गन्धर्व (gandharva)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Capeller Eng
EnglishYates
EnglishApte
Englishगन्धर्वः [gandharvḥ], 1 A celestial musician, a class of demi-gods regarded as the singers or musicians of gods, and said to give good and agreeable voice to girls
पतङ्गो वाचं मनसा बिभर्ति तां गन्धर्वो$वदद्गर्भे अन्तः 1.177.2
11.5.2
सोमं शौचं ददावासां गन्धर्वश्च शुभां गिरम् 1.71.
A singer in general
* 7.57.4.
A horse
* 3.
The musk-deer.
The soul after death and previous to its being born again
तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वगृहीता Bṛi. 3.3.1.
The black cuckoo.
The sun.
A sage, pious man
Vāj.32.7. -तैलम् Castor-oil. -नगरम्, -पुरम् the city of the Gandharvas, an imaginary city in the sky, probably the result of some natural phenomenon, such as mirage
गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः * 1.126.35. -राजः Chitraratha, the chief of the Gandharvas. -विद्या the science of music. -विवाहः one of the eight forms of marriage described in 3.27
in this form marriage proceeds entirely from love or the mutual inclination of a youth and maiden without ceremonies and without consulting relatives
it is, as Kālidāsa observes, कथमप्यबान्धवकृता स्नेहप्रवृत्तिः 4.17. -वेदः one of the four subordinate Vedas or Upavedas, which treats of music
see उपवेद. -हस्तः, -हस्तकः the castoroil plant.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte 1890
Englishगंधर्वः 1 A celestial musician, a class of demi-gods regarded as the singers or musicians of gods, and said to give good and agreeable voice to girls
सोमं शौचं ददावासां गंधर्वश्च शुभां गिरं Y. 1. 71.
2 A singer in general.
3 A horse.
4 The musk-deer.
5 The soul after death and previous to its being born again.
6 The black cuckoo.
7 The sun.
8 A sage, pious man.
Comp.
नगरं,
पुरं the city of the Gandharvas, an imaginary city in the sky, probably the result of some natural phenomenon, such as mirage.
राजः Citraratha, the chief of the Gandharvas.
विद्या the science of music.
विवाहः one of the eight forms of marriage described in Ms. 3. 27 &c.
in this form marriage proceeds entirely from love or the mutual inclination of a youth and maiden without ceremonies and without consulting relatives
it is, as Kālidāsa observes, कथमप्यबांधवकृता स्नेहप्रवृत्ति Ś. 4. 16.
वेदः one of the four subordinate Vedas or Upavedas, which treats of music
see उपवेद.
हस्तः,
हस्तकः the castor-oil plant.
Monier Williams Cologne
Englishगन्धर्व॑ अस्, a Gandharva [though in later times the Gandharvas are regarded as a class, yet in rarely more than one is mentioned
he is designated as the heavenly Gandharva (दिव्य॑ ग्°, ix, 86, 36 and x, 139, 5), and is also called Viśvā-vasu (RV. x, 85, 21 and 22
139, 4 and 5)
and Vāyu-keśa (in iii, 38, 6)
his habitation is the sky, or the region of the air and the heavenly waters (RV. i, 22, 14
viii, 77, 5
ix, 85, 12
86, 36
x, 10, 4
ii, 2, 3)
his especial duty is to guard the heavenly Soma (RV. ix, 83, 4 and 85, 12), which the gods obtain through his intervention (RV.
vii, 73, 3
i, 22, 14)
it is obtained for the human race by Indra, who conquers the Gandharva and takes it by force (RV. viii, 1, 11 and 77, 5)
the heavenly Gandharva is supposed to be a good physician, because the Soma is considered as the best medicine
possibly, however, the word Soma originally denoted not the beverage so called, but the moon, and the heavenly Gandharva may have been the genius or tutelary deity of the moon
in one passage (RV. ix, 86, 36) the heavenly Gandharva and the Soma are identified
he is also regarded as one of the genii who regulate the course of the Sun's horses (i, 163, 2
x, 177, 2
135, 5)
he knows and makes known the secrets of heaven and divine truths generally (x, 139, 5 and 6
ii, 1, 2
xx, 128, 3
xi, 1
xxxii, 9)
he is the parent of the first pair of human beings, Yama and Yamī (RV. x, 10, 4), and has a peculiar mystical power over women and a right to possess them (RV. x, 85, 21 and 22
40 and 41)
for this reason he is invoked in marriage ceremonies (AV. xiv, 2, 35 and 36)
ecstatic states of mind and possession by evil spirits are supposed to be derived from the heavenly Gandharva (cf. -गृहीत, -ग्रह)
the Gandharvas as a class have the same characteristic features as the one Gandharva
they live in the sky (RV.
xiv), guard the Soma (RV. ix, 113, 3
iii
i, 27), are governed by Varuṇa (just as the Apsarasas are governed by Soma), xiii
x, 7, 3, know the best medicines (AV. viii, 7, 23
xii, 98), regulate the course of the asterisms (AV. xiii, 1, 23
iv, 29, 21
hence twenty-seven are mentioned, ix, 7), follow after women and are desirous of intercourse with them (AV.
iii)
as soon as a girl becomes marriageable, she belongs to Soma, the Gandharvas, and Agni (Gṛhyās. ii, 19
)
the wives of the Gandharvas are the Apsarasas (cf. गन्धर्वाप्सर॑स्), and like them the Gandharvas are invoked in gambling with dice (AV. vii, 109, 5)
they are also feared as evil beings together with the Rākṣasas, Kimīdins, Piśācas, , amulets being worn as a protection against them (AV.
)
they are said to have revealed the Vedas to Vāc (ŚBr. iii
ii, 12, 2), and are called the preceptors of the Ṛṣis (ŚBr. xi)
Purūravas is called among them (ib.)
in epic poetry the Gandharvas are the celestial musicians or heavenly singers (cf. x, 177, 2) who form the orchestra at the banquets of the gods, and they belong together with the Apsarasas to Indra's heaven, sharing also in his battles (Yājñ. i, 71
238)
in the more systematic mythology the Gandharvas constitute one of the classes into which the higher creation is divided (i.e. gods, manes, Gandharvas, xi, 5, 2
or gods, Asuras, Gandharvas, men, vii, 8, 25, 2
x
or gods, men, Gandharvas, Apsarasas, Sarpas, and manes, iii, 31, 5
for other enumerations iii, 8
i, 37 [RTL. 237] & iii, 196
vii, 23
xii, 47
)
divine and human Gandharvas are distinguished (TUp. ii, 8
the divine or Deva-Gandharvas are enumerated, i, 2550 ff. and 4810 ff. )
another passage names 11 classes of Gandharvas (TĀr. i, 9, 3)
the chief or leader of the Gandharvas is named Citra-ratha (Bhag. x, 26)
they are called the creatures of Prajāpati (Mn. i, 37) or of Brahmā (Hariv. 11793) or of Kaśyapa (11850) or of the Munis (MBh. i, 2550
11553) or of Prādhā (MBh. i, 2556) or of Ariṣṭā (Hariv. 234
i, 21) or of Vāc (PadmaP. )
with Jainas the Gandharvas constitute one of the eight classes of the Vyantaras]
the soul after death and previous to its being born again (corresponding in some respects to the western notion of a ghost),
Monier Williams 1872
Englishगन्धर्व गन्धर्व or sometimes in post-
Vedic writings गन्धर्ब, अस्, m. a Gandharva.
Though in later times the Gandharvas are regarded
as a class, yet in the Ṛg-veda rarely more than one
is mentioned
he is commonly designated as the
‘heavenly Gandharva’ (दिव्यो गन्धर्वः), and
sometimes named Viśvā-vasu
his habitation is the
sky, or the region of the air and the heavenly waters
his especial duty is to guard the heavenly Soma,
which the gods obtain through his intervention. It
is obtained for the human race by Indra, who
conquers the Gandharva and takes it by force. The
heavenly Gandharva is supposed to be a good phy-
sician, because the Soma is considered as the best
medicine
possibly, however, the word Soma origin-
ally denoted not the beverage so called, but the
moon, and the heavenly Gandharva may have been
the genius or tutelary deity of the moon. It is cer-
tain that the heavenly Gandharva and the Soma are
sometimes identified. He is also regarded as one of
the genii who regulate the course of the Sun's horses
he knows and makes known the secrets of heaven
and divine truths generally. He is the parent of the
first pair of human beings, Yama and Yamī, and has
a peculiar mystical power over women and a right
to possess them. For this reason he is invoked in
marriage ceremonies. Exstatic states of mind and
possession by evil spirits are supposed to be derived
from the heavenly Gandharva. With Jainas he is an
attendant of the seventeenth Arhat of the present
Avasarpiṇī. The Gandharvas as a class have the same
characteristic features as the one Gandharva
they
live in the sky, guard the Soma, are governed by
Varuṇa (just as the Apsarasas are governed by Soma),
know the best medicines, regulate the course of the
asterisms (in one passage of the Vājasaneyi-Saṃhitā
twenty-seven being mentioned), follow after women
and are desirous of intercourse with them. As soon
as a girl becomes marriageable, she belongs to Soma,
the Gandharvas and Agni. The wives of the Gandhar-
vas are the Apsarasas, and like them the Gandharvas
are invoked in gambling with dice
they are also
feared as evil beings together with the Rakṣasas,
Kimīdins, Piśācas, &c., amulets being worn as a
protection against them. In the Śatapatha-Brāh-
maṇa they are called the preceptors of the Ṛṣis.
In epic poetry the Gandharvas are the celestial mu-
sicians or heavenly singers who form the orchestra at
the banquets of the gods, and they belong together
with the Apsarasas to Indra's heaven, sharing also in
his battles. In the more systematic mythology the
Gandharvas constitute one of the classes into which
the higher creation is divided (e. g. gods, manes,
Gandharvas
or gods, Asuras, Gandharvas, men, &c.).
