| YouTube Channel

गय (gaya)

 
शब्दसागरः
English
गय
m.
 (-यः)
1. A species of ox, the Gayal or Bos Gavœus.
2. The name
of a royal or military saint.
3. The name of an Asura.
4. One of
the monkey chiefs of the Ramayana.
f.
 (-या) Gaya, a city in Behar
still so called, and a place of pilgrimage
the capital of the saint
of the same name
it was made holy by the benediction of VISHNU,
who granted its sancity to the piety of Gaya the Rajarshi
or ac-
cording to another legend to Gaya the Asura, who was overwhel-
med here by the deities with rocks
sacrifices should be offered
once at least in the life of every Hindu to his progenitors at Gaya.
E.
 गै to sing, डय
aff.
Capeller Eng
English
ग॑य
m.
 house, household, family,
N.
 of a Ṛṣi etc.,
pl.
N.
of a people.
f.
 गया
N.
 of a famous place of pilgrimage.
Yates
English
गय (यः) 1.
m.
 A species of ox
name
of a sage. (या)
f.
 The city
Gayā.
Spoken Sanskrit
English
गय - gaya -
m.
 - goods and chattels
गय - gaya -
m.
 - what has been conquered or acquired
गय - gaya -
m.
 - house
गय - gaya -
m.
 - household
गय - gaya -
m.
 - wealth
गय - gaya -
m.
 - property
गय - gaya -
m.
 - contents of a house
गय - gaya -
m.
 - species of ox
गय - gaya -
m.
 - family
गय - gaya -
m.
 - vital airs
गय - gaya -
m.
 - offspring
Wilson
English
गय
m.
 (-यः)
1 A species of ox, the Gayal or Bos Gavoeus.
2 The name of a royal or military saint.
3 The name of an Asura.
4 One of the monkey chiefs of the Rāmāyaṇa.
f.
 (-या) Gaya, a
city in Behār still so called, and a place of pilgrimage
the capital of
the saint of the same name
it was made holy by the benediction of VIṢṆU, who
granted its sanctity to the piety of Gaya the Rājarṣi
or according to
another legend to Gaya the Asura, who was overwhelmed here by the
deities with rocks
sacrifices should be offered once at least in the life of
every Hindu to his progenitors at Gaya.
E.
 गै to sing, डय
aff.
Apte
English
गयः [gayḥ], 1
N.
 of the people living round Gayā and the district inhabited by them.
N.
 of an Asura.
Wealth.
House, household, family.
Offspring, progeny.
The sky.
One's own place or abode.-या
N.
 of a city in Behar which is a place of pilgrimage.
Apte 1890
English
गयः 1 N. of the people living round Gayā and the district inhabited by them.
2 N. of an Asura.
3 Wealth.
4 House, household, family.
5 Offspring, progeny.
6 The sky.
7 One's own place or abode.
या N. of a city in Behar which is a place of pilgrimage.
Monier Williams Cologne
English
ग॑य
m.
 (g. वृषादि
√ जि
cf.
 शंगय॑) ‘what has been conquered or acquired’, a house, household, family, goods and chattels, contents of a house, property, wealth,
RV.
AV.
a species of ox (the Gayal or Bos gavaeus),
L.
N.
 of a Ṛṣi (son of Plati),
RV.
 x, 63, 17 and 64, 16
AitBr.
 v, 2, 12
(said to know charms),
AV.
 i, 14, 4
(descendant of Atri and author of
RV.
 v, 9 and 10),
RAnukr.
N.
 of a Rājarṣi (performer of a celebrated sacrifice,
MBh.
 i, iii, iv, ix, xiii
R.
 ii
he was conquered by Māndhātṛ,
MBh.
 vii, 2281)
of a son (of Amūrta-rajas, iii, vii, xii
of Āyus, i, 3150
of a Manu,
Hariv.
 870
BhP.
 ii
of Havir-dhāna by Dhiṣaṇā,
Hariv.
 83
BhP.
 iv
of Ūru by Āgneyī,
Hariv.
 73
of Vitatha, 1732
of Sudyumna, 631
BhP.
 ix, 1, 41
of Nakta by Druti, v, 15, 5)
N.
 of an Asura (slain by Śiva [cf.
RTL.
p.
 87], and who like the Rājarṣi Gaya is connected with the town Gayā),
VāyuP.
 ii, 44
of one of Rāma's monkey followers,
MBh.
 iii, 16271
R.
 iv, vi
(= -शिरस्) of a mountain near Gayā,
MBh.
 iii, 8304
ग॑य
m.
pl.
 the vital airs (used only for the
etym.
 of गायत्री),
ŚBr.
 xiv, 8, 15, 7
ग॑य
m.
