| YouTube Channel

गन्धर्व्वः (gandharvvaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गन्धर्व्वः,
पुं,
 (गन्धं सङ्गीतवाद्यादिजनितप्रमोदंअर्व्वति प्राप्नोतीति । अर्व्व गतौ + अण् ।शकन्ध्वादित्वात् अलोपे साधुः ।) स्वर्गगायकः ।स तु देवयोनिः । तत्पर्य्यायः । गातुः २ दिव्य-गायनः ३ । तद्भेदा यथा, --“हाहा हूहूश्चित्ररथो हंसो विश्वावसुस्तथा ।गोमायुस्तुम्वुरुर्नन्दिरेवमाद्याश्च ते स्मृताः ॥
”इति जटाधरः ॥
* ॥
तस्य एकादश गणा यथा, --“अभ्राजोऽङ्घारिवम्भारी सूर्य्यवर्च्चास्तथा कृधुः ।हस्तः सुहस्तः स्वाञ्चेव मूर्द्धन्वांश्च महामनाः ।विश्वावसुः कृशानुश्च गन्धर्व्वैकादशा गणाः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
(असौ देवमर्त्यभेदेन गानधर्म्मिगन्धर्व्वोऽपिद्विविधः । यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः ।“अस्मिन् कल्पे मनुष्यः सन् पुण्यपाकविशेषतः ।गन्धर्व्वत्वं समापन्नो मर्त्यगन्धर्व्व उच्यते ॥
पूर्व्वकल्पकृतात् पुण्यात् कल्पादावेव चेद् भवेत् ।गन्धर्व्वत्वं तादृशोऽत्र देवगन्धर्व्व उच्यते ॥
”तत्र दिव्यगन्धर्व्वो यथा, ऋग्वेदे । १० । १३९ । ५ ।“विश्वावसुरभि तन्नो गृणातुदिव्यो गन्धर्व्वो रजसो विमानः ॥
”तथाच महाभारते । ३ । १६१ । २६ ।“स तमास्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ।प्रययौ देवगन्धर्व्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥
”मर्त्यगन्धर्व्वः । यथा, रामायणे । १ । ४ । ११ ।“भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्व्वाविव रूपिणौ ॥
”)गुह्यकलोकोपरि विद्याधरलोकस्याधो गन्धर्व्व-लोकः । यथा, --“ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्म्मदम् ।शिवशर्म्मा ततः प्राह तुष्टस्तौ विष्णुपार्षदौ ॥
केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किन्नाम वदताङ्गणौ ॥
गणावूचतुः ।गान्धर्व्वस्त्वेष लोकोऽमी गन्धर्व्वाश्च शुभव्रताः ।देवानां गायना ह्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥
गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयन्ति नराधिपान् ।स्तुवन्ति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिताः ॥
राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनानि च ।द्रव्याण्यपि सुगन्धीनि कर्पूरादीन्यनेकशः ॥
ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति गीतं गायन्त्य हर्निशम् ।स्तुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः ॥
तेन पुण्ये न गान्धर्व्वो लोकस्त्वेषां विधीयते ।ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः ॥
गीतविद्याप्रभावेण देवर्षिर्नारदो महान् ।मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशम्भोश्चातिवल्लभः ॥
तुम्वुरुर्नारदश्चोभौ देवानामपि दुर्ल्लभौ ।नादरूपी शिवः साक्षात् नादतत्त्वविदौ हि तौ ॥
यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरात्मकम् ।मोक्षन्तु तत्फलं प्राहुः सान्निध्यमथवा तयोः ॥
गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ।रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥
अस्मिँल्लोके सदा कालं स्मृतिरेषा प्रगीयते ।तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा ॥
इति शृण्वन् क्षणात् प्राप पुनरन्यं मनोहरम् ।शिवशर्म्माथ पप्रच्छ किंसंज्ञं नगरन्त्विदम् ॥
”इति काशीखण्डम् ॥
* ॥
घोटकः । (यथा, महाभारते । ३ । १६१ । २३ ।“रथं संयोजयामासुर्गन्धर्व्वैहेममालिभिः ॥
”)पशुजातिविशेषः । स तु कस्तूरीमृगः । अन्तरा-भवसत्वः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३२ ॥
“अन्तरा-भवसत्वस्तु जन्ममरणयोर्मध्यभवः प्राणी यो मृतोनैव कायान्तरं प्राप्तः नापि जन्म स मरण-जन्मनोरन्तरा भवत्वादन्तराभवसत्वः स चयातनाशरीरः इत्येके इति मुकुटः । गुप्त-प्राणीति केचित् गन्धर्व्वाः पतयो मम इतिविराटे इति रमानाथः ।” इत्यमरटीकायांभरतः ॥