In one passage of the Taittirīya-Āraṇyaka eleven
classes of Gandharvas are mentioned. The chief or
leader of the Gandharvas is named Citra-ratha. They
are sometimes called the creatures of Prajāpati or
Brahmā. With Jainas the Gandharvas constitute one
of the eight classes of the Vyantaras. The following
meanings are also given to the word गन्धर्व —
a singer
the Koïl or black cuckoo
the soul after
death, and previous to its being born again (cor-
responding in some respects to the western notion
of a ghost)
a horse
the sun
a sage, a pious man
a kind of deer, according to some, the musk deer
(ई), f. Gandharvī, a daughter of Su-rabhi and mother
of the race of horses
[cf. Gr. κένταυρος.]
—गन्-
धर्व-खण्ड, one of the nine divisions of Bhārata-
varṣa.
—गन्धर्व-गृहीत, अस्, आ, अम्, Ved. pos-
sessed by a Gandharva.
—गन्धर्व-ग्रह, अस्, m.
the being possessed by a Gandharva.
—गन्धर्व-
नगर or गन्धर्व-पुर, अम्, n. the city of
the Gandharvas, an imaginary town in the sky, pro-
bably the result of the phenomenon called mirage.
—गन्धर्वनगराकार (°र-आक्°), अस्, आ, अम्,
resembling the city of the Gandharvas.
—गन्धर्व-
पत्नी, f., Ved. the wife of a Gandharva, an Apsaras.
—गन्धर्व-राज, अस्, m. Citra-ratha, chief of the
Gandharvas.
—गन्धर्वर्तु (°व-ऋतु), उस्, m.,
Ved. the time or season of the Gandharvas.
—गन्-
धर्व-विद्या, f. the science of the Gandharvas,
music, dancing.
—गन्धर्व-विवाह, अस्, m. one
of the forms of marriage described in Manu III. 27,
&c., viz. the form of the Gandharvas
it is described
as a marriage proceeding entirely from love or the
mutual inclination of a youth and maiden without cere-
monies and without consulting relatives, and is allow-
able between persons of the second or military class.
—गन्धर्व-वेद, अस्, m. the Gandharva-veda,
the science of music considered as a branch of the
Sāma-veda.
—गन्धर्व-हस्त or गन्धर्व-
हस्तक, अस्, m. the castor-oil tree, Palma Christi or
Ricinus Communis, (the leaves being compared to
the foot of a deer.)
Macdonell
EnglishBenfey
Englishगन्धर्व गन्धर्व, and र्ब र्ब,
I.
A Gandharva: in epic poetry
the Gandharvas are demigods inhabit-
ing Indra's heaven, and serving as
celestial musicians, MBh. 1, 4806.
II.
वी।
1. A female Gandharva,
Bhāg. P. 4, 29, 21.
2. A mythological per-
son, Rām. 3, 20, 28
29.
--
स-,
बा, with the Gandharba, Vikr. 13, 19.
देव-, a celestial Gandharva, Rām.
1, 75, 28 Gorr.
Hindi
HindiGandharvas की
Apte Hindi
Hindiगन्धर्वः
- गन्ध - अर्व् - अच्
स्वर्गीय गायक
गन्धर्वः
- -
गवैया
गन्धर्वः
- -
घोड़ा
गन्धर्वः
- -
कस्तूरीमृग
गन्धर्वः
- -
मृत्यु के बाद तथा पुनर्जन्म से पूर्व की आत्मा
गन्धर्वः
- -
कोयल
Shabdartha Kaustubha
Kannadaगन्धर्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವ /ಕುದುರೆ
निष्पत्तिः - > अर्व (गतौ) - "अण्" (३-२-१) । शक० ।
व्युत्पत्तिः - > गन्धमर्वति
गन्धर्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಸ್ತೂರಿ ಮೃಗ
गन्धर्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಂಸ್ಕೋಕಿಲ /ಗಂಡುಕೋಗಿಲೆ
गन्धर्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತರಾಭವಸತ್ತ್ವ / ಮರಣಾನಂತರ ಪುನಃ ಬೇರೆ ಶರೀರವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಪೂರ್ವ ಮಧ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾತನಾಶರೀರವುಳ್ಳ ಜೀವ
गन्धर्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಧರ್ವ /ದೇವಯೋನಿ ವಿಶೇಷ /ದೇವಗಾಯಕ
L R Vaidya
EnglishgaMDarva {% m. %} 1. A celestial musician, a class of demigods who are considered to be the singers of gods, सोमः शौचं ददावासां गंधर्वश्च शुभां गिरम् Yaj.i.71, M.xii.47
2. a horse
3. the musk-deer
4. the soul after death and previous to its being born again
5. a singer in general
6. the black cuckoo.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskritगन्धर्व
पु
गन्धर्व, देवजाति, तुरङ्गम, नाग, मृगपुङ्गव
गन्धर्वो देवजातिः स्यात् गन्धर्वो हि तुरङ्गमः ।
गन्धर्वश्च स्मृतो नागो गन्धर्वो मृगपुङ्गवः ॥ ९० ॥
verse 1.1.1.90
page 0006
Edgerton Buddhist Hybrid
EnglishLanman
EnglishSchmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
GermanSanskrit Tibetan
Tibetanbkod ma
गन्धर्व
mkha' spyod
१) खसर्पन २) खेचर ३) गन्धर्व ४) दिविषद् ५) नभश्चारिन् ६) व्योमचर्या ७) व्योमचारिन् ८) डाकिनी
bcud len grub
गन्धर्व
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritस्याद्गोमुखो महायक्षस्त्रिमुखो यक्षनायकः ॥ ४१ ॥
तुम्बरुः कुसुमश्चापि मातङ्गो विजयोऽजितः ।
ब्रह्मा यक्षेट् कुमारः षण्मुखपातालकिंनराः ॥ ४२ ॥
गरुडो गन्धर्वो यक्षेट् कुबेरो वरुणोऽपि च ।
भृकुटिर्गोमेधः पार्श्वो मातङ्गोऽर्हदुपासकाः ॥ ४३ ॥
अर्हदुपासक (पुं), गोमुख (पुं), महायक्ष (पुं), त्रिमुख (पुं), यक्षनायक (पुं), तुम्बुरु (पुं), कुसुम (पुं), मातङ्ग (पुं), विजय (पुं), अजित (पुं), ब्रह्मन् (पुं), यक्षेश् (पुं), कुमार (पुं), षण्मुख (पुं), पाताल (पुं), किन्नर (पुं), गरुड (पुं), गन्धर्व (पुं), यक्षेश् (पुं), कुबेर (पुं), वरुण (पुं), भृकुटि (पुं), गोमेध (पुं), पार्श्व (पुं), मातङ्ग (पुं)
स्युः पिशाचा भूता यक्षा राक्षसाः किंनरा अपि ।
किंपुरुषा महोरगा गन्धर्वाश्चान्तरा अमी ॥ ९१ ॥
व्यन्तर (पुं), पिशाच (पुं), भूत (पुं), यक्ष (पुं), राक्षस (पुं), किन्नर (पुं), किम्पुरुष (पुं), महोरग (पुं), गन्धर्व (पुं)
हाहादयस्तु गन्धर्वा गान्धर्वा देवगायनाः ॥ १८३ ॥
गन्धर्व (पुं), गान्धर्व (पुं), देवगायन (पुं), हाहा (पुं)
घोटकस्तुरगस्तार्क्ष्यस्तुरंगोऽश्वस्तुरंगमः ॥ १२३२ ॥
गन्धर्वोऽर्वा सप्तिवीती वाहो वाजी हयो हरिः ।
घोटक (पुं), तुरग (पुं), तार्क्ष्य (पुं), तुरङ्ग (पुं), अश्व (पुं), तुरङ्गम (पुं), गन्धर्व (पुं), अर्वन् (पुं), सप्ति (पुं), वीति (पुं), वाह (पुं), वाजिन् (पुं), हय (पुं), हरि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritयक्ष
यक्ष, राक्षस, गन्धर्व, सिद्ध, किन्नर, गुह्यक, विद्याधर, अप्सरस्, भूत, पिशाच, देवयोनि
यक्षराक्षसगन्धर्वसिद्धकिन्नरगुह्यकाः ।
विद्याधराप्सरोभूतपिशाचा देवयोनयः ॥ ८७ ॥
verse 1.1.1.87
page 0011
अर्वन्
अर्वन्, गन्धर्व, अश्व, सप्ति, वाजिन्, तुरङ्गम, तुरग, तार्क्ष्य, हरि, तुरङ्ग, युयु, घोटक, हय, वाह
अर्वा गन्धर्वोऽश्वः सप्तिर्वाजी तुरङ्गमस्तुरगः ।
तार्क्ष्यो हरिस्तुरङ्गो युयुरुक्तो घोटको हयो वाहः ॥ ४३६ ॥
verse 2.1.1.436
page 0050
एकाक्षरनाममाला
Sanskritग, गन्धर्व, गणेश, गीत, गातृ
गो गन्धर्वे गणेशे च गीते गं गश्च गातरि ॥ १२ ॥
verse 1.1.1.12
page 0120
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: गन्धर्वः
Root: गन्धर्व
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ स्वर्गगायकः
Meaning(s):
⇒ Name of a lower deity
Shloka(s):
1|3|1|2 ► स्वर्वेश्याश्चाथ स्वापेयो यक्षोऽथ सुरगायनः॥ (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