N.
 of a people living round Gayā and of the district inhabited by them,
MBh.
 ii, ix
R.
 ii
Monier Williams 1872
English
गय गय, अस्, m. (said to be fr. rt. गम् or
गै), a house, household, family, goods and chattels,
the contents of a house, property, wealth, a species of
ox, the Gayal or Bos Gavæus
N. of a Ṛṣi, son of
Plati
also of a Rājarṣi, performer of a celebrated
sacrifice, (he was conquered by Māndhātṛ)
a son of
Amūrta-rajas
also of Āyus
also of a Manu
also
of Havirdhāna and Dhiṣaṇā (Havirdhānī)
also of
Ūru and Āgneyī
of Vitatha
of Sudyumna
of
Nakta and Druti
N. of the people living round
Gayā and the district inhabited by them
N. of an
Asura, who like the Rājarṣi Gaya is connected with
the town Gayā
one of the monkey followers of
Rāma
N. of a mountain near Gayā
(आस्), m. pl., Ved.
the vital airs
(आ), f. Gayā, the city in Behār still so
called and a place of pilgrimage, the residence of the
saint of the same name
it was sanctified by the
benediction of Viṣṇu as a tribute to the piety of
Gaya, the Rājarṣi, or (according to another legend)
to Gaya, the Asura, who was overwhelmed here
with rocks by the gods
the Śrāddha should be per-
formed once at least in the life of every Hindū to his
progenitors at Gayā
N. of a river
[cf. शङ्-गय
and बुद्ध-गया।]
—गय-दास, अस्, m., N. of a
physician.
—गय-शात, अस्, m., N. of a Buddhist
patriarch.
—गय-शिरस्, अस्, n., N. of a mountain
near Gayā, a renowned place of pilgrimage.
—गय-
साधन, अस्, ई, अम्, Ved. promoting domestic wealth
or prosperity, an epithet of Soma.
—गय-स्फान,
अस्, आ, अम्, Ved. increasing domestic wealth, pro-
moting the prosperity of a household
an epithet of
Soma.
—गया-काश्यप, अस्, m., N. of a pupil of
Śākya-siṃha.
—गया-दास, अस्, m., N. of an author.
—गया-माहात्म्य, अम्, n., N. of a section of the
Vāyu-Purāṇa.
—गया-शिखर, अस् or अम्, m. or n. (?),
or गया-शिरस्, अस्, n. or गया-शीर्ष, अम्, n., N. of
a mountain near Gayā, a renowned place of pilgrim-
age
[cf. गय-शिरस्।]
Macdonell
English
गय gáya,
m.
 house
household
family
🞄N. of a Ṛṣi, a mtn. , and (pl. ) of a people: 🞄-sphā́na,
a.
 conferring prosperity on the 🞄household.
Benfey
English
गय गय,
I.
m.
1. The name of a
Ṛṣi, Rām. 2, 107, 11.
2. pl. The
name of a people, MBh. 2, 1827.
3.
The name of a mountain, MBh. 3, 8304.
II.
f.
 या।
1. The name of a river,
MBh. 3, 8075.
2. The name of a river,
MBh. 1, 7818.
Apte Hindi
Hindi
गयः
पुं*
 - -
गया प्रदेश तथा उसके आस-पास रहने वाले लोग
गयः
पुं*
 - -
एक राक्षस का नाम
Shabdartha Kaustubha
Kannada
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಗ್ರೀವ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಬ್ಬ ವಾನರ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಿಯವ್ರತರಾಜನ ವಂಶದ ನಕ್ತನ ಮಗ
प्रयोगाः - > "विभोरत्यां च पृथुश्रेणस्तस्मान्नक्तः आकूत्यां नक्तात् द्रुतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजायत"
उल्लेखाः - > भाग० ५-१५-६
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರವಂಶದ ಆಯುರಾಜನ ಮಗ /ನಹುಷನ ಸಹೋದರ
प्रयोगाः - > "नहुषं वृद्धशर्माणं रजिं गयमनेनसम् । स्वर्भानवी सुतानेतानायोः पुत्रान् प्रचक्षते"
उल्लेखाः - > भा० आदि० ६९-२८
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಗಂಧರ್ವ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧನ /ಸಂಪತ್ತು
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆ /ಗೃಹ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹೋಪಕರಣ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ರಾಜರ್ಷಿ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹವಿರ್ಧಾನರಾಜನ ಮಗ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಯಾಕ್ಷೇತ್ರದ ಪರ್ವತ
गय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಮೂರ್ತರಜಸ್ಸಿನ ಒಬ್ಬ ಮಗ
L R Vaidya
English
gaya {% m. %} 1. Name of the people living round Gayā and the district inhabited by them
2. name of an Asura.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
*गय m. Bos gavaeus, Manm. III, 2c?
