| YouTube Channel

गणेशः (gaNezaH)

 
Apte Hindi
Hindi
गणेशः
पुं*
 गण-ईशः -
शिव का पुत्र गणपति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गणेशः, गजाननः, गणपतिः, लम्बोदरः, वक्रतुण्डः, विनायकः, आखुवाहनः, एकदन्तः, गजमुखः, गजवदनः, गणनाथः, हेरम्बः, भालचन्द्रः, विघ्नराजः, द्वैमातुरः, गणाधिपः, विघ्नेशः, पर्शुपाणिः, आखुगः, शूर्पकर्णः, गणः
noun
हिन्दूनां एका प्रधाना तथा च अग्रपूज्या देवता यस्य शरीरं मनुष्यस्य मस्तकं तु गजस्य अस्ति।
"गणेशस्य वाहनं मूषकः अस्ति।"
Synonyms:
 शिवः, शम्भुः, ईशः, पशुपतिः, पिनाकपाणिः, शूली, महेश्वरः, ईश्वरः, सर्वः, ईशानः, शङ्करः, चन्द्रशेखरः, फणधरधरः, कैलासनिकेतनः, हिमाद्रितनयापतिः, भूतेशः, खण्डपरशुः, गिरीशः, गिरिशः, मृडः, मृत्यञ्जयः, कृत्तिवासाः, पिनाकी, प्रथमाधिपः, उग्रः, कपर्दी, श्रीकण्ठः, शितिकण्ठः, कपालभृत्, वामदेवः, महादेवः, विरूपाक्षः, त्रिलोचनः, कृशानुरेताः, सर्वज्ञः, धूर्जटिः, नीललोहितः, हरः, स्मरहरः, भर्गः, त्र्यम्बकः, त्रिपुरान्तकः, गङ्गाधरः, अन्धकरिपुः, क्रतुध्वंसी, वृषध्वजः, व्योमकेशः, भवः, भौमः, स्थाणुः, रुद्रः, उमापतिः, वृषपर्वा, रेरिहाणः, भगाली, पाशुचन्दनः, दिगम्बरः, अट्टहासः, कालञ्जरः, पुरहिट्, वृषाकपिः, महाकालः, वराकः, नन्दिवर्धनः, हीरः, वीरः, खरुः, भूरिः, कटप्रूः, भैरवः, ध्रुवः, शिविपिष्टः, गुडाकेशः, देवदेवः, महानटः, तीव्रः, खण्डपर्शुः, पञ्चाननः, कण्ठेकालः, भरुः, भीरुः, भीषणः, कङ्कालमाली, जटाधरः, व्योमदेवः, सिद्धदेवः, धरणीश्वरः, विश्वेशः, जयन्तः, हररूपः, सन्ध्यानाटी, सुप्रसादः, चन्द्रापीडः, शूलधरः, वृषाङ्गः, वृषभध्वजः, भूतनाथः, शिपिविष्टः, वरेश्वरः, विश्वेश्वरः, विश्वनाथः, काशीनाथः, कुलेश्वरः, अस्थिमाली, विशालाक्षः, हिण्डी, प्रियतमः, विषमाक्षः, भद्रः, ऊर्द्धरेता, यमान्तकः, नन्दीश्वरः, अष्टमूर्तिः, अर्घीशः, खेचरः, भृङ्गीशः, अर्धनारीशः, रसनायकः, उः, हरिः, अभीरुः, अमृतः, अशनिः, आनन्दभैरवः, कलिः, पृषदश्वः, कालः, कालञ्जरः, कुशलः, कोलः, कौशिकः, क्षान्तः, गणेशः, गोपालः, घोषः, चण्डः, जगदीशः, जटाधरः, जटिलः, जयन्तः, रक्तः, वारः, विलोहितः, सुदर्शनः, वृषाणकः, शर्वः, सतीर्थः, सुब्रह्मण्यः
noun
देवताविशेषः- हिन्दूधर्मानुसारं सृष्टेः विनाशिका देवता।
"शिवस्य अर्चना लिङ्गरूपेण प्रचलिता अस्ति।"
Synonyms:
 गणेशः
noun
एकः टीकाकारः ।
"विश्वनाथदीक्षितपुत्रस्य गणेशस्य चिच्चन्द्रिकायाः टीका ख्याता"
Synonyms:
 गणेशः
noun
एकः टीकाकारः ।
"रामदेवपुत्रस्य गणेशस्य नलोदये लिखिता टीका ख्याता"
Synonyms:
 गणेशः
noun
एकः ज्योतिषिकी ।
"गणेशः षोडशतमे संवत्सरे अभवत्"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: गणेशः
Root: गणेशः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ guide
⇒ buddha
⇒ leader
⇒ Remover
⇒ obstacle
⇒ removing
⇒ impediment
⇒ Guru or spiritual preceptor
⇒ particular class of demons [pl.]
