| YouTube Channel

गण्डः (gaNDaH)

 
Apte
English
गण्डः [gaṇḍḥ], 1 The cheek, the whole side of the face including the temples
गण्डाभोगे पुलकपटलम्
Māl.
 2.5
तदीष- दार्द्रारुणगण्डलेखम्
Ku.*
 7.82
Me.*
 26, 93
Amaru.*
 83
Ṛs.*
 4.6
6.1
Ś.*
 6.18
Śi.*
 12.54.
An elephant's temple
गण्डोड्डीनालिमाला˚
Māl.
 1.1.
A bubble.
A boil, tumour, swelling, pimple
अयमपरो गण्डस्योपरि विस्फोटः
Mu.*
 5
तदा गण्डस्योपरि पिटिका संवृत्ता
Ś.*
 2.
Goitre and other excrescences of the neck.
A joint, knot.
A mark, spot
गण्डोज्ज्वलामुज्ज्वलनाभिचक्रया
Śi.*
 12.8.
A rhinoceros.
The bladder.
A hero, warrior.
Part of a horse's trappings, a stud or button fixed as an ornament upon the harness.
An unexpected combination of words consisting in putting one speech immediately after another, so as to be syntactically connected
see वीथि
e. g. राक्षसः- अपि नाम दुरात्मा चाणक्यबटुः । दौवारिकः जयतु । -रा˚ -अति- संधातुं शक्यः स्यात् । दौ˚ -अमात्यः ।
Mu.*
 4
so किमस्या न प्रेयो यदि पुनरसह्यस्तु विरहः. दौ˚ -देव उपस्थितः
U.*
 1.
The tenth yoga or one of the twenty-seven portions of a circle on the plane of the ecliptic.
An astronomical period.
Comp.
 -अङ्गः a rhinoceros. -उपधानम् a pillow
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च Suśr. -कुसुमम् the juice that exudes from the elephant's temples during rut, ichor.
कूपः a well on the peak or summit of a mountain.
Upper region or table-land of a mountain. -ग्रामः any large or considerable village.
देशः, प्रदेशः, स्थलम्, पाली, पिण्डः the cheek, the temples of an elephant.
temple-region (in general)
कण्डूलद्विपगण्डपिण्डकषणम्
U.*
 2.9
Māl.
 9.31. -फलकम् a broad cheek
धृतमुग्धगण्डफलकैर्विबभुर्विकसद्भिरास्यकमलैः प्रमदाः
Śi.*
 9.47. -भित्तिः
f.
the opening in the temples of an elephant from which ichor exudes during rut.
'a wall-like cheek', an excellent i. e. broad and expansive cheek
निर्धौतदानामलगण्डभित्तिः (गजः)
R.*
 5.43 (where Malli. says प्रशस्तौ गण्डौ गण्डभित्ति, see et seq.)
12.12.-भेदः a thief
गण़्डभेददास्याः शीलं जानन्नापि आत्मनो भोजनविस्रम्भेण छलितो$स्मि Avimāraka 2. -मालः, -माला inflammation of the glands of the neck. -मूर्ख
a.
 exceedingly foolish, very stupid. -शिला any large rock
दृष्टो$ङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाद्गण्डशिलासमः
Bhāg.*
 3.13.22.
शैलः a huge rock thrown down by an earthquake or storm
Ki.*
 7.37
cf.
 also गण्डशैलैः कारवेल्लैर्लोहकण्टकवेष्टितैः । (अचलः परिपूर्णो$यम् ...) Parṇāl 4.75.
the forehead
गण्डशैलः कपोले च द्रोणपाषा- णभेदयोः । Nm.
किं पुत्रि गण्डशैलभ्रमेण नवनीरदेषु निद्रासि । Āryā Saptaśatī. -साह्वया
N.
 of a river, also called गण्डकी.
स्थलम्, स्थली the cheek
गण्डस्थलेषु मदवारिषु
Pt.*
 1.123
Ś. Til.7
गण्डस्थलीः प्रोषितपत्रलेखाः
R.*
 6.72
Amaru.*
 82.
temples of an elephant.