1|3|2|1 ► गन्धर्वो गातुगान्धर्वौ सिद्धाः स्युः सनकादयः। (स्वर्गकाण्डः/यक्षाद्यध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|3|1|2 ⇢ सुरगायनः (सुरगायन) (पुं) ⇒ Epithet of Gandharva ⇒ स्वर्गगायकः
➠ 1|3|2|1 ⇢ गन्धर्वः (गन्धर्व) (पुं) ⇒ Name of a lower deity ⇒ स्वर्गगायकः
➠ 1|3|2|1 ⇢ गातुः (गातु) (पुं) ⇒ Epithet of Gandharva ⇒ स्वर्गगायकः
➠ 1|3|2|1 ⇢ गान्धर्वः (गान्धर्व) (पुं) ⇒ Epithet of Gandharva ⇒ स्वर्गगायकः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवयोनिः
जातिः ➡ देवयोनिः
Mahabharata
EnglishGandharva^1, pl. (ºāḥ), the celestial musicians or singers. § 4 (Anukram.): I, 1, 105 (1, 400, 000 verses of the Mhbhr. are known among the G.), 106 (Śuka recited the Mhbhr. to the G., the Yakshas, and the Rakshases), †165 (all. to § 512). --§ 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 369, 470 (all. to § 512).-§ 18 (Paulomap.): I, 4, 855 (manushyoraga-Gºkathā veda, sc. Śaunaka).--§ 28 (Amṛtamanthana), I, 17, 1099 (Meruṃ …deva-Gºsevitaṃ).--§ 39 (Rāmaṇīyaka): I, 27, 1311 (ºāpsarasāṃ priyaṃ, sc. the forest on Rāmaṇīyaka).--§ 45 (Vālakhilya, pl.): I, 31, 1440.--§ 46 (Garuḍa): I, 32, 1486 (fled before Garuḍa towards the east).--§ 75 (Vasu): I, 63, 2366 (ºāpsarasaḥ, worshipped Vasu Uparicara).-§ 84 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I, 64, 2495 (ºāpsarobhiḥ, worship Brahmán), 2503 (ºāpsarasāṃ gāṇān, were re-born among men).--§ 85 (Aṃśāvat.): I, 65, 2513, 2514, 2515.-§ 104 (do.): I, 65, 2559 (ºsattamāḥ, enumeration of four G., sons of Prādhā).--§ 105 (do.): I, 65, 2560 (amṛtaṃ brāhmaṇā gāvo Gºāpsarasas tathā | apatyaṃ Kapilāyās tu Purāṇe parikīrtitaṃ).--§ 106 (do.): I, 65, 2561 (sambhavaḥ …Gºāpsarasāṃ).--§ 130 (do.): I, 67, 2637 (ºoragaRakshasāṃ…sambhavaḥ).--§ 131 (Karṇa): I, 67, 2781 (ºoraga-Rakshasāṃ).--§ 132 (Aṃśāvat.): I, 67, 2795 ºāpsarasāṃ…aṃśāvatāraṇaṃ), 2798 (aṃśāvatāraṇaṃ… deva-Gºāpsarasāṃ).--§ 133 (Dushyanta): I, 68, 2799 (aṃśāvatāranaṃ…Gºāpsarasāṃ)
70, 2858 (ºāpsarasāṅ gaṇaiḥ).--§ 142 (Nahusha): I, 75, 3152 (ºoraga-Rākshasān). --§ 149 (Yayāti): I, 88, 3565, †3567 (surarshi Gº-naraº).-§ 175 (Karṇasambhava): I, 111, 4410 (ºoraga-Rakshasāṃ). --§ 185 (Pāṇḍu): I, 120, 4649 (ākrīḍabhūmiṃ devānāṃ Gºāpsarasāṃ tathā, in the north).--§ 191 (Arjuna): I, 123, 4806 (ºāpsarasaḥ, present at the birth of Arjuna), 4808 (do.), 4810 (enumeration).--§ 211 (Sambhavap.): I, 139, 5534 (trivarshakṛtayajñas tu Gºāṇāṃ upaplave…Sauvīraḥ).--§ 214 (Hiḍimbavadhap.): I, 152, 5960.--§ 221 (Caitrarathap.): I, 168, 6444 (muhūrtaṃ…vihitaṃ kāmacārāṇāṃ YakshaGº-Rakshasāṃ), 6483 (ºjānām aśvānāṃ, Citraratha gives 100 horses, born among the G., to each of the Pāṇḍavas), 6484 (ºdeva-Gºvāhāḥ, sc. hayāḥ), 6489 (ºjāḥ…hayāḥ), 6496 (Yaksha-Rākshasa--Gºāḥ, know the history of the Kurus).-§ 222 (Tapatyup.): I, 173, 6616 (giriśreshṭhe deva-Gºsevite). § 233 (Svayaṃvarap.): I, 187, †7011 (Viśvāvasur NāradaParvatau ca Gºmukhyāḥ, present at the svayaṃvara of Draupadī), †7017 (devarshi-Gºsamākulaṃ…antarīkshaṃ).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 212, 7713 (deva-Gº-Yakshāṇāṃ… sarvaratnāni).--§ 252 (Subhadrāharaṇap.): I, 219, 7912 (?“musicians, ” PCR.), 7913 (do.), 7917 (do.).--§ 257c (Gāṇḍīva), I, 225, 8182 (deva-Dānava-Gºaiḥ, pūjitaṃ, sc. Gāṇḍīvaṃ).--§ 258 (Khāṇḍavadah.): I, 227, 8256 (attack Kṛshṇa and Arjuna)
228, 8304 (Yaksha-RākshasaGº-nara-Kinnara-pannagaiḥ).--§ 264 (Sabhākrīyap.): II, 4, 131 (ºāpsarasaḥ, together with Citrasena, present in the palace of Yudhishṭhira), 132.--§ 265 (Lokapālasabhākhy.): II, 5, 135 (in the palace of Yudhishṭhira).--§ 266 (Śakrasabhāv.): II, 7, 305 (in the palace of Indra).--§ 267 (Yamasabhāv.): II, 8, 349 (in the palace of Yama).--§ 268 (Varuṇasabhāv.): II, 9, 378 (ºāpsarasāṃ gaṇaiḥ, in the palace of Varuṇa).--§ 269 (Vaiśravaṇasabhāv.): II, 10, 391 (in the palace of Kubera), 395 (ºāpsarasāṅ gaṇāḥ, do.), 396 (Kinnarā nāma Gºā Narā nāma tathāpare, do.), 401, 406 (ºāṇāṃ patayaḥ, sc. Viśvāvasu, etc.), 407, 411.--§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 445 (ºāpsarasāṃ gaṇāḥ, in the palace of Brahmán), 472 (ºāpsarasaḥ, do.).--§ 271 (Lokapālasabhākh.): II, 12, 481 (ºāpsarasaḥ, in the palace of Kubera), 483 (in the palace of Indra).--§ 279 (Arjuna): II, 28, 1042 (ºrakshitaṃ deśaṃ, in the north, conquered by Arjuna).-§ 310b (Sūrya): III, 3, 170 (Siddha-Cāraṇa-Gºāḥ, follow the chariot of the Sun).--§ 322 (Dvaitavanaprav.): III, 24, 925 (ºāpsarasāṃ, sc. lokaṃ).--§ 327 (Draupadīparitāpav.): III, 31, 1188 (ºāsura-Rākshasāḥ).--§ 335 (Indralokābh.): III, 42, 1726 (accompanied Indra).--§ 336 (do.): III, 43, 1764 (in the world of Indra), 1765, 1783 (Tumburuśreshṭhāḥ). --§ 337 (do.): III, 44, 1788.--§ 338 (do.): III, 46, 1830 (Siddha-Cāraṇa-Gºaiḥ), 1843.--§ 357 (Tīrthayātrāp.): III, 82, 4064 (ºāpsarasaḥ, in Pushkara).--§ 359 (Vaḍavā): III, 82, 5036 (ºāpsarasāṃ gaṇaiḥ, in Vaḍavā).--§ 361 (Kurukshetra): III, 83, 5076 (ºāpsarasaḥ, in Kurukshetra).--§ 370 (Tīrthayātrāp.): III, 84, 7083 (Siddha-Cāraṇa-Gºāḥ, in Saugandhikavana), 8024 (Sindhoḥ prabhavaṃ…SiddhaGºsevitaṃ)
85, 8168 (Siddha-Cāraṇa-Gº-mānushāḥ, in Gokarṇa).--§ 373 (Prayāga): III, 85, 8215 (in Prayāga). --§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 90, 8391 (ºYakshaRakshobhiḥ…sevitaṃ…śailaṃ).--§ 383b (Gaṅgā): III, 99, 8646 (Bhāgīrathī…deva-Gºsevitā).--§ 383 (Paraśurāma): III, 99, 8674 (seen in the body of Rāma Dāśarathi).--§ 386 (Agastyop.): III, 104, 8800 (manushyoaga-Gº-Yaksha-Kimpurushāḥ), 8804 (devāḥ sa-Gºmahoragāḥ)
105, †8810 (ºtūryeshu).--§ 387 (Sagara): III, 107, 8854 (ºRākshasān).--§ 389 (Gaṅgāvataraṇa): III, 109, 9954 (ºoraga-Yakshāḥ).--§ 418c (Mandara): III, 139, 10825 (on Mandara).--§ 423 (Gandhamādanapr.): III, 143, 10968 ºāpsarasāṃ priyaṃ…Gandhamādanaṃ)
145, 11027, 11036 (deśe…deva-Gºsevite).--§ 424 (Bhīmakadalīkhaṇḍapr.): III, 146, 11089 (Yaksha-Gº-sura-Brahmarshigaṇasevitaṃ), 11098 (Yaksha-Gºyoshābhiḥ).--§ 425 (HanūmadBhīmasenasaṃv.): III, 148, 11220.--§ 426b (Kṛtayuga): III, 149, 11236 (did not exist in the Kṛtayuga).--§ 432 (Saugandhikāharaṇa): III, 153, 11358 (ākrīḍaṃ rājarājasya Kuberasya…Gºāiḥ…paramārcitaṃ)
154, 11372 (ºāpsarasaḥ).--§ 436 (Yakshayuddhap.): III, 158, 11620, 11623 (ºāpsarobhiḥ)
159, 11645 (ºāpsarasāṃ gaṇāḥ).--§ 437 (do.): III, 160, 11682 (ºoraga-Rakshāṃsi), 11708 (YakshaRākshasa-Gºāḥ).--§ 438 (do.): III, 161, 11765 (deva-Gºāḥ), 11773 (Yaksha-Gºāḥ), 11777