Mahabharata
English
Gaya^1, an ancient king, son of Amūrtarayas. § 5 (Anukram.): I, 1, 220 (in Nārada's enumeration of deceased kings).-§ 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 441 (yajñavibhūtiś ca Gºsya, all. to § 381).--§ 61 (Sarpasattra): I, 55, †2100 (ºsya yajñaḥ, comparison).--§ 243 (Vidurāgamanap.): I, 205, 7492 (anavarau…Gºāt).--§ 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 329 (in the palace of Yama).--§ 378 (Tīrthayātrāp.): III, 94, 8504 (has practised austerities and visited tīrthas).--§ 379 (do.): III, 95, 8518 (mahīdharaṃ…abhisaṃskṛtaṃ… Gºena), 8527 (Āmūrtarayasaṃ).--§ 381 (Tīrthayātrāp.): At Brahmasaras the rājarshi G., the son of Amūrtarayas, many times performed sacrifices distinguished by hundreds of mountains of food and thousands of lakes of clarified butter, many hundred rivers of curds, and streams of curries by the thousand
at the time when the gifts (dakshiṇāḥ) were given nothing could be heard but the chaunting of the Vedas (brahmaśabdena) and in all lands people sung these songs: “In the sacrifice of Gaya, ” etc. (v. 8535--8539a): III, 95, 8528, 8535, 8536, 8539 (ºyajñe).--§ 403b (Payoshṇī): III, 121, 10297 (performed sacrifices on the Payoshṇī), 10300, 10303.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 56, 1768 (came to see the fight between Bhīshma and Arjuna).--§ 562 (Bhagavadyānap.)
V, 83, 2946 (among the ṛshis who worshipped Kṛshṇa).--§ 595 (Shoḍaśarāj. v. Māndhātṛ): VII, 62, 2281 (vanquished by Māndhātṛ).--§ 595 (Shoḍaśarāj.): G. Āmūrtarayasa did not eat anything during a hundred years but remains from libations of clarified butter. Agni offered to grant him a boon. G. then desired to have a thorough knowledge of the Vedas through ascetic penances, etc., inexhaustible wealth without injury to others, always to be able to make gifts to brahmans, and to have sons begotten of wives of his own order. (Description of his sacrifices and gifts.) In his horse-sacrifice the sacrificial stakes were of gold decked with gems, and were given to the brahmans, etc. His sacrificial altar was 30 yojanas long by 26 yojanas broad and 24 yojanas high, of solid gold, decked with pearls, etc.
upon the completion of that sacrifice twenty-five hills of food remained and also many lakes and rivulets of savoury drinks, etc. In consequence of his glory [the place named]
Gaya became renowned in the three worlds
there is the eternal-making banyan-tree (vaṭaś cākshayyakaraṇaḥ) and Brahmasaras: VII, 66, 2334 (Āmūrtarayasaṃ), 2235, 2239, 2345, 2346, 2348, 2350.--§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2205 (performed a sacrifice in Gayā), 2206.--§ 632b (Shoḍaśarāj. v. Māndhātṛ, cf. § 595): XII, 29, 981 (vanquished by Māndhatṛ).--§ 632 (Shoḍaśarāj., cf. § 595): XII, 29, 1004 (Āmūrtarayasaṃ), 1005, 1011 (Āmūrtarayasaḥ). --§ 677 (Mokshadh.): XII, 235, 8600 (gave the earth to the brahmans).--§ 761 (Ānuśāsanik.): XIII, 115, 5661 (among the kings who abstained from meat during the month of Kārttika). Cf. Āmūrtarayasa (III, 8527, 10293
VII, 2334
XII, 1004, 1011).
Gaya^2, a sacred mountain. § 370 (Dhaumyatīrthak.): III, 87, 8304 (tasyāṃ--i.e. in the east--girivaraḥ puṇyo Gºo rājarshisatkṛtaḥ śivaṃ Brahmasaro yatra).--§ 595 (Shoḍaśarāj. v. Gaya): VII, 66, 2353 (?, yasya--i.e. king Gaya's-prabhāvāc ca Gayas trishu lokeshu viśrutaḥ | vaṭaś cākshayyakaraṇaḥ puṇyaṃ Brahmasaraś ca tat). Cf. Gayā, Gayaśiras.
Gaya^3, a monkey chief. § 535 (Setubandhana): III, 283, 16271 (together with Gavaya he came to Rāma with 100 crores (koṭi) of monkeys).
Gaya, pl. (ºāḥ), a people, the inhabitants of Gayā. § 295 (Dyūtap.): II, 52, 1872 (among the peoples who brought tribute to Yudhishṭhira).--§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2205.