Apte Hindi
Hindi
गण्डः
पुं*
 - गण्ड् - अच्
"गाल, कनपटी समेत मुख का समस्त पार्श्व"
गण्डः
पुं*
 - -
हाथी की कनपटी
गण्डः
पुं*
 - -
बुलबुला
गण्डः
पुं*
 - -
"फोड़ा, रसौली, सूजन, फुंसी"
गण्डः
पुं*
 - -
गंडमाला या गर्दन के अन्य फोड़ा फुंसी
गण्डः
पुं*
 - -
"जोड़, गांठ"
गण्डः
पुं*
 - -
"चिह्न, धब्बा"
गण्डः
पुं*
 - -
गैंडा
गण्डः
पुं*
 - -
मूत्राशय
गण्डः
पुं*
 - -
"नायक, योद्धा"
गण्डः
पुं*
 - -
"घोड़े के साज का एक भाग, आभूषण के रुप में घोड़े के जीन पर लगा हुआ बटन"
गण्डः
पुं*
 - गण्ड्+अच्
गाल
गण्डः
पुं*
 - गण्ड्+अच्
हाथी की कनपटी
गण्डः
पुं*
 - गण्ड्+अच्
बुलबुला
गण्डः
पुं*
 - गण्ड्+अच्
"फोडा, रसौली"
गण्डः
पुं*
 - गण्ड्+अच्
"जोड़, गाँठ"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गलगण्डः, गण्डः, गण्डिः, अध्यर्बुदम्, अध्यर्वुदम्
noun
कण्ठे जायमानः एकः रोगविशेषः।
"गलगण्डः गिलायुः च कण्ठस्य रोगौ।"
Synonyms:
 गण्डः, विद्रधिः, ध्मानम्, आटोपः, अर्बुदः
noun
शरीरे कुत्रापि रक्ताशुद्धिवशाद् जातानि उद्वर्तनानि।
"सः प्रतिदिनं गण्डे लेपनं करोति।"
Synonyms:
 गण्डः
noun
सः व्याधिः यस्मिन् शरीरे वर्तमानाः ग्रन्थयः श्वयन्ति।
"तेन गण्डस्य शल्यकर्म कृतम्।"
Synonyms:
 कपोलः, गल्लः, गण्डः
noun
अवयवविशेषः, सृक्वतिर्यक्सन्निधिभागः।
"बालस्य कपोलौ उन्नतौ।"
Synonyms:
 एकचरः, खड्गः, खड्गी, एकशृङ्गः, गण्डः, गण्डकः, गण्डाङ्गः, वनोत्साहः, तैतिलः
noun
वन्यपशुः यस्य त्वक् मृदु नास्ति।
"एकचरस्य नासिकायां शृङ्गः अस्ति।"
Synonyms:
 स्फोटः, गण्डः, शोफः
noun
शरीरे जातः जन्मतः वर्तमानः वा उन्नतभागः।
"तस्य शिरसि वामभागे एकः स्फोटः अस्ति।"
Synonyms:
 ग्रन्थिः, ग्रन्थिका, बन्धः, गण्डः
noun
परिवीतानां परस्परेषु अतिश्लिष्टानां वा रज्ज्वादीनां बन्धनम्।
"वस्त्रस्य ग्रन्थिः अतीव दृढः।"
Synonyms:
 गण्डः
noun
वस्त्राञ्चलद्वयसङ्ग्रहणार्थं गुलिका।
"भवदीयस्य उत्तरीयस्य गण्डः छिन्नः।"
Synonyms:
 बुद्बुदः, डिम्बिका, स्फारः, गण्डः, फेनाग्रम्
noun
द्रवपदार्थे जातः वायुयुक्तः वर्तुलाकारविकारः।
"मानवस्य जीवनं बुद्बुदम् इव अस्ति ।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गण्डः,
पुं,
 (गडि आस्यैकदेशे + अच् । यद्बा गमगतौ + “ञमन्ताड्डः ।” उणां । १ । ११३ । इतिडः ।) हस्तिकपोलः । (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३५६ ।“प्रमाणाभ्यधिकस्यापि गण्डश्याममदच्युतेः ।पदं मूर्द्ध्नि समाधत्ते केशरी मत्तदन्तिनः ॥