162, 11813 (ºYakshāḥ), 11824. § 440 (do.): III, 164, †11884 (ºsaṅghāḥ).--§ 441 (Nivātakavacayuddhap.): III, 166, 11920 (ºāpsarasāṃ gaṇāḥ).-§ 443 (do.): III, 168, 12001 (gaṇāḥ…Gºāṇām), 12021 (ºoraga-Rakshasāṃ), 12035 (ºāpsarasāñ caiva prabhāvaṃ), 12045 (deva-Gºpūjitāṃ), 12047 (deva-Gºaiḥ).--§ 445 (do.): III, 173, 12246, 12272 (sa-Yakshāsura-Gºaiḥ).--§ 446 (do.): III, 174, 12280 (ºśiśubhiḥ).--§ 447 (do.): III, 175, 12304 (Yaksha-Rākshasa-Gºāḥ), 12307.--§ 449 (Ājagarap.): III, 177, †12362 (Yaksha-Gºmaharshikāntāṃ…Sarasvatīṃ).-§ 450 (do.): III, 178, 12367 (vanaṃ ramyaṃ deva-Gºsevitaṃ)
179, 12427 (deva-Gº-Rākshasāḥ)
181, 12522 (Brahmarshideva-Gº-Yaksha-Rākshasa-pannagāḥ).--§ 458 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12877 (sadevāsura-Gºṃ…jagat).--§ 459 (do.): III, 188, 12925 (ºāpsarasaḥ), 12942 (ºnāgāḥ)
189, 12979 (ºoraga-Rākshasān).--§ 474 (do.): III, 201, 13485 (kathāṃ …deva-Gº-Yakshāṇāṃ).--§ 476 (Dhundhumārop.): III, 202, 13535 (sarpa-Gº-Rakshasāṃ).--§ 478 (do.): III, 204, 13584 (do), 13619.--§ 501 (Skandopākhyāna): III, 229, 14440 (deva-Gºgītaiḥ).--§ 502 (Manushyagrahak.): III, 230, 14492 (ºāṇāṃ yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati), 14505 (ºāś cāpi yaṃ divyāḥ saṃviśanti naraṃ bhuvi | unmadyati sa tu kshipraṃ graho Gāndharva eva sa).--§ 505 (Skandayuddha): III, 231, 14539.--§ 506 (do.): III, 231, 14557.--§ 512 (Ghoshayātrāp.): III, 240, 14868, 14873, 14875, 14879
241, 14881, 14885, 14886, 14888, 14889, 14891, 14893, 14894, 14895, 14899, 14900, 14901, 14904, 14907, 14911
242, 14913, 14915, 14916, 14919, 14921, 14923, 14924, 14927, 14929
243, 14944, 14955
244, 14963, 14969, 14972, 14975, 14977, 14978
245, 14979, 14980, 14981, 14982, 14984, 14985, 14986, 14988, 14991, 14993, 14994, 14996, 14998
246, 15010 (ºsainyānāṃ), 15022, 15026, 15027
247, 15046 (kāmarūpinaḥ), 15048
248, 15053, 15054, 15059, 15062, 15063, 15068
249, 15074, 15078 (Duryodhana and his brothers were made captives by the G., headed by Citrasena, but were liberated by the Pāṇḍavas).-§ 515 (Karṇadigvijaya): III, 253, 15214 (ºāṇāṃ tadā raṇāt, all. to § 512).--§ 520 (Mudgala). III, 261, 15446 (ºāpsarasaḥ).--§ 526 (Rāmopākhyānap.): III, 275, 15913 (ºdevāsurataḥ), 15921 (ºYakshānugataḥ, sc. Kubera)
276, 15936 (deva-Gº-Dānavāḥ).--§ 533 (Sītā-Rāvaṇasaṃv.): III, 16168, 16175 (ºānāṃ yoshitāḥ, wives of Rāvaṇa), 16178 (ºāpsarasaḥ).--§ 542 (Rāvaṇavadha): III, 290, 16524 (deva-Gºāḥ), 16528 (tridaśāḥ saha Gº-Cāraṇaiḥ).--§ 543 (Rāmābhisheka): III, 291, 16533, (), 16550, 16578 (deva-Gº-Yakshāṇāṃ), 16579 (sa-devāsura-Gºāḥ).--§ 548 (Āraṇeyap.): III, 313, 17319.--§ 549 (Pāṇḍavapr.): IV, 8, 235 (Virāṭa considers Bhīmasena to be either the king of the Gandharvas or Indra)
9, 273 (Draupadī says that she is the wife of five G.), 274 (putrā Gºrājasya mahāsattvasya kasyacit, do.), 275, 277
12, †323 (ºvaropamaḥ, i.e. Nakula).-§ 551 (Kīcakavadhap.): IV, 14, 426 (patayo mama, i.e. Draupadī's)
16, 493 (patayas tava, i.e. Draupadī's), 495
21, 664 (ºāṇām ahaṃ bhāryā pañcānāṃ, says Draupadī), 665, 666, 667
22, 706, 710, 721, 787 (patibhir mama, i.e. Draupadī's, said to have slain Kīcaka)
23, 806
24, 829, 832, 837, 838, 841, 843 (ºrājāya), 857, 858, 859 (do.).-§ 552 (Goharaṇap.): IV, 25, 863, 881 (do.)
30, 975 (do.)
43, 1346 (deva-Dānava-Gºaiḥ pūjitaṃ, sc. Gāṇḍīvam)
45, 1406 (ºrājapratimaṃ, sc. Arjuna), 1429 (all. to § 512)
50, 1572
56, 1762 (deva-Yaksha-Gº-mahoragasamākulaṃ… maṇḍalaṃ), 1767 (came to see the encounter between Bhīshma and Arjuna)
58, 1895 (ºāpsarasaḥ, applauded Arjuna).-§ 553b (Yudhishṭhira): IV, 70, 2271 (º-Yakshapravarāḥ).-§ 555 (Indravijaya): V, 10, 301, 303, 311, 332
11, 348 (Pitṛ-Gº-Bhūtānāṃ), 356 (ºāpsarasāṃ gaṇāḥ)
12, 369 (jagat …sāsura-Gºṃ), 379, 391
15, 464 (deva-Dānava-Gºāḥ)
16, 496 (Devarshi-Gºaiḥ), †507 (ºmukhyāḥ)
17, 541
18, 544 (ºāpsarasāṃ gaṇaiḥ), 546.--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 29, †824 (ºYakshāpasarasaḥ)
30, †879 (ºputrapratimaṃ, sc. Aśvatthāman).--§ 560 (Sanatsujātap.): V, 44, 1704 (ºāṇāṃ…rūpaṃ).--§ 561 (Yānasandhip.): V, 61, 2401
64, 2471 (Gandhamādanaṃ…Siddha-Gºsevitaṃ)--§ 564 (Mātalīyop.): V, 97, 3518.--§ 565 (Gālavacarita): V, 109, 3787 (gāyanti gāthā Gºāś cittabuddhiharāḥ, in the south)
111, 3826 (ºYaksha-Siddhaiḥ, cannot see Purusha), 3830 (ruled by Kubera)
116, 3940 (bahu-Gºdarśanā, sc. Mādhavī)
120, 4028 (ºmṛgapakshiṇāṃ).--§ 565 (Yayāti): V, 123, 4100 (ºapsarasāṃ gaṇaiḥ, worship Yayāti).--§ 567 (Bhagavadyānap.): V, 124, 4172, 4175 (had been vanquished by Arjuna, all. to § 258?)
128, 4302 (ºoraga-Rākshasāḥ)
130, 4401
131, 4424 (appeared in the body of Kṛshṇa).-§ 570 (Sainyaniryāṇap.): V, 158, 5377 (had been vanquished by Arjuna, all. to § 512).--§ 572 (Rathātirathas.): V, 167, 5787 (deva-Gº-mānushān).--§ 573 (Ambopākhyānap.): V, 176, 6054 (ºāpsarasaḥ, on the mountain Mahendra)
184, 7285 (present at the encounter between Bhīshma and Rāma Jāmadagnya).--§ 574 (Jambūkh.): VI, 6, 212 (ºāsuraRākshasāḥ. on Meru), (), 247 (on the mountain Nishadha).-§ 575b (Śākadvīpa): VI, 11, 415 (on Meru in Śākadvīpa).-§ 575 (Bhūmip.): VI, 12, 455 (deva-Gºāḥ, in Kuśadvīpa). 465 (deśāḥ…deva-Gºsevitāḥ, in Krauñcadvīpa.).--§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 34, 1230 (ºāṇāṃ Citrarathaḥ, sc. asmi, says Kṛshṇa)
35, †1268 (ºYakshāsura-Siddhasaṅghāḥ).-§ 577 (Bhīshmavadhap.): VI, 43, 1536 (came to see the battle).--§ 578 (do.): VI, 48, 1975 (deva-Gºāḥ).--§ 579 (do.): VI, 52, 2183 (devāḥ sa-Gºāḥ), 2185 (sadevāsura-Gºair lokaiḥ).--§ 580 (do.): VI, 58, 2467 (deva-Dānava-Gºāḥ, applaud Arjuna).--§ 581 (do.): VI, 65, 2961 (deva-Gºāḥ)
66, 2975 (Devarshi-Gºāḥ), 2977 (deva-Brahmarshi-Gºān), 2997.--§ 584 (do.): VI, 83, 3665 (devāh sa-Gºāḥ, had come to see the battle)
84, 3704 (deva-Gº-Rākshasāḥ).--§ 585 (do.): VI, 95, 4303 (devāḥ sa-Gºāḥ)
98, 4450 (sadevāsuraGºaṃ lokaṃ).--§ 593 (Abhimanyuvadhap.): VII, 33, 1463 (sasurāsura-Gºāḥ…lokāḥ).--§ 593b (Gandharvāstra): VII, 45, 1824 (Tumburupramukhebhyaḥ, from them Arjuna had obtained the Gāndharvam astraṃ by means of tapas).-§ 594 (Abhimanyuvadhap.): VII, 52, 2013 (deva-DānavaGºān Mṛtyur harati).--§ 595 (Shoḍaśarāj., v. Paurava): VII, 57, 2199 (? naṭanartana-Gºaiḥ, present at the sacrifice of Paurava, “singers, ” PCR.)