पुराणम्
English
गय १ / GAYA I. See gayātīrtha.1) General. A King of ancient india gaya was a Rājarṣi and son of amūrtarayas. The Rājarṣi had conducted many yajñas. A very well-known yajña of his is described in verse 18, Chapter 75 of Vana Parva.2) Particular Information. (1) gaya was a member in Yamarāja's assembly. (Sabhā Parva, Chapter 8, Verse 18).(2) He had earned reputation and wealth by visiting the sacred temples in india. (Vana Parva, Chapter 94, Verse 18).(3) The Rājarṣi had come in his vimāna (aeroplane) to witness the fighting between arjuna and Kṛpācārya in the war, which broke out as a result of the kauravas lifting the cows of the virāṭa King. (virāṭa Parva, Chapter 56, Verse 9).(4) śrī kṛṣṇa met gaya on his (Kṛṣṇa's) way to hastināpura from dvārakā. (Udyoga Parva, Chapter 83, Verse 27).(5) Once King māndhātā subjugated gaya. (droṇa Parva, Chapter 62, Verse 10).(6) sarasvatī devī once attended a yajña conducted by gaya, assuming for herself the name viśālā.(7) He once gifted away land to Brahmins. (śānti Parva, Chapter 234, Verse 25).(8) gaya did not eat flesh. (anuśāsana parva, Chapter 115, Verse 59).
गय २ / GAYA II. A king born to āyus, the son of King purūravas by his (Āyus's) wife svarbhānu (svarbhānavī). This gaya was the brother of nahuṣa. (Ādi Parva, Chapter 65, Verse 25).
गय ३ / GAYA III. An asura. (See gayātīrtha).
गय ४ / GAYA IV. A King born in the dynasty of the famous emperor pṛthu. pṛthu had two sons called antardhāna and vādī. A son called havirdhāna was born to antardhāna by śikhaṇḍī
he (havirdhāna) married dhiṣaṇā born in the family of agni and they had six sons called prācīnabarhis, śukra, gaya, kṛṣṇa, vraja and ajina. (harivaṁśa, Chapter 2, Verse 31).
गय ५ / GAYA V. A King, a descendant of dhruva. (agni purāṇa, Chapter 18).
Vedic Reference
English
1. Gaya, ‘house, ’ is a common word in the Rigveda, ^1 and
sometimes occurs later.^2 As its sense includes the inmates as
well as their belongings, it is equivalent to ‘household.’
1) i. 74, 2
v. 10, 3
44, 7
vi. 2, 8,
etc.
2) Av. vi. 3, 3
84, 1
Vājasaneyi
Saṃhitā, xxvii. 3.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गयः,
पुं,
 (गीयते वीर्य्यादिप्रभावेनासौ । गै +घञ् । पृषोदरात् ह्रस्वत्वे साधुः ।) वानर-भेदः । (यथा, गोः रामायणे । ४ । २५ । ३३ ।“गयो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥
”)स तु वैवस्वतपुत्त्रः । इति रामायणम् ॥
राजर्षि-भेदः । स च अमूर्त्तरयःपुत्त्रः । (यथा, श्रीभाग-वते । ५ । १५ । ७ ।“गयं नृपः कः प्रति याति कर्म्मभिः ॥
”)असुरभेदः । इति वायुपुराणम् ॥
गयाप्रदेशः ।यथा, हेः रामायणे । २ । १०७ । ११ ।“गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति ।”“गयेषु गयाप्रदेशेषु ।” इति तट्टीकायाम् ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
गय
पु०
