धातुः: गद्
मूलधातुः: गदी
धात्वर्थः: देवशब्दे
गणः: चुरादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: उभयपदी
रूपम्: गदयति-ते


धातुः: गद्
मूलधातुः: गद
धात्वर्थः: व्यक्तायां वाचि
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: सेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: गदति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

गदँ गद (अर्थः)  व्यक्तायां_वाचि
( गदति जगाद गदितेत्यादि ) खदिवत् वचनं शब्दप्रकाशनफलत्वकर्मस्थमिति न्यासपदमञ्जरीकैयटेषु ( प्रणिगदति )  ( सूत्रम्) नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्सातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु च (इति सूत्रम्) इति उपसर्गस्थान्निमित्तात्परस्य नेर्गदादिषु णत्वमिति णत्वम् अङ्व्यावाये ऽपि इदमिष्यत इति प्रण्यगददित्यादावपि भवति ( गादयति पुत्रं श्लोकं देवदत्तः) "गतिबुद्धि'' इत्यादिना प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् अत्र शब्दकर्मेति कर्मशब्देन साधनमुच्यते न क्रिया यदि हि स्याद्गतिबुद्धिप्रत्यवसानशब्दार्थाकर्मकेति लघ्वसंदिग्धं च ब्रूयात् एवं न्यासकैयटपदमज्जर्यादिष्वपि स्थितमिति न शिष्येण धर्मं गादयतीत्यत्र प्रयोज्यस्य कर्मत्वम् अत्रानित्याकर्मकगत्यर्थाभ्यवहारार्थशब्दकर्मदृशो ऽखाददिक्रन्दिशब्दायह्वेञ इति शाकटायनसूत्रव्याख्यायाममोघायां नित्याकर्मकेभ्यो गत्यर्थेभ्योभ्यवहारार्थेभ्यः शब्दनिक्रियेभ्यः शब्दकर्मकेभ्यश्च दृशेश्च यो णिस्तस्य कतां कर्म भवति खादादिक्रन्दिशब्दायह्वेञ इत्येतान् वर्जयित्वेत्युक्तम् तन्मते क्रन्दित्रयव्यतिरिक्तेषु शब्दार्थेषु प्रयोज्यस्य कर्मत्वेन भाव्यम्, सूत्रे शब्दकर्मकेति कर्मग्रहणात् क्रन्द्यादिपर्युदासाच्च तेनार्थद्वयस्य लाभः ( गद्यम् ) "गदमदचरयमश्चचानुपसर्गे'' इति कर्मणि यत् उपसृष्टात्तु ण्यत् ( प्रगाद्यमिति निगदः ) "नौ गदनदपठस्वनः'' इति पक्षे ऽप् अन्यदाघइ ( निगादः अनुगदतीत्यानुगादिकः ) "अनुगादिनष्टक्'' इति स्वार्थे ठक् अस्मादेव निपातनाण्णिनिः न त्वयं केवलं प्रयोगार्हः, ठको नित्यत्वादिति न्यासपदमज्जर्यादिषु कर्मव्यतिहारे नास्य तङस्ति [ प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम् ] इति निषेधात् हसादयो हसिप्रकारास्ते च शब्दनक्रियाः स्तनगदी देवशब्द इति चुरादौ 52