(do., v. Bhagīratha): VII, 60, 2255 (sung a gāthā)
(do., v. Māndhātṛ): VII, 62, 2287 (ºoragapakshiṇaḥ, came to the sacrifices of Māndhātṛ)
(do., v. Pṛthu Vainya): VII, 69, 2403 (ºāpsarasaḥ), 2418 (the G. and Apsarases milked perfumes from the earth into a vessel made of a lotus leaf
Citraratha became their calf and Viśvaruci their milker).--§ 596 (Pratijñāp.): VII, 74, 2623
75, 2661
76, 2683
79, 2806 (sa-Gºāḥ…lokāḥ).-§ 597 (do.): VII, 82, 2938 (?“singers, ” PCR.).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 98, 3651
110, 4167 (devāḥ sa-Gºāḥ)
119, 4756 (Cāraṇāḥ saha-Gºāḥ. applaud Sātyaki)
126, 5125 (devān sa-Gºān, had been vanquished by Arjuna, all. to § 258)
139, 5746 (applaud Karṇa and Bhīmasena)
144, 6046 (deva-Dānava-Gºāḥ), 6048 (devāsura-Gºāḥ)
147, 6339, 6352 (deva-Gº-Dānavāḥ).--§ 600 (Ghaṭotkacavadhap.): VII, 156, †6921 (Siddha-Gº-Piśācasaṅghāḥ, applaud Aśvatthāman)
158, 6985 (hriyamāṇe tadā, Karṇa, Gºair Dhṛtarāshṭraje, all. to § 512), 7004 (deva-Gº-Yakshāṇāṃ), 7021 (devaiḥ…sa-Daitya-Yaksha-Gºaiḥ)
163, †7292 (DevarshiGº-surarshisaṅghāḥ), †7312 (ºYakshāḥ), †7313 (deva-Gºsamākulaṃ)
164, 7320 (deva-Gºdīpādyaiḥ)
170, 7620 (deva-ºG-Dānavaḥ).--§ 601 (Droṇavadhap.): VII, 185, 8432, 8435 (ºā ghoshayātrāyāṃ Citrasenādayo jitāḥ, all. to § 512).-§ 602 (do.): VII, 188, 8610 (in the welkin).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshaṇap.): VII, 195, 9001
196, 9033 (deva-Dānava-Gºās trastāḥ)
201, 9442.--§ 603b (Nārāyaṇa): VII, 201, 9465 (ºYakshān), 9472 (deva-Gºyonishu), 9473.-§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 201, 9543, (), 9617 (ºāpsarasaḥ, worship the linga of Śiva).--§ 606 (Tripurākhyāna): VIII, 34, 1536 (praised Śiva).--§ 607 (Karṇap.): VIII, 41, 1950 (Dvaitavane…Gºaiḥ samabhidrutaḥ… tvaṃ--i.e. Karṇa--prathamaṃ palāyitaḥ, all. to § 512), †951 (Citrasenamukhān, were vanquished by Arjuna, do.).--§ 608 (do.): VIII, 72, 3615 (derān sa-Gºān)
86, 4359 (sadevāsura-Gºāṃs trīṃl lokān)
87, 4409 (deva-Dānava-Gºāḥ), (), 4423 (Tumburumukhāḥ, sided with Arjuna), 4424 Prādheyāḥ saha-Mauneyā Gºāpsarasāṃ gaṇāḥ), 4426 (devaDānava-Gºāḥ), 4460 (do.)
88, †4490 (ºāpsarasāṃ saṅghaiḥ)
94, †4948 (deva-Gº-manushyapūjitaṃ…Karṇaṃ)
†4962 (deva-Gº-manushya-Cāraṇaiḥ).--§ 611 (Śalyap.): IX, 13, 701 (deva-Gº-Dānarāḥ).--§ 615c (Subhūmika): IX, 37, 2122 (devāḥ sa-Gºāḥ), 2123, 2127 (deva-Gº-Rakshasāṃ, in the tīrtha Subhūmika).--§ 615d (Gandharvāṇāṃ tīrthaṃ): IX, 37, 2128 (Viśrāvasumukhās tatra--i.e. in Gandharvānāṃ tīrthaṃ-Gºāpsarasaḥ).--§ 615i (Saptasārasvata): IX, 38, 2194 (present at the sacrifice of Brahmán in Pushkara).--§ 615 (Baladevatīrthayātrā): IX, 41, 2356 (devāḥ sa-Gºāḥ, in Yāyātaṃ tīrthaṃ).--§ 615p (Vasishṭhāpavaha): IX, 42, 2397 (ºāpsarasaḥ).--§ 615u (Skanda): IX, 44, 2467 (praise Skanda), 2480 (Nāradapramukhāś cāpi deva-Gºsattamaḥ), 2496 (deva-Gº-Rakshasāṃ), 2502 (deva-Gºāḥ)
45, 2509 (came to the investiture of Skanda), 2531
46, 2677 (deva-Gºāḥ, sang), 2715.--§ 615ee (Ādityatīrtha): IX, 49, 2848 (ºāpsarasaḥ, in Ādityatīrtha).--§ 615gg (Sārasvata): IX, 51, 2941 (ºāpsarasāṅ gaṇāḥ).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 57, 3183 (deva-Gº-mānavāḥ)
58, 3306 (ºāpsarasaḥ)
61, 3443 (beat musical instruments).--§ 616 (Sauptikap.): X, 8, 441.-§ 617b (Brahmaśiras): X, 12, 619 (Brahmaśiraḥ…devaGºpūjitaṃ), 622 (deva-Dānava-Gº-manushya-patagoragāḥ).-§ 620 (Śrāddhap.): XI, 26, 768 (the fallen warriors have attained to the companionship of the G.).--§ 621 (Rājadharm.): XII, 2, 62 (on the mountain Mahendra).--§ 632b (Shoḍaśarāj., cf. § 595, v. Marutta): XII, 29, 916
(do., v. Bṛhadratha) XII, 29, 929
(do., v. Dilīpa) XII, 29, 968 (deva-Gºāḥ, danced at the sacrifice of Dilīpa).--§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1608 (deva-Dānava-Gºāḥ), 1623 (surāsura-Gºāḥ), 1662 (do not know Kṛshṇa truly).--§ 639 (do.): XII, 50, 1830 (devān sa-Gºān).--§ 641 (do.): XII, 72, 2768 (ºoragaRākshasāḥ, depend upon sacrifices)
91, 3460 (Devarshi-PitṛGºāḥ)
99, 3667 (lokāḥ…pūrṇā Gºkanyābhiḥ).--§ 651b (Kapotalubdhakasaṃv.): XII, 149, 5587 (Yaksha-Gº-Siddhānāṃ madhye).--§ 655 (Āpaddh.): XII, 158, 5890.--§ 656c (Daksha.): XII, 166, 6137 (ºāpsarasaḥ, among those who were begotten by the Brahmarshis on the daughters of Daksha).--§ 656 (Khaḍgotpatti): XII, 166, 6162 (maharshisura-Gºān).--§ 660b (Bhṛgu-Bharadvājasaṃv.): XII, 188, 6932 (deva-Dānava-Gºāḥ, created by Brahmán).--§ 664 (Mokshadh.): XII, 207, 7542 (born by a daughter of Daksha).--§ 671b (Bali-Vāsavasaṃv.): XII, 223, 8079 (sang before Bali)
224, 8116 (ºoraga-Rākshasāḥ).--§ 673b (do.): XII, 227, 8221.--§ 675 (Mokshadh.): XII, 230, 8453.--§ 683 (do.): XII, 268, 9580 (º-Pitṛṇāṃ).--§ 686 (do.): XII, 273, 9825 (vimānāni…Gºāṇāṃ).--§ 693b (Vṛtravadha): XII, 282, 10114 (ºāś ca vimānāgraiḥ)-§ 695b (Dakshayajñavināśa): XII, 285, 10276 (ºāpsarasākīrṇe, sc. deśe), (), 10278 (deva-Dānava-Gºāḥ), 10279 (ºāpsarasaḥ), 10336 (Yaksha-Gºsaṅghaiḥ).--§ 702 (Mokshadh.): XII, 291, 10709 (deva-Gº-Dānavāḥ)
296, 10838 (YakshaRākshasa-Gºāḥ).--§ 704 (do.): XII, 301, †11097 (ºsaṅghāḥ). --§ 705 (do.): XII, 303, 11244 (trailokye…sa-YakshaBhūta-Gºe).--§ 712 (Śukotpatti): XII, 324, 12176 (devaGºāḥ)
325, 12200 (sang).--§ 714 (Śukakṛtya): XII, 12379.--§ 716 (Śukābhipātana): XII, 332, 12570 (devaDānava-Gºān)
333, 12591 (ºāpsarasāṅ gaṇāḥ)
334, 12620, 12621, 12638 (deva-Gºvṛtaḥ, sc. Śiva).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 344, 13319 (ṛshayaś ca sa-Gºāḥ), (), 13366.--§ 717d Brahma-Rudrasaṃv.): XII, 351, 13733.--§ 718b (Uñchavṛttyup.): XII, 364, 13922.--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 634 (pūjitaṃ deva-Gºaiḥ, sc. the hermitage of Upamanyu). --§ 730g (Upamanyu): XIII, 14, 741 (ṛshi-Gºrūpaḥ, sc. Śiva), 766 (divya-Gºnāditaiḥ), 800 (pūjitaṃ Siddha-Gºaiḥ, sc. Śiva), (), 813 (ṛshi-Gº-Siddhaiḥ).--§ 730 (Ānuśāsanik.): XIII, 14, 958 (ºāpsarasaḥ), (), 995 (do.)