”)तत्पर्य्यायः । कटः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ३७ ॥
करटः ३ । इति तट्टीका ॥
कटकः ४ हस्ति-गण्डकः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
कपोलः ।इत्यमरः । २ । ६ । ९० ॥
गाल इति भाषा ॥
(यथा, कुमारे । ७ । ८२ ।“तदीषदार्द्रारुणगण्डलेखंउच्छासिकालाञ्जनरागमक्ष्णोः ॥
”)खड् गी । वीथ्यङ्गम् । पिटकः । चिह्नम् ।वीरः । हयभूषणम् । वुद्वुदः । इति मेदिनी ॥
स्फोटकः । ग्रन्थिः । इत्यमरटीकायां रमानाथः ॥
विष्कुम्भादिसप्तविंशतियोगान्तर्गतदशमयोगः ।(यथा, ज्योतिषवचने ।“गण्डो वृद्बिर्ध्रुवश्चैव व्याघातो हर्षणस्तथा ॥
”)तत्र जातफलम् ।“स्वकार्य्यकर्त्ता परकार्य्यहर्त्तागण्डोद्भवः स्यादतिगण्डवाक्यः ।अत्यन्तधूर्त्तः पुरुषः कुरूपःसुहृद्गणानामतितापदाता ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
दोषजनकोऽश्विन्यादिनक्षत्राणां भागविशेषः ।यथा, --“अश्विनीमघमूलानां तिस्रो गण्डाद्यनाडिकाः ।अन्त्याः पौष्णोरगेन्द्राणां पञ्चैव जवना जगुः ॥
मूलेन्द्रयोर्दिवा गण्डो निशायां पितृसर्पयोः ।सन्ध्याद्वये तथा ज्ञेयो रेवतीतुरगर्क्षयोः ॥
” * ॥
तत्र जातस्य दोषो यथा, --“सन्ध्यारात्रिदिवाभागे गण्डयोगोद्भवः शिशुः ।आत्मानं मातरं तातं विनिहन्ति यथाक्रमम् ॥
”तस्य शान्तिर्यथा, --“सर्व्वेषां गण्डजातानां परित्यागो विधीयते ।तातेनादर्शनं वापि यावत् पाण्मासिको भवेत् ॥
कुङ्कुमं चन्दनं कुष्ठं गोरोचनमथापि वा ।घृतैरेवान्वितं कृत्वा चतुर्भिः कलसैर्ब्बुधः ॥
सहस्राक्षेण मन्त्रेण बालकं स्नापयेत्ततः ।पितृयुक्तं दिवाजातं मातृयुक्तञ्च रात्रिजम् ॥
स्नापयेत् पितृमातृभ्यां सन्ध्ययोरुभयोरपि ।कांस्यपात्रं घृतैः पूर्णं गण्डदोषोपशान्तये ॥
दद्याद्धेनुं हिरण्यञ्च ग्रहांश्चापि प्रपूजयेत् ।मूलायाः प्रथमे पादे पितुर्व्वपुर्व्विनश्यति ॥
द्वितीये नियतां पीडां मातुः कुर्य्यात् पितुस्तथा ।तृतीये धननाशाय चतुर्थे सर्व्वसम्पदः ॥
व्यत्ययेन फलं ज्ञेयमश्लेषास्वपि पूर्व्ववत् ।वल्मीकमृत्तिकां नद्यास्तूभयतटमृत्तिकाम् ॥
गोविषाणमृदञ्चापि दन्तिमृदञ्च निःक्षिपेत् ।तीर्थाम्भःपञ्चगव्येन स्नानं मातुः पितुः शिशोः ॥
दिवा जाता तु या कन्या निशि जातस्तु यः पुमान् ।नोभयोर्गण्डदोषः स्यात् नाचलो हन्ति पर्व्वतम् ॥
”इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