गदँ गद  व्यक्तायां_वाचि 
- गदति । प्रणिगदति । प्रण्यगदत् । गद्यम् । प्रगाद्यमिति ण्यति । निगादः । निगदः । अनुगदः ।। 51 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“गद देवशब्दे”@} <a href="#foot_krm02">2</a> अदन्तः। </li> <li>देवशब्दः = पर्जन्यध्वनिः। </li> <li>‘स्तन-गदी देवशब्दे’ इति धातुपाठे दृश्यते। </li> <li>द्विवचननिर्देशोऽयं वैचित्र्यार्थः, इत्याहुः। </li> <li>अदन्तोऽयम्। </li> <li>‘स्तन गद--’ इत्येव चान्द्राः पठन्ति। </li> <li><a href="#foot_krm03">3</a> ‘णौ देवशब्दे गदयेत्, व्यक्तवाचि गदेच्छपि’ इति देवः <a href="#foot_krm04">4</a>। </li> <li>केचित्तु ‘गदी--’ इति, ईदितं धातुं पठन्ति। </li> <li>शाकटायनोऽप्येवमेव-- इत्यादिकं सर्वं पुरुषकारादिषु द्रष्टव्यम्। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> गदनम्--ल्युट्। </li> <li>‘गण सङ्ख्याने’ <a href="#foot_krm06">6</a> इति चौरादिकधातुवत् सर्वाणि रूपाणि ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३७३)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८६१। अक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [पृष्ठम्०३६८+ २७]</li> <li id="foot_krm04">04 => (११०। श्लोकः)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[आ। ‘क्रुद्धेनाकथि चाप्यवर्यगणने शठ्येन भोः श्वठ्यतां मन्त्री तौ प्रपटय्य पाशवटनैः पापौ विरह्यौ पुरात्। के मूढाः स्तनयित्नुनिर्गदनवत् तूर्यध्वनिं कुर्वते मल्लौघोऽपतयद्रिपुर्न तु पतांचक्रे स पातोचितः।।’ धा। का। ३-५३।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => (३७१)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“गद व्यक्तायां वाचि”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘णौ देवशब्दे गदयेत्, व्यक्तवाचि गदेच्छपि।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>गादकः-दिका, गादकः-दिका, जिगदिषकः-षिका, जागदकः-दिका;</li> <li> गदिता-त्री, गादयिता-त्री, जिगदिषिता-त्री, जागदिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm04">4</a> व्यतिगदन् <a href="#foot_krm05">5</a> -न्ती, प्रणिगदन्-न्ती <a href="#foot_krm06">6</a>, गादयन्-न्ती, जिगदिषन्-न्ती;</li> <li> गदिष्यन्-न्ती-ती, गादयिष्यन्-न्ती-ती, जिगदिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- गादयमानः, गादयिष्यमाणः, -- जागद्यमानः, जागदिष्यमाणः;</li> <li> सुगद्-सुगदौ-सुगदः;</li> <li> -- -- -- गदितम्-तः- <a href="#foot_krm07">7</a> तवान्, गादितः, जिगदिषितः, जागदितः-तवान्;</li> <li> गदः, <a href="#foot_krm08">8</a> आनुगादिकः, गादः, जिगदिषुः, जागदः;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> गदितव्यम्, गादयितव्यम्, जिगदिषितव्यम्, जागदितव्यम्;</li> <li> गदनीयम्, गादनीयम्, जिगदिषणीयम्, जागदनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> गद्यम्, <a href="#foot_krm11">11</a> प्रगाद्यम्, गाद्यम्, जिगदिष्यम्, जागद्यम्;</li> <li> ईषद्गदः-दुर्गदः-सुगदः;</li> <li> -- -- -- गद्यमानः, गाद्यमानः, जिगदिष्यमाणः, जागद्यमानः;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> गदः, <a href="#foot_krm13">13</a> गादः, <a href="#foot_krm14">14</a> गद्गदः, <a href="#foot_krm15">15</a> निगदः <a href="#foot_krm16">16</a>, निगादः, गादः, जिगदिषः, जागदः;</li> <li> गदितुम्, गादयितुम्, जिगदिषितुम्, जागदितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> गदा, गादना, जिगदिषा, जागदा;</li> <li> गदनम्, गादनम्, जिगदिषणम्, जागदनम्;</li> <li> गदित्वा, गादयित्वा, जिगदिषित्वा, जागदित्वा;</li> <li> प्रणिगद्य, प्रणिगाद्य, प्रजिगदिष्य, प्रजागद्य;</li> <li> गादम् २, गदित्वा २, गादम् २, गादयित्वा २, जिगदिषम् २, जिगदिषित्वा २, जागदम् २;</li> <li> जागदित्वा २।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३७२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-५२। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ११०)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[२। ‘प्रतिषेधे हसादीनाम्--’ (वा। १-३-१५) इत्यत्रास्य धातोः ग्रहणान्न कर्मव्यतीहारे तङ्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[C। ‘पलान्यखाद्यानि खदन् बदद्वपुः गदन् अवाच्यानि रदन् सतां मनः। नदन् मदादर्दितसङ्क्षयोऽधुना क्षणं खलो नर्दतु गर्दभस्वरैः।।’ धा। का। १-८।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘नेर्गदनद--’ (८-४-१७) इत्यादिना णत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[ड्। ‘इति निगदितवन्तं राघवस्तं जगाद व्रज भरत गृहीत्वा पादुके त्वं मदीये। च्युतनिखिलविशङ्कः पूज्यमानो जनौघैः सकलभुवनराज्यं कारयास्मन्मतेन।।’ भ। का। ३-५६।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[४। अनुगदतीत्यनुगादी। ‘अनुगादिनष्ठक्’ (५-४-१३) इति स्वार्थे ठक्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्०३६७+ २५]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे’ -- (३-१-१००) इति यत्। सोपसर्गात् तु ण्यदेव। निगाद्यमिति यथा।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[आ। ‘लभ्या कथं नु वैदेही शक्यो द्रष्टुं कथं रिपुः। सत्यः कथं वियोगश्च गद्यमेतत् त्वया मम।।’ भ। का। ६-४७।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[२। ‘पुंसि संज्ञायां घः’ (३-३-११८) इति रोगार्थे घः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[३। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति घञ्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[४। ‘पृषोदरादीनि--’ (६-३-१०९) इत्यत्र पाठात् गद्गद इति सिद्धिरिति क्षीरतर- ङ्गिणी। अस्पष्टाक्षरं यथा तथोच्चार्यमाण शब्दः गद्गद इत्युच्यते।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[५। ‘नौ गदनद--’ (३-३-६४) इत्यप्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[B। ‘संचेरुः सहसाः केचिदस्वनाः केचिदाटिषुः। संयामवन्तो यतिवत् निगदानपरेऽमुचन्।।’ भ। का। ७-५७।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[६। ‘षिद्भिदादिभ्यः--’ (३-३-१०४) इत्यत्र पाठात् अङ्।]]</li></ul>