18, 1373 (Suparṇa-Gº-Piśāca-Dānavāḥ).--§ 731b (AshṭāvakraDiksaṃv.): XIII, 19, 1421 (Yaksha-Gº-Kinnarāḥ, in the palace of Kubera), 1426 (avādayan…vādyāni).--§ 734 (Ānuśāsanik.): XIII, 26, 1816.--§ 738 (do.): XIII, 32, 2075 (deva-Gºsaṅghātaiḥ).--§ 739 (do.): XIII, 33, 2098.-§ 743b (Vipulop.): XIII, 40, 2263 (deva-Gº-Dānavāḥ).-§ 745c (Cyavana-Kuśikasaṃv.): XIII, 54, 2837 (saṅghān Gºāṇāṃ), 2847.--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 58, 2977
62, 3189 (deva-Gºpūjitaḥ)
79, 3779 (ºāpsarasāṃ lokān), 3789 (ºāpsarasaḥ)
83, 3886 (ṛshayaḥ sa-Gºāḥ), 3907 (Kailāsaśikhare ramye deva-Gºsevite).--§ 747 (do.): XIII, 84, 3981 (ºoraga-Rākshasāh).--§ 747b (Suvarṇotpatti) XIII, 85, 4023.--§ 748b (Tārakavadhop.): XIII, 86, 4203 (praised Skanda).--§ 749 (Ānuśāsanik.): XIII, 87, 4224 (ºoraga-Rākshasāṃ).--§ 750 (do.): XIII, 93, 4411.--§ 754 (do.): XIII, 98, 4705 (ºnāga-Yakshebhyaḥ), --§ 757d (Mandākinī): XIII, 102, †4860 (º-Yakshaiḥ, at Mandākinī). --§ 757f (Nandana): XIII, 102, †4865 (in Nandana).-§ 758 (Ānuśāsanik.): XIII, 103, 4912.--§ 759 (do.): XIII, 107, 5268 (gīta-Gºghoshaiḥ), 5293 (ºair upagītaṃ), (), 5296, 5316, 5328 (ºair abhināditaṃ).--§ 760 (do.): XIII, 115, 5671.--§ 768b (Umā-Maheśvarasaṃv.): XIII, 140, 6344 (Yaksha-Gºaiḥ)
142, 6543
146, 6805 (ºāpsarasaḥ).-§ 769 (Ānuśāsanik.): XIII, 149, 7071 (sasurāsura-Gºṃ… jagat).--§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, †7368.-§ 773d (Śiva): XIII, 161, 7467: 162, 7518 (worship the liṅga of Śiva).--§ 778b (Saṃvartta-Maruttīya): XIV, 7, 177 (devān sa-Gºān).--§ 778f (Muñjavat): XIV, 8, 184 (ºāpsarasaḥ, worship Śiva on Muñjavat).--§ 778b (SaṃvarttaMaruttīya): XIV, 10, †282.--§ 782g (Guruśishyasaṃv.): XIV, 43, 1183 (ºoraga-Raksasāṃ…īśvaraḥ, sc. Vishṇu)
51, 1434.--§ 784b (Uttaṅka). XIV, 54, 1566 (Yaksha-GºRākshasān), 1580 (yadā Gºyonau vā vartāmi…tadā Gºvat sarvaṃ ācarāmi, says Kṛshṇa).--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 88, 2639 (ºgaṇasaṅgītaḥ), 2643 (gītakuśalā nṛtyeshu ca viśāradāh).--§ 786b (Nakulākhyāna): XIV, 90, 2774 (surarshi-deva-Gºāḥ).--§ 786e (Agastya): XIV, 92, 2870.-§ 787 (Āśramavāsap.): XV, 20, 572 (lokāṃś ca deva-GºRakshasāṃ).--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 29, 785 (deva-Gºāḥ)
31, 848 (ºāpsarasaḥ, had been incarnate among the warriors of the great battle)
32, 883 (ºair upagīyantaḥ). --§ 793 (Mausalap.): XVI, 4, †129 (ºmukhyāḥ), †131 (ºāgryaiḥ).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 3, 104 (deva-Gºāḥ)
4, 138 (the five sons of Draupadī after death became G.), 146.--§ 795c (Mahābhārata): XVIII, 6, 216 (Guhyakāś ca sa-Gºāḥ), 248, 252 (gītakuśalaiḥ), 255. Cf. Devagandharva, pl.
Gandharva^2, dual (ºau) = Hāhā and Hūhū: III, 1769
XII, 10278, 12202.
Gandharva^3, sg. § 165 (Satyavatīlābhop.): I, 100, 4047 (yasya hi sapatnaḥ syā Gºsyāsurasya vā | na sa jātu ciraṃ jivet tvayi--i.e. Bhīshma--kruddhe, parantapa).--§ 510 (DraupadīSatyabhāmasaṃv.): III, 233, 14671.--§ 551 (Kīcakavadhap.): IV, 22, 792 (Kīcaka is supposed to have been slain by a G.)
23, 819 (Bhīmasena is taken for a G.).--§ 553 (Vaivāhikap.): IV, 71, 2293 (ºa esha vai hantā Kīcakānāṃ, sc. Bhīmasena).- § 565 (Yayāti): V, 121, 4063 (Yayāti is questioned if he is a G.).--§ 619 (Strīvilāpap.): XI, 19, 564 (krīḍantam iva Gºṃ devakanyāḥ sahasraśaḥ, sc. paryupāsante).--§ 671b (BaliVāsavasaṃv.): XII, 225, 8164 (naiva devo na Gºo nāsuro na ca Rākshasaḥ | yo mām eko visahituṃ śakyaḥ kaścit, says Śrī). Names of individual Gandharvas-Aṅgāraparṇa (Citraratha): I, 6448 (Aº), 6456, 6462, 6463, 6466, 6467, 6472, (6473), 6490, (6491), 6493, 6494, (6495), 6518, (6519), (6560), (6584), (6632), 6634, 6635, (6638), (6650), (6669), (6673), (6675), (6679), (6696), (6725), (6745), (6760), (6769), (6779), (6792), (6865), (6885), (6891), 6913, (6914), 6915, 6916 (ºsattama), 6917
II, 1880 (Cº). Citrāṅgada: I, 3803, 4074, 4075, 4076. Citrasena: III, 1837, 1876, 14939, 15022, 15071 (ºsattama), 15072, 15073
IV, 2073
XII, 7341 (Cº). Dhṛtarāshṭra: XIV, †259, (†263). Tumburu: II, 1881 (Tº)
IV, 1771 (Tº). Viśvāvasu: I, 970 (ºāpsarasoḥ sutā, i.e. Pramadvarā)
III, 16086 (Vº)
XII, 10218 (Vº), 11749, 11754 (ºsattamaḥ), 11755, 11772 (ºsattama), 11773 (do.), 11792 (do.), 11793, 12176 (Vº), 12201 (Vº).
Gandharva^4 = Śiva (1000 names^2).
पुराणम्
Englishगन्धर्व १ / GANDHARVA I. Gandharvas are sons born to the famous Kaśyapaprajāpati of his wife, Ariṣṭhā (agni Puraṇa, Chapter 19). Both belonged to the race of the devas.
गन्धर्व २ / GANDHARVA II. A King born in the dynasty of janamejaya. (bhāgavata, Navama skandha).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritगन्धर्व्वः, (गन्धं सङ्गीतवाद्यादिजनितप्रमोदंअर्व्वति प्राप्नोतीति । अर्व्व गतौ + अण् ।शकन्ध्वादित्वात् अलोपे साधुः ।) स्वर्गगायकः ।स तु देवयोनिः । तत्पर्य्यायः । गातुः २ दिव्य-गायनः ३ । तद्भेदा यथा, --“हाहा हूहूश्चित्ररथो हंसो विश्वावसुस्तथा ।गोमायुस्तुम्वुरुर्नन्दिरेवमाद्याश्च ते स्मृताः ॥
”इति जटाधरः ॥
* ॥
तस्य एकादश गणा यथा, --“अभ्राजोऽङ्घारिवम्भारी सूर्य्यवर्च्चास्तथा कृधुः ।हस्तः सुहस्तः स्वाञ्चेव मूर्द्धन्वांश्च महामनाः ।विश्वावसुः कृशानुश्च गन्धर्व्वैकादशा गणाः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
(असौ देवमर्त्यभेदेन गानधर्म्मिगन्धर्व्वोऽपिद्विविधः । यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः ।“अस्मिन् कल्पे मनुष्यः सन् पुण्यपाकविशेषतः ।गन्धर्व्वत्वं समापन्नो मर्त्यगन्धर्व्व उच्यते ॥
पूर्व्वकल्पकृतात् पुण्यात् कल्पादावेव चेद् भवेत् ।गन्धर्व्वत्वं तादृशोऽत्र देवगन्धर्व्व उच्यते ॥
”तत्र दिव्यगन्धर्व्वो यथा, ऋग्वेदे । १० । १३९ । ५ ।“विश्वावसुरभि तन्नो गृणातुदिव्यो गन्धर्व्वो रजसो विमानः ॥
”तथाच महाभारते । ३ । १६१ । २६ ।“स तमास्थाय भगवान् राजराजो महारथम् ।प्रययौ देवगन्धर्व्वैः स्तूयमानो महाद्युतिः ॥
”मर्त्यगन्धर्व्वः । यथा, रामायणे । १ । ४ । ११ ।“भ्रातरौ स्वरसम्पन्नौ गन्धर्व्वाविव रूपिणौ ॥
”)गुह्यकलोकोपरि विद्याधरलोकस्याधो गन्धर्व्व-लोकः । यथा, --“ततो विलोकयामास लोकं लोचनशर्म्मदम् ।शिवशर्म्मा ततः प्राह तुष्टस्तौ विष्णुपार्षदौ ॥
केऽमी जनास्त्वसौ लोकः किन्नाम वदताङ्गणौ ॥
गणावूचतुः ।गान्धर्व्वस्त्वेष लोकोऽमी गन्धर्व्वाश्च शुभव्रताः ।देवानां गायना ह्येते चारणाः स्तुतिपाठकाः ॥
गीतज्ञा अतिगीतेन तोषयन्ति नराधिपान् ।स्तुवन्ति च धनाढ्यांश्च धनलोभेन मोहिताः ॥
