| YouTube Channel

गन्धः (gandhaH)

 
Apte
English
गन्धः [gandhḥ], [गन्ध्-पचाद्यच्]
Smell, odour
गन्धमाघ्राय चोर्व्याः
Me.*
 21
अपघ्नन्तो दुरितं हव्यगन्धैः
Ś.*
 4.8
R.*
 12.27. (गन्ध is changed to गन्धि when as the last member of a
Bah.
comp.
 it is preceded by उद्, पूति, सु, सुरभि, or when the compound implies comparison
सुगन्धि, सुरभिगन्धि, कमलगन्धि मुखम्
शालिनिर्यासगन्धिभिः
R.*
 1.38
आहुति˚ 1.53
also when गन्ध is used in the sense of 'a little').
Smell considered as one of the 24 properties or guṇas of the Vaiśeṣikas
it is a property characteristic of पृथिवी or earth which is defined as गन्धवती पृथ्वी T. S.
The mere smell of anything, a little, a very small quantity
घृतगन्धि भोजनम् Sk.
A perfume, any fragrant substance
एषा मया सेविता गन्धयुक्तिः
Mk.*
 8
Y.*
 1. 231
Mu.*
 1.4.
Sulphur.
Pounded sandal wood.
Connection, relationship.
A neighbour.
Pride, arrogance
as in आत्तगन्ध humbled or mortified.
An epithet of Śiva.
A sectarial mark on the forehead.
Similarity (सादृश्य)
डुण्डुभानहिगन्धेन न त्वं हिंसितुमर्हसि
Mb.
 * 1.1.3.
न्धम् Smell.
Black aloewood.
Comp.
 -अधिकम् a kind of perfume. -अपकर्ष- णम् removing smells. -अम्बु
n.
 fragrant water. -अम्ला the wild lemon tree. -अश्मन्
m.
 sulphur. ...... गन्धा- श्मानं मनःशिलाम् । Śiva. B.3.19. -अष्टकम् a mixture of 8 fragrant substances offered to deities, varying in kind according to the nature of the deity to whom they are offered. Generally sandal, camphor, saffron, उशीर, cyperus pertenuis (Mar. नागरमोथा), गोरोचन, देवदार and a flower are used in the mixture. -आखुः the musk-rat.-आजीवः a vendor of perfumes. -आढ्य
a.
 rich in odour, very fragrant
स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः
Mb.
 (-ढ्यः) the orange tree. (-ढ्यम्) sandal-wood. -इन्द्रियम् the organ of smell. -इभः, -गजः, -द्विपः, -हस्तिन्
m.
 'the scentelephant', an elephant of the best kind
यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । स वै गन्धगजो नाम नृपतेर्विजयावहः ॥ Pālakāpyam
शमयति गजानन्यान्गन्धद्विपः कलभो$पि सन्
V.*
 5. 18
R.*
 6.7
17.7
गन्धेन जेतुः प्रमुखागतस्य गन्धद्विपस्येव मतङ्गजौघः ।
Ki.*
 17.17. -उत्तमा spirituous liquor. -उदम् scented water
Bhāg.*
 9.11.26. -उपजीविन्
m.
 one who lives by perfumes, a perfumer. -ओतुः (forming गन्धोतु वार्तिक or गन्धौतु) the civet cat.
कारिका a female servant whose business is to prepare perfumes.
a female artisan living in the house of another, but not altogether subject to another's control. -कालिका, -काली
f.
N.
 of Satyavatī, mother of Vyāsa
Mb.
 * 1. -काष्ठम् aloe-wood.
कुटी a kind of perfume.
(टिः, टी) The Buddhist temple, any chamber used by Buddha
पुण्योद्देशवशाच्चकार रुचिरां शौद्धोदनेः श्रद्धया । श्रीमद्गन्धकुटीमिमामिव कुटीं मोक्षस्य सौख्यस्य च ॥ (An inscription at Gayā
V.*
 9. Ind. Ant. Vol.X). -केलिका, -चेलिका musk. -ग
a.
taking a scent, smelling.
redolent. -गजः see गन्धेभ. -गुण
a.
 having the property of odour. -घ्राणम् the smelling of any odour. -चरा
f.
 The fourth stage of must of an elephant
Mātaṅga
L.
 9.15. -जलम् fragrant water
सिक्तां गन्धजलैः
Bhāg.*
 1.11.14. -ज्ञा the nose. -तूर्यम् a musical instrument of a loud sound used in battle (as a drum or trumpet).