(यथा, महाभारते । ४ । ८ । ३४ ।“न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने ! ।दुःखशीला हि गन्धर्व्वास्ते च मे बलवत् प्रियाः ।प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते ! ॥
”)पुंस्कोकिलः । गायनमात्रम् । इति मेदिनी । वे ।११ ॥
(शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९७ ।“गन्धर्व्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥
”ग्रहविशेषः । यथा, सुश्रुते ।“देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषांगन्धर्व्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः ।रक्षांसि या चापि पिशाचजाति-रेषोऽष्टधा देवगणो ग्रहाख्यः ॥
”एतैर्ग्रहैर्ग्रस्तस्य मनुष्यस्य लक्षणं यथा तत्रैव ।“हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवीस्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः ।नृत्यन् वा प्रहसति चारुचाल्पशब्दंगन्धर्व्वग्रहपरिपीडितो मनुध्यः ॥
”अस्योदाहरणं श्रुतावपि यथा, बृहदारण्यके७ म ब्राह्मणे जनकगोदानप्रकरणे ।“मद्रेषु चरकाः पर्य्यव्रजाम ते पतञ्जलस्य काप्यस्यगृहानैम तस्यासीद्दुहिता गन्धर्व्वगृहीता ॥
”“मद्रेषु मद्रानाम जनपदास्तेषु चरकाः अध्यय-नार्थे व्रतचरणात् चरका अध्यर्य्यवो वा पर्य्य-व्रजाम पर्य्यटितवन्तः । ते वयं पर्य्यटन्तः पत-ञ्जलस्य नामतः काप्यस्य कपिगोत्रस्य गृहानैमगतवन्तः । तस्यासीद्दुहिता गन्धर्व्वगृहीता ।गन्धर्व्वेण अमानुषेण सत्वेन केनचिदाविष्टा ॥
” * ॥
गाः रश्मीन् वृषणोपयोगीनि वारीणि वा धार-यति इति । गो + धृ + वः गोर्गमादेशश्च भाष्यं-कृद्भिर्भगवन्माधवाचार्य्यपादैरित्येवं व्युत्पत्तिकृतेसोमः । रश्मिमात्रधारकः । उदकधारकसूर्य्यां-शादित्यविशेषः सूर्य्यश्च एते सर्व्वे एव बोधिताइत्यर्थः । एतेषां क्रमात्वयेनोदाहरणम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६३ । २ ।“गन्धर्व्वो अस्य रशना मगृभ्नात् सूरादश्वंवसवो नितरष्ट ॥
” “गन्धर्व्वः सोमः ।” इतिभाष्यम् । तत्रैव । ९ । ५८६ । १२ । “ऊर्द्ध्वोगन्धर्व्वो अधिनाके अस्थात् विश्वारूपा प्रति-चक्षाणो अस्य ॥
” “गन्धर्व्वो रश्मीनां धारकः ।”इति भाष्यम् । तत्रैव वेदे । ९ । ८३ । ४ । “गन्धर्व्वइत्था पदमस्य रक्षति पाति देवानां जनि-मान्यद्भुतः ।” “गन्धर्व्वः उदकानां स्तुतीनां वाधारक आदित्यः ।” इति भाष्यम् । तत्रैव ।८ । १ । ११ । “वहत् कुत्समार्ज्जुनेयं शतक्रतुः त्स-रद्गन्धर्व्वमस्तृतम् ।” “गन्धर्व्वः गवां रश्मीनांधर्त्तारं सूर्य्यम् । इति भाष्यम् ॥
” अहः दिवस-समूह इत्यर्थः । यथा, भागवते । ४ । २९ । २१ ।“तस्याहानीह गन्धर्व्वा गन्धर्व्व्यो रात्रयः स्मृताः ।”राज्ञां स्तुतिपाठकः । यथा, भागवते । १ । ११ । २० ।“नटनर्त्तकगन्धर्व्वाः सूतमागधवन्दिनः ।गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥
”अनूढानां बालास्त्रीणां भर्त्तृभोगात् प्रागेवप्रथमव्यञ्जद्यौवनोपभोक्तृरूपशरीराधिष्ठातृदेव-विशेषः । यथा, ऋग्वेदे । १० । ८५ । ४० ।“सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्व्वो विविद उत्तरः ।तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीषस्ते मनुष्यजाः ॥
”तथाच पञ्चतन्त्रे । ३ । २१०-२१३ ।“स्त्रियः पूर्व्वं सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्व्ववह्निभिः ।भुञ्जते मानुषाः पश्चात् तस्माद्दोषो न विद्यते ॥
सोमस्तासां ददौ शौचं गन्धर्व्वाः शिक्षितं गिरम् ।पावकः सर्व्वमेध्यत्वं तस्मानिष्कल्मषाः स्त्रियः ॥
असम्प्राप्तरजा गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ।अव्यञ्जना भवेत् कन्या कुचहीना च नग्निका ॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमो भुङ्क्ते हि कन्यकाम् ।पयोधराभ्यां गन्धर्व्वा रजस्यग्निः प्रतिष्ठितः ॥
”)