राज्ञां प्रसादलब्धानि सुवासांसि धनानि च ।द्रव्याण्यपि सुगन्धीनि कर्पूरादीन्यनेकशः ॥
ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छन्ति गीतं गायन्त्य हर्निशम् ।स्तुतावेव मनस्तेषां नाट्यशास्त्रकृतश्रमाः ॥
तेन पुण्ये न गान्धर्व्वो लोकस्त्वेषां विधीयते ।ब्राह्मणास्तोषिता यद्वै गीतविद्यार्जितैर्धनैः ॥
गीतविद्याप्रभावेण देवर्षिर्नारदो महान् ।मान्यो वैष्णवलोके वै श्रीशम्भोश्चातिवल्लभः ॥
तुम्वुरुर्नारदश्चोभौ देवानामपि दुर्ल्लभौ ।नादरूपी शिवः साक्षात् नादतत्त्वविदौ हि तौ ॥
यदि गीतं क्वचिद्गीतं श्रीमद्धरिहरात्मकम् ।मोक्षन्तु तत्फलं प्राहुः सान्निध्यमथवा तयोः ॥
गीतज्ञो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ।रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥
अस्मिँल्लोके सदा कालं स्मृतिरेषा प्रगीयते ।तद्गीतमालया पूज्यौ देवौ हरिहरौ सदा ॥
इति शृण्वन् क्षणात् प्राप पुनरन्यं मनोहरम् ।शिवशर्म्माथ पप्रच्छ किंसंज्ञं नगरन्त्विदम् ॥
”इति काशीखण्डम् ॥
* ॥
घोटकः । (यथा, महाभारते । ३ । १६१ । २३ ।“रथं संयोजयामासुर्गन्धर्व्वैहेममालिभिः ॥
”)पशुजातिविशेषः । स तु कस्तूरीमृगः । अन्तरा-भवसत्वः । इत्यमरः । ३ । ३ । १३२ ॥
“अन्तरा-भवसत्वस्तु जन्ममरणयोर्मध्यभवः प्राणी यो मृतोनैव कायान्तरं प्राप्तः नापि जन्म स मरण-जन्मनोरन्तरा भवत्वादन्तराभवसत्वः स चयातनाशरीरः इत्येके इति मुकुटः । गुप्त-प्राणीति केचित् गन्धर्व्वाः पतयो मम इतिविराटे इति रमानाथः ।” इत्यमरटीकायांभरतः ॥
(यथा, महाभारते । ४ । ८ । ३४ ।“न चाप्यहं चालयितुं शक्या केनचिदङ्गने ! ।दुःखशीला हि गन्धर्व्वास्ते च मे बलवत् प्रियाः ।प्रच्छन्नाश्चापि रक्षन्ति ते मां नित्यं शुचिस्मिते ! ॥
”)पुंस्कोकिलः । गायनमात्रम् । इति मेदिनी । वे ।११ ॥
(शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९७ ।“गन्धर्व्वो ह्यदितिस्तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुशारदः ॥
”ग्रहविशेषः । यथा, सुश्रुते ।“देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषांगन्धर्व्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः ।रक्षांसि या चापि पिशाचजाति-रेषोऽष्टधा देवगणो ग्रहाख्यः ॥
”एतैर्ग्रहैर्ग्रस्तस्य मनुष्यस्य लक्षणं यथा तत्रैव ।“हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवीस्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः ।नृत्यन् वा प्रहसति चारुचाल्पशब्दंगन्धर्व्वग्रहपरिपीडितो मनुध्यः ॥
”अस्योदाहरणं श्रुतावपि यथा, बृहदारण्यके७ म ब्राह्मणे जनकगोदानप्रकरणे ।“मद्रेषु चरकाः पर्य्यव्रजाम ते पतञ्जलस्य काप्यस्यगृहानैम तस्यासीद्दुहिता गन्धर्व्वगृहीता ॥
”“मद्रेषु मद्रानाम जनपदास्तेषु चरकाः अध्यय-नार्थे व्रतचरणात् चरका अध्यर्य्यवो वा पर्य्य-व्रजाम पर्य्यटितवन्तः । ते वयं पर्य्यटन्तः पत-ञ्जलस्य नामतः काप्यस्य कपिगोत्रस्य गृहानैमगतवन्तः । तस्यासीद्दुहिता गन्धर्व्वगृहीता ।गन्धर्व्वेण अमानुषेण सत्वेन केनचिदाविष्टा ॥
” * ॥
गाः रश्मीन् वृषणोपयोगीनि वारीणि वा धार-यति इति । गो + धृ + वः गोर्गमादेशश्च भाष्यं-कृद्भिर्भगवन्माधवाचार्य्यपादैरित्येवं व्युत्पत्तिकृतेसोमः । रश्मिमात्रधारकः । उदकधारकसूर्य्यां-शादित्यविशेषः सूर्य्यश्च एते सर्व्वे एव बोधिताइत्यर्थः । एतेषां क्रमात्वयेनोदाहरणम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । १६३ । २ ।“गन्धर्व्वो अस्य रशना मगृभ्नात् सूरादश्वंवसवो नितरष्ट ॥
” “गन्धर्व्वः सोमः ।” इतिभाष्यम् । तत्रैव । ९ । ५८६ । १२ । “ऊर्द्ध्वोगन्धर्व्वो अधिनाके अस्थात् विश्वारूपा प्रति-चक्षाणो अस्य ॥
” “गन्धर्व्वो रश्मीनां धारकः ।”इति भाष्यम् । तत्रैव वेदे । ९ । ८३ । ४ । “गन्धर्व्वइत्था पदमस्य रक्षति पाति देवानां जनि-मान्यद्भुतः ।” “गन्धर्व्वः उदकानां स्तुतीनां वाधारक आदित्यः ।” इति भाष्यम् । तत्रैव ।८ । १ । ११ । “वहत् कुत्समार्ज्जुनेयं शतक्रतुः त्स-रद्गन्धर्व्वमस्तृतम् ।” “गन्धर्व्वः गवां रश्मीनांधर्त्तारं सूर्य्यम् । इति भाष्यम् ॥
” अहः दिवस-समूह इत्यर्थः । यथा, भागवते । ४ । २९ । २१ ।“तस्याहानीह गन्धर्व्वा गन्धर्व्व्यो रात्रयः स्मृताः ।”राज्ञां स्तुतिपाठकः । यथा, भागवते । १ । ११ । २० ।“नटनर्त्तकगन्धर्व्वाः सूतमागधवन्दिनः ।गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥
”अनूढानां बालास्त्रीणां भर्त्तृभोगात् प्रागेवप्रथमव्यञ्जद्यौवनोपभोक्तृरूपशरीराधिष्ठातृदेव-विशेषः । यथा, ऋग्वेदे । १० । ८५ । ४० ।“सोमः प्रथमो विविदे गन्धर्व्वो विविद उत्तरः ।तृतीयो अग्निष्टे पतिस्तुरीषस्ते मनुष्यजाः ॥
”तथाच पञ्चतन्त्रे । ३ । २१०-२१३ ।“स्त्रियः पूर्व्वं सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्व्ववह्निभिः ।भुञ्जते मानुषाः पश्चात् तस्माद्दोषो न विद्यते ॥
सोमस्तासां ददौ शौचं गन्धर्व्वाः शिक्षितं गिरम् ।पावकः सर्व्वमेध्यत्वं तस्मानिष्कल्मषाः स्त्रियः ॥
असम्प्राप्तरजा गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ।अव्यञ्जना भवेत् कन्या कुचहीना च नग्निका ॥
व्यञ्जनैस्तु समुत्पन्नैः सोमो भुङ्क्ते हि कन्यकाम् ।पयोधराभ्यां गन्धर्व्वा रजस्यग्निः प्रतिष्ठितः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritगन्धर्व्व गन्धमामोदमर्वति अर्व--अच् ६ त० शक०, गाः स्तुतिरूपा गीतिरूपा वा वाचः रश्मीन् वा धार-यति धृ--व गोर्गमादेशो वा । १ घोटके २ मृगभेदे कस्तूरी-मृगे ३ अन्तराभवसत्त्वे च अमरः । अन्तराभवसत्वस्तुजन्ममरणयोर्मध्यभवः यातनाशरीरवान्, गुप्तप्राणीवा । “गन्धर्वाः पतयोमम” भा० वि० १० अ० । सैरिन्ध्रीरूपद्रौ-पदीवाक्यम् । अन्तराभवसत्तः सत्वान्तरमध्ये आवेश-कारी सत्वभेद इत्येव युक्तम् । स च सुश्रुते दर्शितो यथा“अथातोऽमानुषप्रतिषेधीयं व्याख्यास्यामः” इत्युपक्रमे“देवास्तथा शत्रुगणाश्च तेषां, गन्धर्वयक्षाः पितरो भुजङ्गाः ।रक्षांसि या चापि पिशाचजातिरेषोऽष्टधा देवगणोग्रहाख्यः” इत्यष्टधा विभज्य । “हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरो-पसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः । नृत्यन् वाप्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः”इति तद्ग्रहाविष्टलक्षणमुक्तम् । “ते पतञ्जलस्य काप्यस्यगृहानैम तस्यासीद्दुहिता गन्धर्वगृहीता” शत० ब्रा०१४ । ६ । ३ । १ । “गन्धर्वेणामानुषेण गृहीतां आविष्टा”भा० । ४ एरण्डे भावप्र० “गन्धर्वतैलसिद्धां हरितकीं गोऽ-म्बुना पिबेत्” अस्य व्याख्यायां “गन्धर्वतैलमेरण्डतैलम्”तदुक्तेः तस्य च गन्धर्वरूपमृगभेदपादतुल्यपत्नकत्वात्त-थात्वम् । ५ गायनमात्रे मेदि० । ६ देवगायने देवयोनि-भेदे अमरः । तत्राश्वे “रथं संयोजयामासुर्गन्धर्वैर्हेम-मालिभिः” भा० व० १६१ अ० । “गावः रश्मयः वृष्ट्युदकानिवा धारयति गवि उपपदे धृ--व गेर्गमादेशः इतिता० ब्रा० भाष्ये माधोवोक्तेः ७ रश्मिधारके सोमा-दित्यादौ । “गन्धर्वोऽस्य रसनामगृभ्नात्” ऋ० १, १६३, २, “गन्धर्वः सोमः” भा० । “ऊर्द्ध्वे गन्धर्वो अधिनाके अस्थात्”ऋ० ९, ८५, १२ । “गन्धर्वो रश्मीनां धारकः” भा० ।