 रामायणप्रसिद्धे १ वानरभेदे । “कोटीशतवृतो वापिगयो गवय एव च । वानरेन्द्र हौमवीर्य्यौ पृथक्पृथगदृश्यताम्” भा० व० २८२ अ० । २ हविर्धानराजपुत्र-भेदे, तत्कथा “हविर्धानाद्धविर्धानी विदूरासूत षट्सुतान् । वर्हिषदङ्गयं शुक्लं कृष्णं सत्यजितं व्रतम्”भाग० ५ । १५ अ० । प्रियव्रतवंशोद्भवे ३ राजभेदे तत्कथा यथा“नक्तादृतिपुत्रो गयो राजर्षिप्रवर उदारश्रवा अजा-यत । साक्षाद्भगवतो विष्णोर्जगद्रिरक्षया गृहीतसत्वस्यकला आत्मवत्त्वादिलक्षणेन नहापुरुषतां प्राप्तः । स वैस्वधर्मेण प्रजापालनपोषणप्रीणनोपलालनानुशासन-लक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरेब्रह्मणि सर्वात्मनार्पितपरमार्थलक्षणेन ब्रह्मविच्चरणानु-सेवयापादितभगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णशः परिभावित-विशुद्धमतिरुपरतानात्म्ये आत्मनि स्वयमुपलभ्यमानब्रह्मात्मानुभवोऽपि निरभिमान एवावनिमजूगुपत ।तस्येभां गाथां पाण्डवेय! पुराविद उपगायन्ति ।गयं नृपं कः प्रतियाति कर्मभिर्यज्ञाभिमानी बहुवि-द्धर्भगोप्ता । समागतश्रीः सदसस्पतिः सतां सत्से बकोऽन्योभगवत् कलामृते । यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः (सत्यः)सत्याशिषो दक्षकन्याः सरिद्भिः । यस्य प्रजा नां दुदुहेधराऽऽशिषो निराशिषो गुणवत्सस्नुतोधाः । छन्दांस्य-कामस्य च यस्य कामान् दुदुहुराजह्रुरथोबलिंनृपाः । प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठ-मंशं परेभ्यः । यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मा मघोनि माद्य-त्युरुसोमपीथे । श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोगसमर्पितेज्या-फलमाजहार । यत्प्रोणनाद्बर्हिषि देवतिर्य्यङ्-मनुष्यवीरुत्तृणमाविरिञ्च्यात् । प्रीयेत सद्यः सह विश्व-जीवः प्रीतः स्वयं प्रीतिमगाद्गयस्य । गयाद्गायन्त्यां चित्र-रथः सुमतिररिरोधन इति त्रयः पुत्रा बभूवुः” भाग० ५ । १५ ।अमूर्त्तरयसः पुत्रे प्रधानषोडशराजान्तर्गते ४ राजर्षिभेदेतत्कथा ।“गयञ्चामूर्त्तरयसं मृतं सृञ्जय! शुश्रुम । यो वैवर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनोऽभवत् । तस्मै ह्यग्निर्वरंप्रादात्ततो वव्रे वरं गयः । तपसा ब्रह्मचर्य्येण व्रतेननियमेन च । गुरूणाञ्च प्रसादेन वेदानिच्छामि वेदि-तुम् । स्वधर्मेणाविहिंस्यान्यान् धनमिच्छामि चाक्षयम् ।विप्रेषु ददतश्चैव श्रद्धा भवतु नित्यशः । अनन्यासुसवर्णासु पुत्रजन्म च मे भवेत् । अन्नं मे ददतः श्रद्धाधर्म्मेमं रमतां मनः । अविथं चास्तु मे नित्यं धर्म-कार्य्येषु, पावकः । तथा भविष्यतीत्युक्त्वा तत्रैवान्तर-धीयत । गयो ह्यवाप्य तत्सर्वं धर्मेणारीनजीजयत् ।स दर्शपौर्णमासाभ्यां कालेष्वाग्रयणेषु च । चातुर्मास्यैश्चविविधैर्यज्ञैश्चावाप्तदक्षिणैः । अयजच्छ्रद्धया राजा परि-संवत्सरान् शतम् । गवां शतसहस्राणि शतमश्वशतानिच । शतं निष्कसहस्राणि गवाञ्चाप्ययुतानि षट् ।उत्थायोत्थाय संप्रादात् परिसंवत्सरान् शतम् । नक्षत्रेषुच सर्वेषु ददान्नक्षत्रदक्षिणाः । ईजे च विविधैर्यज्ञै-र्यथा सोमोऽङ्गिरास्तथा । सौवर्णीं पृथिवीं कृत्वा यइमां मणिशर्कराम् । विप्रेभ्यः प्राददद्राजा अश्वमेधेमहामखे । जाम्बुनदमया यूपाः सर्वे रत्नपरिच्छदाः ।गयस्यासन् समृद्धास्तु सर्वभूतमनोहसाः । सर्वकामसमृद्धांश्चप्रादात्तांश्च गयस्तथा । ब्राह्मणेभ्यः प्रकृष्टेभ्यः सर्वभूतेभ्यएव च । ससमुद्रवनद्वीपनदीनदवनेषु च । नगरेषु चराष्ट्रेषु दिवि व्योम्नि च येऽवसन् । भूतग्रामाश्चविविधाः संतृप्ता यज्ञसम्पदा । गयस्य सदृशो यज्ञोनास्त्यन्य इति तेऽब्रुवन् । षड्विंशयोजनायामात्रिंशद्योजनमायता । पश्चात् पुरश्चतुर्विंशद्वेदी ह्यासी-द्धिरण्मयी । गयस्य यजमानस्य मुक्तावज्रमणिस्तृता ।