तैलम् a fragrant oil, a kind of oil prepared with fragrant substances.
sulphur-butter. -दारु
n.
 aloe-wood. -द्रव्यम् a fragrant substance. -द्वार
a.
 perceptible through the odour. -धारिन्
a.
 bearing fragrance. (m. ) an epithet of Śiva. -धूलिः
f.
 musk. -नकुलः the musk-rat. -नालिका, -नाली the nose.-निलया a kind of jasmine. -पः
N.
 of a class of manes.-पत्रा, -पलाशी a species of zedoary. -पलाशिका turmeric.-पालिन्
m.
 an epithet of Śiva. -पाषाणः sulphur.-पिशाचिका the smoke of burnt fragrant resin (so called from its dark colour or cloudy nature, or perhaps from its attracting demons by fragrance).
पुष्पः the Vetasa plant.
The Ketaka plant.
(ष्पम्) a fragrant flower.
flowers and sandal offered to deities at the time of worship. -पुष्पा an indigo plant.-पूतना a kind of imp or goblin.
फली the Priyañgu creeper.
a bud of the Champaka tree. -बन्धुः the mango tree. -मातृ
f.
 the earth. -मादन
a.
 intoxicating with fragrance.
(नः) a large black bee.
sulphur.
an epithet of Rāvaṇa. (-नः, -नम्)
N.
 of a particular mountain to the east of Meru, renowned for its fragrant forests (-नम्) the forest on this mountain. -मादनी spirituous liquor. -मादिनी lac. -मार्जारः the civet cat. -मुखा, -मूषिकः, -मूषी
f.
 the musk rat.
मृगः the civet cat.
the musk-deer. -मैथुनः a bull.-मोदनः sulphur. -मोहिनी a bud of the Champaka tree. -युक्तिः
f.
 preparation of perfumes. -रसः myrrh (Mar. रक्त्याबोळ)
लाक्षां गन्धरसं चापि ...... Śiva. B.3.2. ˚अङ्गकः turpentine. -राजः a kind of jasmine.
(जम्) a sort of perfume.
sandal-wood. -लता the Priyañgu creeper.
लोलुपा a bee.
a fly or gnat.-वहः the wind
रात्रिंदिवं गन्धवहः प्रयाति
Ś.*
 5.4
दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन
Ku.*
 3.25. -वहा the nose.
वाहः the wind
देहं दहन्ति दहना इव गन्धवाहाः
Bv.*
 1.14.
the musk-deer. -वाही the nose. -विह्वलः wheat. -वृक्षकः, -वृक्ष the Śāla tree. -व्याकुलम् a kind of fragrant berry (कक्कोल.) -शुण़्डिनी the musk-rat. -शेखरः musk.
सारः sandal.
a kind of jasmine. -सुखी, -सूयी the musk shrew. -सोमम् the white water-lily. -हस्तिन्m. a scent-elephant
यस्य गन्धं समाघ्राय न तिष्ठन्ति प्रतिद्विपाः । तं गन्धहस्तिनं प्राहुर्नृपतोर्विजयावहम् ॥ Pālakāpyam. -हारिका a female servant whose business is to prepare perfumes
cf.
 गन्धकारिका.
Hindi
Hindi
सुगन्ध
Apte Hindi
Hindi
गन्धः
पुं*
 - गन्ध् - अच्
"बू, वास्य"
गन्धः
पुं*
 - -
"वैशेषिक दर्शन में प्रतिपादित २४ गुणों में से एक गुण, वहाँ यह पृथ्वी का गुणात्मक लक्षण है, पृथ्वी को गन्धवती कहा गया है"
गन्धः
पुं*
 - -
"वस्तु की केवल गन्धमात्र, जरा सा, बहुत ही थोड़े परिणाम में"
गन्धः
पुं*
 - -
"सुगन्ध, कोई सुगन्धित सामग्री"
गन्धः
पुं*
 - -
गन्धक
गन्धः
पुं*
 - -
पिसा हुआ चन्दन चूरा
गन्धः
पुं*
 - -
"संयोग, सम्बन्ध, पडौस"
गन्धः
पुं*
 - -
"घमण्ड, अहंकार"
गन्धः
पुं*
 - गन्ध्+अच्