गद् (ग꣡दँ꣡ व्यक्तायां वाचि - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = गदनम्
अनीयर् = गदनीयः - गदनीया
ण्वुल् = गादकः - गादिका
तुमुँन् = गदितुम्
तव्य = गदितव्यः - गदितव्या
तृच् = गदिता - गदित्री
क्त्वा = गदित्वा
ल्यप् = प्रगद्य
क्तवतुँ = गदितवान् - गदितवती
क्त = गदितः - गदिता
शतृँ = गदन् - गदन्ती

गद (ग꣡द꣡ देवशब्दे - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = गदनम्
अनीयर् = गदनीयः - गदनीया
ण्वुल् = गदकः - गदिका
तुमुँन् = गदयितुम्
तव्य = गदयितव्यः - गदयितव्या
तृच् = गदयिता - गदयित्री
क्त्वा = गदयित्वा
ल्यप् = प्रगदय्य
क्तवतुँ = गदितवान् - गदितवती
क्त = गदितः - गदिता
शतृँ = गदयन् - गदयन्ती
शानच् = गदयमानः - गदयमाना

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

गदँ गद  व्यक्तायां_वाचि
गदति  नेर्गद (8417) इत्युपसर्गाण्णत्वम् - प्रणिगदति  गदमदचरयम (31100) इति गद्यम्  नौ गदनदपठ (3364) इति वा अप् - निगदः, निगादो घञ् (द्र03318), भिदादौ (द्र033104) गदा  गदोऽचि (द्र031134)  चर्चर-वर्वर-गद्गद-घुर्घुर-घर्घर-जर्जर-झर्झर-कर्कर-भर्भर-सर्सर-बुद्बुद-मुर्मुर-मर्मर-दर्दर-पुर्पुरादि [षु] द्वित्वं पृषोदरादित्वात्  चुरादौ स्तनगदी देवशब्दे (10285) इत्यदन्तः - गदयति 50

उक्तौ
1.4.1
आचष्टे वक्ति वदति रपति आख्याति भाषते ब्रूते अभिधत्ते गदति व्याहरति जल्पति ब्रवीति अभिदधाति व्याहरते कथयति गृणाति उदीरयति कीर्तयति आलपति भणति वचति वाचयति शंसति

गद - व्यक्तायां वाचि (भ्वा० पर० सक० से०) गदति ।

पदविभागः - >धातुः
कन्नडार्थः - >ಚೆನ್ನಾಗಿ ಮಾತಾಡು /ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತಾಡು
प्रयोगाः - >"तथ्यामुतथ्यानुजवज्जगादाग्रे गदाग्रजम्"
उल्लेखाः - >माघ० २-६९

गदति (gadati)

Hindi

Shabdartha Kaustubha

धातुपाठः (Krishnacharya)

Akhyata Chandrika