| YouTube Channel

गर्भस्रावः (garbhasrAvaH)

 
Apte Hindi
Hindi
गर्भस्रावः
पुं*
 गर्भ-स्रावः -
"गर्भ गिर जाना, गर्भ का कच्ची अवस्था में बह जाना"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गर्भस्रावः,
पुं,
 (गर्भस्य स्रावश्च्युतिः पात इत्यर्थः ।)गर्भपातः । त्ततुर्थमासपर्य्यन्तं शोणितरूप-गर्भस्य स्रवणम् । पेटखसा इति भाषा ॥
तस्या-शौचं यथा, --“यदि गर्भो विपद्येत स्रवते वापि योषितः ।यावन्मासान् स्थितो गर्भस्तावद्दिनानि सूतकम् ॥
”इति गारुडे १०७ अध्यायः ॥
“रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति ।”इति मनुः । ५ । ६६ ॥
* ॥
“अर्व्वाक् षण्मासतः स्त्रीणां यदि स्यात् गर्भ-संस्रवः ।तदा माससमैस्तासामशौचं दिवसैः स्मृतम् ॥
अत ऊर्द्ध्वन्तु पतने स्त्रीणां स्याद्दशरात्रकम् ।सद्यःशौचं सपिण्डानां गर्भस्रावाच्च वा ततः ॥
”इति कूर्म्मपूराणम् ॥
* ॥
(“अन्तराजन्ममरणे शेषाहोभिर्विशुध्यति ।गर्भस्रावे मासतुल्या निशाः शुद्धेस्तु कारणम् ॥
”इति याज्ञकल्क्यः । ३ । २० ॥
)अन्यत् अशौचशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
* ॥
अथ गर्भस्रावनिदानलक्षणे ।“भयाभिघाततीक्ष्णोष्णपानाशननिषेवणात् ।गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ॥
आ चतुर्थात् ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः ।ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ॥
गर्भोऽभि वातविषमाशनपीडनाद्यैःपक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन ।मूढः करोति पवनः खलु मूढगर्भंशूलञ्च योनिजठरादिषु मूत्रसङ्गम् ॥
”इति माधवकरः ॥
अथ गर्भस्रावपातयोर्न्निदानमाह ।“ग्राम्यधर्म्माध्वगमनयानस्खलनपीडनैः ।ज्वरोपवासोत्पतनप्रहाराजीर्णधावनैः ॥
वमनाच्च विरेकाच्च कुन्थनाद्गर्भपातनात् ।तीक्ष्णधारोष्णकटुकतिक्तरूक्षनिषेवणात् ॥
वेगाभिघाताद्विषमादासनाच्छयनाद्भयात् ।गर्भे पतति रक्तस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ॥
”गर्भपातनात् नियमेन गर्भपातनशीलं द्रव्यंतस्मात् ॥
गर्भस्य स्रावपातयोः पूर्व्वरूपमाह ।गर्भेपततीत्यादि । पतति स्रावेण पातेन वापतिष्यति ॥
* ॥
स्रावपातयोरवधिमाह ।आ चतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेद्गर्भविद्रवः ।ततः स्थिरशरीरस्य पातः पञ्चमषष्ठयोः ॥
आ चतुर्थात् मासात् चतुर्थमासपर्य्यन्तम् ।गर्भस्य विद्रवः शोणितरूपः । गर्भः स्रवतिशोणितमिति भोजवचनात् । स्थिरशरीरस्यकठिनशरीरस्य गर्भस्य । गर्भपातस्य दृष्टान्तंदर्शयति ।गर्भोऽमिघातविषमासनपीडनाद्यैःपक्वं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन ।यंथा वृन्तलग्नं पक्वं फलं अभिघातेनाकालएव पतति तथा गर्भोऽप्यभिघातादिनाऽकालेऽपिपतति ॥
* ॥
अथ गर्भस्रावस्य चिकित्सा ।गुर्व्विण्या गर्भतो रक्तं स्रवेद्यदि मुहुर्मुहुः ।तन्निरोधाय सुस्निग्धमुत्पलादि शृतं पिबेत् ॥
उत्पलादिगणमाह ।उत्पलं नीलमारक्तं कह्लारं कुमुदं तथा ।श्वेताम्भोजञ्च मधुकमुत्पलादिरयं गणः ॥
संशीलितो हरत्येव दाहं तृष्णां हृदामयम् ।रक्तपित्तञ्च मूर्च्छाञ्च तथा छर्दिमरोचकम् ॥
* ॥
अथ गर्भपातस्योपद्रवानाह ।प्रस्रंसमाने गर्भे स्याद्दाहं शूलञ्च पार्श्वयोः ।पृष्ठरुक् प्रदरानाहौ मूत्रसङ्गश्च जायते ॥
प्रस्रंसमाने पतति ॥
* ॥
अथ गर्भस्य स्थाना-न्तरगमने चोपद्रवानाह ।स्थानात् स्थानान्तरं तस्मिन् प्रयात्यपि च जायते ।आमपक्वाशयादौ तु क्षोभः पूर्व्वेऽप्युपद्रवाः ॥
पूर्व्वेऽप्युपद्रवाः पार्श्वे शूलादयः ॥
* ॥
तच्चिकित्सामाह ।स्निग्धाः शीताः क्रियास्तेषु दाहादिषु समाचरेत् ।कुशकाशोरुवूकाणां मूलैर्गोक्षुरकस्य च ॥
शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलहृत् परम् ।श्वदंष्ट्रामधुकक्षुद्राम्लानैः सिद्धं पयः पिबेत् ॥
शर्करामधुसंयुक्तं गुर्व्विणीवेदनापहम् ।अम्लानः पुष्पजातिः । अयं वाणपुष्पं इतिगौडादौ प्रसिद्धः ।” इति भावप्रकाशः ॥