"गुणों में समानता, सम्बन्ध, बन्धुता"
गन्धः
पुं*
 - गन्ध्+अच्
गन्धक
गन्धः
पुं*
 - गन्ध्+अच्
चन्दन चूरा
गन्धः
पुं*
 - गन्ध्+अच्
पड़ौसी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तीक्ष्णगन्धकः, शोभाञ्जनः, शिग्रुः, तीक्ष्णगन्धकः, अक्षीवः, तीक्ष्णगन्धः, सुतीक्ष्णः, घनपल्लवः, श्वेतमरिचः, तीक्ष्णः, गन्धः, गन्धकः, काक्षीवकः, स्त्रीचित्तहारी, द्रविणनाशनः, कृष्णगन्धा, मूलकपर्णी, नीलशिग्रुः, जनप्रियः, मुखमोदः, चक्षुष्यः, रुचिराञ्जनः
noun
सः वृक्षः यस्य दीर्घबीजगुप्तिः शाकार्थे उपयुज्यते।
"श्यामः तीक्ष्णगन्धकस्य बीजगुप्तिम् उञ्छति।"
Synonyms:
 गन्धः, वासः
noun
वायुमिश्रिताः सूक्ष्मकणाः येषाम् अनुभूतिः घ्राणेन्द्रियेण भवति।
"वनं गच्छन् अहं कस्यापि मधुरं गन्धम् अन्वभवम्।"
Synonyms:
 सुगन्धः, सुगन्धिः, सुवासः, आमोदः, परिमलः, सुरभिः, सौरभ्यम्, सौरभम्, गन्धः, वासः, मोदः
noun
सुगन्धितं द्रव्यम्।
"पुष्पात् सुगन्धः निर्मीयते।"
Tamil
Tamil
க3ந்த4: : மணம், வாசனை, பிருத்வீ, சேர்க்கை, தொடர்பு, கர்வம், மமதை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गन्धः,
पुं,
 (गन्ध + पचाद्यच् ।) आमोदः । इतिविश्वः । स तु घ्राणग्राह्यपृथिवीगुणः । यथा, --“घ्राणग्राह्यो भवेद्गन्धो घ्राणस्यैवोपकारकः ।सौरभश्चासौरभश्च स द्वेधा परिकीर्त्तितः ॥
”इति भाषापरिच्छेदे । १०३ ॥
(अस्य लक्षणान्तरं यथा, घ्राणमात्रग्राह्यगुणत्व-व्याप्यजातिमत्वं गन्धत्वं यद्वा पृथिवीवृत्तिमात्र-वृत्तिगुणत्वसाक्षाद्व्याप्यजातिमत्वमिति ॥
) स तुदशविधः । (यथा, महाभारते । १४ । ५० । ४०-४२ ।“शब्दः स्पर्शस्तथारूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः ।एते पञ्च गुणा भूमेर्विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥
पार्थिवश्च सदागन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः ।तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान् ॥
इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरोऽम्नः कटुस्तथा ।निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च ।एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥
”एतेषामपि केषु को गन्ध इत्येतद्विवृतिमाह ।)इष्टः १ कस्तूरिकादौ । अनिष्टः २ शवादौ ।मधुरः ३ मधुपुष्पादौ । अम्लः ४ आम्रा-तकादौ । कटुः ५ मरिचादौ । निर्हारी ६हिङ्ग्वादौ । संहतः ७ चित्रगन्धः अनेककल्क-गतः । स्निग्धः ८ सद्यस्तप्तघृतादौ । रूक्षः ९सार्षपतैलादौ । विशदः १० शाल्यन्नादौ ॥
* ॥
सौरभम् । तत्तु पञ्चविधम् । यथा, --“गन्धञ्च सम्यक् शृणुतं पुत्त्र वेतालभैरव ! ।चूर्णीकृतो वा घृष्टो वा दाहाकर्षित एव वा ॥
रसः सम्मर्द्दजो वापि प्राण्यङ्गोद्भव एव वा ।गन्धः पञ्चविधः प्रोक्तो देवानां प्रीतिदायकः ॥
गन्धचूर्णं गन्धपत्रं चूर्णं सुमनसां तथा ।प्रशस्तगन्धयुक्तानां पत्रचूर्णानि यानि च ॥
तानि गन्धाह्वयानि स्युः स गन्धः प्रथमः स्मृतः । १घृष्टो मलयजो गन्धः शरलश्च नमेरुणा ॥
अगुरुप्रभृतिश्चापि यस्य पङ्कः प्रदीयते ।घृष्ट्वा स घृष्टो गन्धोऽयं द्वितीयः परिकीर्त्तितः ॥
२ ॥
देवदार्व्वगुरुब्रह्मशालसारान्तचन्दनाः ।प्रियादीनाञ्च यो दग्ध्वा गृह्यते दाहजो रसः ॥
स दाहाकर्षितो गन्धस्तृतीयः परिकीर्त्तितः । ३ ।सगन्धकरवीविल्वगन्धिनीतिलकं तथा ॥