प्रादात् स ब्राह्मणेभ्योऽथ वासांस्याभरणानि च । यथोक्तादक्षिणाश्चान्या विप्रेभ्यो भूरिदक्षिणाः । यत्र भोजन-शिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः । कुल्याः सुकृतवाहिन्योरसानामभवंस्तदा । वस्त्राभरणगन्धानां राशयश्चपृथग्विधाः । यस्य प्रभावाच्च गयस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।वटश्चाक्षय्यकरणः पुण्यं ब्रह्मसरश्च तत् । सचेन्ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस्त्वया । पुत्रात् पुण्यतर-स्तुभ्यं मा पुत्रमनुतप्यथाः” भा० द्रो० ६६ अ० । ५ धने६ अपत्ये ६ गृहे च निघण्टुः । “इन्द्रो वसुभिः परि-पातु नो गयम्” ऋ० १० । ६६ । ३ । “गयं गृहनामैतत् ।प्राप्तव्यं गीयते शब्द्यतेऽत्रेति वा गयं गृहम्” भा० ।“अरक्षद्दाशुषे गयम्” ऋ० १ । ७४ । २ । “गयं धनम्”भा० । “परि पाहि नो गयम्” ऋ० ६ । ७१ । ३ ।“गयं गृहं धनं वा” भा० । ८ अन्तरीक्षे च । “गयम-स्माकं शर्म वनवत्स्वावसुः” ऋ० ५ । ४४ । ७ । “गयंगृहमन्वरिक्षं वा” भा० । ९ गृहगते प्राणिनि च ।“या नो गयमाविवेश” ऋ० ६ । ७४ । २ । “गयं गृहगतं प्राणिजातम्” भा० । १० स्वस्थाने । “हित्पो गयमारेअवद्य आगात्” ऋ० १० । ९९ । ५ । “गयं स्वस्थानम्” भा० ।११ प्राणेषु बहुव० । “सा हैषा गयांस्तत्रे प्राणा वै गयास्तत्प्राणांस्तत्रे तद्यद्गयांस्तत्र तस्माद्गायत्री नाम” शत०ब्रा० १४ । ८ । १५ । ७ । गयाऽस्त्यत्र अच् । १२ गयाप्रदेशेबहुव० । “गयस्य यजभानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम् ।आहूता सरितां श्रेष्ठे गययज्ञे सरस्वती” भा० शल्य० ३९अ० “गयेन यजमानेन गयेष्वेव पितॄन् प्रति” रामा०अयो० १७७ । १ । तेन तद्यागस्थानत्वेन च गयेति प्रसिद्धिः१३ असुरभेदे । तत्कथा वायुपु० गयामाहात्म्ये २ अ० यथा ।“गयासुरोऽसुराणाञ्च महाबलपराक्रमः । यो-जनानां सपादञ्च शतं तस्योच्छ्रयः स्मृतः । स्थूलःषष्टिर्योजनानां श्रेष्ठोऽसौ वैष्णबः स्मृतः । कोलाहलेगिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् । बहुवर्षसहस्राणि नि-रुच्छ्वासं स्थितोऽभवत् । तत्तपस्तापिता देवाः संक्षोभं परमंययुः । ब्रह्मलोकं गता देवाः प्रोचुस्ते प्रपितामहम् ।”ततस्तत्कृतस्तवादिकमुपवर्ण्य तद्वरकथा तत्रैव यथा“यदि तुष्टास्तु मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सर्वदेवद्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थशिलोच्चयात् । देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृषिभ्योऽपि शिवाव्ययात् । मन्त्रेभ्यो देवदेवीभ्यो यो-गिभ्यश्चापि सर्वशः । न्यासिभ्यश्चापि कर्मिभ्यो धर्मिभ्यश्च-तथा पुनः । ज्ञातिभ्योऽतिपवित्रोऽहं पवित्रः स्यां सदा-सुराः! । पवित्रतास्तु तं देवाः सत्यमुक्त्वा दिवं ययुः । दृष्ट्वा-दैत्यं, तथा स्पृष्ट्वा सर्वे हरिपुरं ययुः । शून्ये लोकत्रये-याते शून्या यमपुरी ह्यभूत् । यम इन्द्रादिभिः सार्द्धंब्रह्मलोकं ततोऽगमत् । ब्रह्माणमूचिरे देवा गयासुरविलो-पिताः । त्वया दत्ताधिकारांस्त्वं तान् गृहाण पितामह! ।ब्रह्माब्रवीत्ततो देवान् व्रजामो विष्णुमव्ययम् । ब्रह्मादयो-ऽब्रुवन् विष्णुं त्वया दत्तवरोऽसुरः । तद्दर्शनाद्ययुः स्वर्गंशून्यं लोकत्रयं ह्यभूत् । देवैरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं सवचोऽब्रवीत् । गयासुरं प्रार्थयस्व यज्ञार्थं देहि देहकम् ।विष्णूक्तः ससुरो ब्रह्मा गत्वाऽपश्यद् गयासुरम् । गया-सुरोऽब्रवीत् दृष्ट्वा ब्रह्माणं त्रिदशैःसह । संपूज्योत्थाय वि-धिवत् प्रणतः श्रद्धयान्वितः । गयासुर उवाच ।अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । यदागतोऽति-थिर्व्रह्मा मर्वं प्राप्तं मयाद्यवै । योगिन्! योगाङ्गवित्सर्वलोकस्वामिन्! पितर्गुरो! । यदर्थमागतो ब्रह्मन्तत्कार्य्यं करवाण्यहम् । ब्रह्मोवाच । पृथिव्यां यानितीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया । यज्ञार्थं न तु ते तानिपवित्राणि शरीरतः । त्वया देहे पवित्रत्वं प्राप्तं विष्णु-प्रसादतः । अतः पवित्रं देहं त्वं यज्ञार्थं देहि मेऽसुर! ।गयासुर उवाच । धन्योऽहं देवदेवेश! मद्देहं प्रार्थ्यते त्वया ।पितृवंशे कृतार्थोऽहं मातृवंशे तथैव च । त्वयैवोत्पादितोदेहः पवित्रस्तु त्वया कृतः । सर्वेषामुपकाराय यागोऽवश्यं भविष्यति । इत्युक्त्वा सोऽपतद्भूमौ श्वेतकल्पे गया-सुरः । नैरृतं दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरौ ।शिरः कृत्वोतरे दैत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणेब्रह्मा संभृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत्” इत्युप-क्रम्य कतिचित्तत्कल्पितर्षीनुक्त्वा “एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान् वेधालोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरी-रके । अग्निशर्मापि पञ्चाग्नीन् मुखादेतानवासृजत् ।दक्षिणाग्निं गार्हपत्याहवनीयौ तपोऽव्ययः । सभ्याव-सय्यौ देवर्षिर्येषु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः । यज्ञस्य च प्रतिष्ठार्थंविप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ । हुत्वा पूर्णाहुतिं ब्रह्मास्नात्वा चावभृथे सुरैः । यज्ञयूपं सुरैः सार्द्धं समा-नीय व्यरोपयत् । ब्रह्मणः सरसां श्रेष्ठे सरस्येवो-च्छ्रितं शुभम् । यज्ञवाटे सुरैःसार्द्धं गयासुरमपश्यत ।चलितं चकितो ब्रह्मा धर्म्मराजमभाषत । या सागृहे तव शिला समानीयाविचारयन् । दैत्यस्य शीघ्रंशिरसि तां धारय ममाज्ञया । विश्चलार्थं, यमः श्रुत्वाऽधारयन्मस्तके शिलाम् । शिलायां धारितायान्तु सशि-लश्चासुरोऽचलत् । देवानूचेऽथ रुद्रादीन् शिलायांनिश्चलाः किल । तिष्ठध्वं देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च तेस्थिताः । देवाः पादैर्ल्लक्षयित्वा तथापि चलितोऽसुरः ।ब्रह्माथ व्याकुलो विष्णुंगतः क्षीराब्धिशायिनम् । तुष्टा-व प्रणतो भूत्वांनत्वा चादृत्य तं प्रभुम् । व्रह्माण्डस्यपते! नाथ! नमामि जगतां पतिम् । गतिं कीर्त्तिमतांनॄणां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । विश्वक्सेनोऽब्रवीत् विष्णुंदेव! त्वां स्तौति पद्मजः । हरिराहानयस्व त्वंविष्णूक्तः स तमानयत् । अजमूचे हरिः कस्मा-दागतोऽसि वदस्व तत् । ब्रह्मोवाच । देवदेव! कृते यागेप्रचचाल गयासुरः । शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायांतस्य मस्तके । रुद्रादिषु च देवेषु संस्थितेष्वसुरोऽचलत् ।इदानीं निश्चलार्थं हि प्रसादं कुरु माधव! । ब्रह्मणो-वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्त्तिं ददौ निश्च-लार्थं ब्रह्मणे भगवान् हरिः । आनीय मूर्त्तिं ब्रह्मापिशिलायां समधारयत् । तथापि चलितं वीक्ष्य पुनर्द्देवमथागमत् । आगत्य विष्णुः क्षीराब्धः शिलायां संस्थि-तोऽभवत् । जनार्द्दनाभिधानेन पुण्डरीकेति नामतः ।शिलायां निश्चलार्थं हि स्वयमादिगदाधरः । निश्च-लार्थं पञ्चधासीत् शिलायां प्रपितामहः । पितामहोऽथफल्ग्वीशः केदारः कनकेश्वरः । ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्रगजरूपी विनायकः । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः । लक्ष्मीः सीताभिधानेन, गौरी वै मङ्गला-ह्वया । गायत्री चैव सावित्री त्रिसन्ध्येयं सरस्वती ।