्भरोगः पुष्टिश्च सद्बले ॥
”अस्यार्थः । प्रथमे मासि कलनं शुक्रशोणित-मिश्रणरूपं तत्र अधिपः शुक्रः । द्वितीये कठिनंमिश्रितशुक्रशोणितयोः काठिन्यं तत्राधिपतिःकुजः । तृतीये हस्ताद्युत्पत्तिस्तत्राधिपो गुरुः ।चतुर्थे अस्थ्युत्पत्तिस्तत्राधिपः सूर्य्यः । पञ्चमेत्वच उत्पत्तिस्तत्रेशश्चन्द्रः । षष्ठे रोमोत्पत्ति-स्तत्राधिपः शनिः । सप्तमे चैतन्यं तत्राधिपोबुधः । अष्टमे भोजनशक्तिस्तत्र गर्भाधानलग्न-पतिः स्वामी । नवमे उद्वेगस्तत्राधीशश्चन्द्रः ।दशमे प्रसवस्तत्राधीशो दिवाकरः । आधान-काले उक्तग्रहे पीडिते तत्तुल्यमासे गर्भ-पातादि । बलवति च तत्तन्मासे गर्भपुष्टिः ॥
“ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पञ्चविंशतिम् ।यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ॥
जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्ब्बलेन्द्रियः ।तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ॥
अतिवृद्धायां दीर्घरोगिण्यां अन्येन वा विका-रेणोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्व्वीत । पुरु-षस्याप्येवंविधस्य त एव दोषाः सम्भवन्ति ॥
”इति सुश्रुते शारीरस्थाने दशमेऽध्याये ॥
)