प्रभृतीनां रसो योऽसौ निष्पीड्य परिगृह्यते ।स संमर्द्दोद्गतो गन्धः संमर्द्दज इतीष्यते ॥
४ ॥
मृगनाभिसमुद्भूतस्तत्कोषोद्भव एव वा ।गन्धः प्राण्यङ्गजः प्रोक्तो मोददः स्वर्गवासि-नाम् ॥
५ ॥
कर्पूरगन्धसाराद्याः क्षोदे घृष्टे च संस्थिताः ।चन्द्रभागादयश्चापि रसे पङ्के च सङ्गताः ॥
गन्धसारस्तु सर्व्वत्र संसर्गादौ प्रयुज्यते ।मृगनाभिर्भवेद्घृष्टश्चूर्णोऽप्यन्यस्य योगतः ॥
एवं सर्व्वस्तु सर्व्वत्र गन्धो भवति पञ्चघा ।घृष्टादिभावादन्योन्यं गन्धः प्रीतिकरः परः ॥
गन्धस्य विस्तरो भेदः प्रोक्तः कालीयकादयः ।सर्व्वः पञ्चविधेष्वेव प्रविष्टो भवति क्षणात् ॥
” * ॥
“गन्धो मलयजो यस्तु दैवे पैत्र्ये च सम्मतः ।तत्पङ्को वा रसो वापि चूर्णो वा विष्णुतुष्टिदः ॥
सर्व्वेषु गन्धजातेषु प्रशस्तो मलयोद्भवः ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन दद्यान्मलयजं सदा ॥
कृष्णागुरुः सकर्पूरः सहितो मलयोद्भवैः ।वैष्णवीप्रीतिदो गन्धः कामाख्यायाश्च भैरव ! ॥
कुङ्कमागुरुकस्तूरीचन्द्रभागैः समीकृतैः ।त्रिपुराप्रीतिदो गन्धस्तथा चण्ड्याश्च शम्भुना ॥
दैवतोद्देशपूर्व्वेण गन्धान् सम्पूज्य साधकः ।देवायेज्याय वितरेत् सर्व्वसाध्येषु पूजकः ॥
गन्धेन लभते कामं गन्धो धर्म्मप्रदः सदा ।अर्थानां साधको गन्धो गन्धे मोक्षः प्रतिष्ठितः ॥
अयं वां कथितो गन्धः पुत्त्रौ वेतालभैरवौ !
इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
प्रतिवेशी । लेशः । सम्बन्धः । गन्धकः । इतिमेदिनी ॥
(यथा, प्रयोगामृते ।“शोधितो यस्तु गन्धः स्यात् जरामृत्युरुजापहः ।अग्निसन्दीपनः श्रेष्ठो वीर्य्यवृद्धिकरोऽस्थिकृत् ॥
”)गर्व्वः । इति हेमचन्द्रः ॥
शोभाञ्जनः । इतिशब्दरत्नावली ॥
घृष्टचन्दनम् । यथा, “घृष्टोमलयजो गन्धः ।” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“गन्ध अर्दने”@} 2 आकुस्मीयः।
गन्धकः-न्धिका, जिगन्धयिषकः-षिका
गन्धयिता-त्री, जिगन्धयि- षिता-त्री
3 गन्धयमानः, 4 जिगन्धयिषमाणः
गन्धयिष्यमाणः, जिगन्धयि- षिष्यमाणः
सुगन्-सुगन्धौ-सुगन्धः
गन्धितम्-तः, जिगन्धयिषितः-तवान्
गन्धः, जिगन्धयिषुः
गन्धयितव्यम्, जिगन्धयिषितव्यम्
5 गन्धनीयम्, जिगन्धयिषणीयम्
गन्ध्यम्, जिगन्धयिष्यम्, ईषद्गन्धः-दुर्गन्धः-सुगन्धः
गन्ध्यमानः, जिगन्धयिष्यमाणः
गन्धः, जिगन्धयिषः
गन्धयितुम्, जिगन्धयिषितुम्
गन्धना, जिगन्धयिषा
गन्धनम्, जिगन्धयिषणम्
गन्धयित्वा, जिगन्धयिषित्वा
विगन्ध्य, विजिगन्धयिष्य
गन्धम् २, गन्धयित्वा २, जिगन्धयिषम् २
जिगन्धयिषित्वा २। 6
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३७५)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६८५। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[१। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (गणसूत्रं चुरादौ) इत्यात्मनेपदमेव। तेन शानच्।]]
04
=>
 [[२। ‘पूर्बवत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तादपि आत्मनेपदमेव।]]
05
=>
 [[B। ‘प्रस्पाश्य मुष्टिमभितर्जयते प्रभर्त्स्यः मल्लो विबस्तयिषुरेनमगन्धनीयम्। किष्क्येत निष्कृपमनिष्कितकान्तिरेष बालोऽमुना नृपतिलालनयाऽद्य कष्टम्।।’ धा। का। ३-३४।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०३६९+ २७]