“गन्धर्व इत्था पदमस्य रक्षति” ९, ८३, ४ । “गन्धर्वः उदकानांस्तुतीनां वा धारक आदित्यः” भा० “शतक्रतुरत्सरत्गन्धर्वमस्तुतम्” ऋ० ८, १, ११ । “गन्धर्वः गवां रश्मीनांधर्त्तारं सूर्य्यम्” भा० “दिव्यो गन्धर्वः केतपूः” यजु० ११, ७, “गां वाचं स्तुतिरूपाम् धारयतीति गन्धर्वः सविता”वेददी० । गायने । “विश्वावसुरसि तन्नोगृणातु दिव्योगन्धर्वः” ऋ० १०, १३९, ५ दिव्य इति विशेषणात् गायनमात्रपरत्वम् । अत एव शब्दार्थचि० “अस्मिन् कल्पेमनुष्यः सन् पुण्यपाकविशेषतः । गन्धर्वत्वं समापन्नोमर्त्यगन्धर्व उच्यते । पूर्वकल्पकृतात् पुण्यात् कल्पादावस्यचेद्भवेत् । गन्धर्वत्वं, तादृशोऽत्र दिव्यगन्धर्व उच्यते”इति गायनरूपगन्धर्वाभिप्रायेण द्वैविध्यमुक्तम् देवयोनिगन्धर्वाश्च वह्निपुराणे एकादशविधा उक्ता यथा“अभ्राजोऽङ्घारिवम्भारी सूर्य्यवर्चास्तथा कृधुः । हस्तःसुहस्तः स्वाम्येव मूर्द्धवांश्च महामनाः । विश्वावसुःकृशानुश्च गन्धर्वैकादशोगणः” ।जटाधरेण तन्नामान्यन्यथोक्तानि यथा “हाहा हूहू-श्चित्ररथो हंसो विश्वावसुस्तथा । गोमायुस्तुम्बुरु-र्नन्दिरेवमाद्याश्चते स्मृताः” । देवगन्धर्व्वाश्च द्विविधाःकेचित् मौनेयाः केचित् प्राधेयाश्च तत्र मौनेयाः कश्य-पपत्न्यां दक्षसुतायां मुनिनामिकायां जाताः षोडश, प्राधे-याश्च प्राधायां तत्पत्न्यां जाता दश इत्येवं भा० आ० ६५ अ०उक्ता यथा “भीमसेनोग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा ।गोपतिर्धृतराष्ट्रश्च सूर्य्यवर्च्चाश्च सप्तमः । सत्यवागर्कपर्णश्चप्रयुतश्चाभिविश्रुतः । भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्व-विद्वशी । तथा शालिशिरा राजन् पर्जन्यश्च चतुर्दशः ।कलिः पञ्चादशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः । इत्येते देव-गन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः । अथ प्रभूतान्यन्यानिकीर्त्तमिष्यामि भारत! । अनवद्यां मनुं वंशामसुरांमार्गणप्रियाम् । अनूपां सुभगां भासीमिति प्राधा व्य-जायत । सिद्धः पूर्णश्च वर्ही च पूर्णायुश्च महायशाः ।ब्रह्मचारी रतिगुणः सुपर्णश्चैव सत्तमः । विश्वावसुश्च भा-नुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा । इत्येते देवगन्धर्वाः प्राधेयाःपरिकीर्त्तिताः” स्वारोचिषमन्वन्तरे तु गब्धर्वा अरि-ष्ठायाः पुत्राः यथा हरिवं० ३ अ० । “अरिष्टा तु महा-सत्वान् गन्धर्वानमितौजसः” इत्युक्त्वा “एष मन्वन्तरेतात! सर्गः स्वारोचिषे स्मृतः” । जातिपरत्वे स्त्रियांङीप् । “नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किन्नरी”रामा० आर० ८३ अ० । पत्न्यामपि ङीष् “गन्धर्वा गुह्यकायक्षा विबुधानुचराश्च वे । तथैवाप्सरसः सर्वा राक्षसेषू-त्तमा गतिः” । “दैत्यदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्”मनुः । ८ द्वीपभेदे “भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्नि-शामय । इन्द्रद्वीपकशेरुमाँस्ताम्रवर्णो गभस्त्रिमान् ।नागद्वीपस्तथा सौम्यः गन्धर्वस्त्वथ वारुणः । अयन्तु नव-मस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः” । गन्धर्वो देवताऽस्य अण् ।गान्धर्व अस्त्रभेदे “संमोहनं नाम सखे! ममास्त्रंप्रयोगसंहारविभक्तमन्त्रम् । गान्धर्वमादत्स्व यतः प्रयो-क्तुर्न चारिहिंसा विजयश्च हस्ते” रघुः । विवाहभेदे च“गान्धर्वः समयान्मिथः” मनुः ।
Grassman
Germangandharvá, m., Name eines göttlichen Wesens oder einer Klasse derselben. Der Gandharve erscheint in nächster Beziehung zur Sonne. Er ergreift des Sonnenrosses Zügel ({163, 2})
er steht hoch an des Himmels Wölbung ({797, 12}
{949, 7}), glänzende Waffen tragend, in schön duftenden Mantel gehüllt ({949, 7}) und erleuchtet die Welten ({797, 12})
so durchmisst [Page377] er den Luftraum ({965, 5}) und wird mit dem schöngeflügelten eilenden Vogel, der an des Himmels Wölbung fliegt, d. h. der Sonne ({949, 6}), entweder gleichgesetzt oder zu ihm in nächste Beziehung gestellt ({797, 12}
{1003, 2}), ebenso mit Savitar und Puschan (965) und mit Soma, wo dieser der Sonne verglichen wird ({797, 11}. _{797, 12}, vgl. {798, 36}), auch zum Theil mit Agni ({797, 12}
{949, 8}). Häufig erscheint er umgeben von himmlischen Gewässern ({798, 36}
{836, 4}
{837, 2}, vgl. {1003, 1}. _{1003, 2}), welche bei seinem Anblick niederrinnen ({965, 4}). Unter diesen rinnenden himmlischen Gewässern scheint vorzugsweise der himmlische Soma gemeint, als dessen Beschützer ({795, 4}) und Spender er erscheint (vgl. {22, 14}
{825, 3}). So scheinen auch die Gandharven es zu sein, die in die Somapflanze die himmlischen Somakräfte hineinlegen (vgl. {825, 3}). Als Gattin des Gandharven erscheint die Apsaras ({949, 5}), auch ápiā yósā ({836, 4}), ápiā yósaṇā ({837, 2}) genannt. Aus dem gandharvá und der ápiā yóṣā wird das erste Menschenpaar yamás und yamī́ erzeugt ({836, 4})
über die unvermählte Jungfrau hat er besondere Macht
sie gehört ihm zunächst (dann dem Soma und Agni) an ({911, 40}. _{911, 41}), und bei der Vermählung muss er angefleht werden, die Braut dem Gatten zu überlassen (_{911, 1}). Er erscheint in Abhängigkeit von Indra, der ihn, während die Sonne ihr Ross antreibt, beschleicht und fängt ({621, 11}), der ihn in den bodenlosen Lufträumen sich verschafft ({686, 5}). Seine Beinamen sind viśvā́vasu (alle Schätze enthaltend) {965, 4}. _{965, 5}, welcher Beiname auch für sich zur Bezeichnung des Gandharven erscheint ({911, 21}. _{911, 22}, vgl. _{911, 40}. _{911, 41}), ferner diviá ({965, 5}
{798, 36}), vāyúkeśa (im Plural {272, 6}). Auf den Gesang des Gandharven deutet hin {1003, 2} (vgl. {837, 2}), wie er denn auch als Kenner ({949, 4}) und Verkünder ({965, 6}) ewiger, göttlicher Geheimnisse genannt wird. Die Ableitung ist ungewiss, Zusammenhang mit den Centauren unwahrscheinlich. Da die Düfte der Erde [AV. 12, 1, 23] zu ihnen aufsteigen, auch im RV der Gandharve von Düften umgeben erscheint ({949, 7}), so ist Ableitung aus gandhá (Duft) denkbar. Man hätte dann etwa ein gandhara [vgl. gandhā́ri] als Mittelstufe anzunehmen, woraus gandharvá wie pū́rva aus pura (purás, purā́) hervorgehen würde. Dann wären die Gandharven als die in dem himmlischen, duftigen Aether wohnenden aufzufassen.
-ás {163, 2}
{795, 4}
{797, 12}
{836, 4}
{911, 40}. _{911, 41}
{949, 4}. _{949, 7}
{965, 5}. _{965, 6}
{1003, 2}.
-ám {621, 11}
{686, 5}
{798, 36}
{965, 4}.
-ā́ya {911, 41}.
-ásya {22, 14} padé.
-ā́s {825, 3}.
-ā́n {272, 6}.
-ā́ṇām cárane {962, 6} neben apsarásām.
Stchoupak
Frenchगन्धर्व-
d'êtres semi-divins, gardiens du Soma, musiciens
célestes
d'un chanteur
d'un cheval
, aussi d'un peuple
-ई-
fille de Surabhi et mère de la race chevaline
nuit
-त्व- nt. état
de Gandharva.
°नगर- nt. d'une ville céleste
capitale du peuple des Gandharva
°पुर- id.
mirage.
°विद्या- science des Gandharva, musique.
°विवाह- mariage à la mode des G. (sans rites ni autorisation de la
famille).
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.