इन्द्रो वृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः । विश्वे देवा-श्चाश्विनेयौ मरुतो विश्वनायकाः । सयक्षोरगगन्धर्व्वा-स्तस्थुर्देवाः स्वशक्तिभिः । आदितो गदया चासौयस्माद्दैत्यः स्थिरीकृतः । स्थित इत्येव हरिणा तस्मा-दादिगदाधरः । ऊचे गयासुरो देवान् किमर्थंवञ्चितोह्यहम् । यज्ञार्थं ब्रह्मणे दत्तं शरीरममलं मया ।विष्णोर्व्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलोह्यहम् । यत्-सुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा । पीडितोयद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्व्वदा । गदाधरादय-स्तुष्टाः प्रोचुर्द्दैत्यं गयासुरम् । वरं ब्रूहि प्रसन्नाः स्मोदेवानूचे गयासुरः । यावत् पृथ्वी पर्व्वताश्च यावच्च-न्द्रार्कतारकाः । तावच्छिलायां तिष्ठन्तु ब्रह्मविष्णु-महेश्वराः । अन्याश्च सकला देवा मन्नाम्ना क्षेत्रमस्तु वै ।पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः । तन्मध्येसर्व्वतीर्थानि प्रयच्छन्तु हितं नृणाम् । स्नानादि-तपणं कृत्वा पिण्डदानात् फलादिकम् । सहात्मनि सह-स्रञ्च कुलानाञ्चोद्धरेन्नरः । व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण यूयं तिष्ठन्तुसर्वदा । गदाधराद्यस्य लोकात् भूयात् सर्व्वाघनाशनात् ।श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते । ब्रह्म-हत्यादिकं पापं विनश्यतु च सेविनाम् । नैमिषंपुष्करं गङ्गा प्रयागं चाविमुक्तकम् । एतान्यन्यानितीर्थानि दिवि भुव्यन्तरीक्षतः । समायान्तु सदा नॄणांप्रयच्छन्तु हितं सुराः! । ते देवास्तानि तीर्थानि प्रयच्छन्तुहितं नॄणाम् । पितॄणां ब्रह्मलोकञ्च भुक्तिमुक्तिफलं तथा ।एको विष्णु स्त्रिधामूर्त्तिर्यावत् संकीर्त्त्यते बुधैः । तावद्-गयासुरक्षेत्रं ख्यातिमेतु सदा भुवि । ब्रह्महत्यादिकं पापंविनाशयतु सेविनाम् । किं बहूक्त्या सुरेशाना! युष्मास्वे-कापि देवता । चेन्न तिष्ठेदहं चापि, समयः प्रतिपाल्य-ताम् । गयासुरवचः श्रुत्वा प्रोचुर्व्विष्ण्वादयः सुराःत्वया यत् प्रार्थितं सर्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् । पितॄणांवै कुलशतमात्मानं पिण्डदानतः । श्राद्धादिना नयि-ष्यन्ति ब्रह्मलोकमनामयम् । अस्मत्पादानर्च्चयित्वा या-स्यन्ति परमां गतिम् । सनत्कुमार उवाच । देवैर्दत्त-वरो दैत्यो हर्षितो मिथ्यलोऽभवत् ।” ४ अङ्गिरसे मुनि-भेदे गर्गशब्दे दृश्यम् अस्य वृषा० आद्युदात्तता ।
Capeller
German
ग॑य
m.
 Haus. Hof. Hausstand, Familie
f.
 गया N. eines Wallfahrtsortes.
Grassman
German
gáya, m., Hausstand, d. h. Familie nebst Hab und Gut [von gi = ji in dem Sinne: erwerben, gewinnen, vgl. śaṃ-gayá]
2〉 Wohnsitz
3〉 Eigenname eines Mannes, der ein Sohn des Plati ({889, 17}) genannt wird.
-as 1〉 {443, 8}. — 3〉 {890, 16}.
-am 1〉 {74, 2}
{364, 3}
{398, 7}
{534, 13}
{548, 7}
{665, 13}
{735, 3}
{793, 3}
{892, 3}. — 2〉 {515, 2}
{925, 5}.
-asya 1〉 {535, 1} prayantā́.
-e 2〉 {661, 7}.
-ena 3〉 {889, 17}.
gáya:
-am 1〉 {512, 3}
{644, 22}.
Burnouf
French
गय गय
m.
 esp. de bœuf, cf. गवय।
Np. d'un muni.
Stchoupak
French
गय-
m.
n.
 d'un sage
de divers personnages
d'une montagne sacrée
pl.
n.
 d'un pays, du peuple qui l'habite (région de Gayā)
-आ-
f.
n.
 d'un
lieu sacré du Behar.
°शिरस्- nt.
n.
 d'une montagne près de Gayā (lieu de pèlerinage).
गया-कूप-
m.
n.
 d'un puits près de Gayā.