⇒ taking away [removing, impediment, obstruction]
Shloka(s):
1|1|38|1 ► विनायको विघ्नराजद्वैमातुरगणाधिपाः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|38|2 ► अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः॥ (स्वर्गवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|38|1 ⇢ विनायकः (विनायक) (पुं) ⇒ guide, buddha, leader, Remover, obstacle, removing, impediment, Guru or spiritual preceptor, particular class of demons [pl.], taking away [removing, impediment, obstruction]
➠ 1|1|38|1 ⇢ विघ्नराजः (विघ्नराज) (पुं)
➠ 1|1|38|1 ⇢ द्वैमातुरः (द्वैमातुर) (पुं)
➠ 1|1|38|1 ⇢ गणाधिपः (गणाधिप) (पुं)
➠ 1|1|38|2 ⇢ एकदन्तः (एकदन्त) (पुं)
➠ 1|1|38|2 ⇢ हेरम्बः (हेरम्ब) (पुं)
➠ 1|1|38|2 ⇢ लम्बोदरः (लम्बोदर) (पुं) ⇒ voracious, potbellied, having a large or protuberant belly
➠ 1|1|38|2 ⇢ गजाननः (गजानन) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ शिवः
जातिः ➡ देवता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गणेशः,
पुं,
 (गणानां प्रमथसमूहानां यद्वागणानां जीवजातानां ईशः ईश्वरः ।) शिवः ।इति हारावली । ८ ॥
(यथा, महाभारते । ३ ।कैराते । ३९ । ७८ ।“प्रसादये त्वां भगवन् ! सर्व्वभूतमहेश्वर ! ।गणेशं जगतः शम्भुं लोककारणकारणम् ॥
”गणानां गणाख्यदेवविशेषाणां विघ्नाख्यदेवानांवा ईशः नियन्ता ।) शिवपुत्त्रः । (यथा, महा-भारते । १ । १ । ७३ ।“काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्य्यतां मुने ! ॥
”)तत्पर्य्यायः । विनायकः २ विघ्नराजः ७ द्वैमा-तुरः ४ गणाधिपः ५ एकदन्तः ६ हेरम्बः ७लम्बोदरः ८ गजाननः ९ । इत्यमरः । १ । १ । ४० ॥
विघ्नेशः १० पर्शुपाणिः ११ गजास्यः १२आखुगः १३ । इति हेमचन्द्रः । २ । १२१ ॥
शूर्पकर्णः १४ । इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
तस्योत्पत्तिः । तत्र पार्व्वतीं प्रति वृद्धब्राह्मण-रूपश्रीकृष्णवाक्यम् । यथा, --“न भवेद्विष्णुभक्तिश्च विष्णुमाये ! त्वया विना ।त्वद्व्रतं लोकशिक्षार्थं त्वत्तपस्तव पूजनम् ॥
सर्व्वेज्याफलदात्री त्वं नित्यरूपा सनातनी ।गणेशरूपः श्रीकृष्णः कल्पे कल्पे तवात्मजः ॥
त्वत्क्रोडमागतः क्षिप्रमित्युक्त्वान्तरधीयत ।कृत्वान्तर्द्धानमीशश्च बालरूपं विधाय सः ॥
जगाम पार्व्वतीतल्पं मन्दिराभ्यन्तरस्थितम् ।तल्पस्थे शिवबीर्य्ये च मिश्रितः स बभूव ह ॥
ददर्श गेहशिखरं प्रसूतबालको यथा ।शुद्धचम्पकवर्णाभः कोटिचन्द्रसमप्रभः ॥
सुखदृश्यः सर्व्वजनैश्चक्षूरश्मिविवर्द्धकः ।अतीवसुन्दरतनुः कामदेवविमोहनः ॥
मुखं निरुपमं बिभ्रत् शारदेन्दुविनिन्दकम् ।सुन्दरे लोचने बिभ्रत् चारुपद्मविनिन्दके ॥
ओष्ठाधरपुटं बिभ्रत् पक्वविम्बविनिन्दकम् ।कपालञ्च कपोलन्तदतीव सुमनोहरम् ॥
नासाग्रं रुचिरं बिभ्रत् खगेन्द्रचञ्चुनिन्दकम् ।त्रैलोक्येषु निरुपमं सर्व्वाङ्गं विभ्रदुत्तमम् ॥
शयानः शयने रम्ये प्रेरयन् हस्तपादकम् ॥
”तस्य शनैश्चरदर्शनात् मस्तकविनाशः विष्णु-कर्त्तृकगजमस्तकसंयोगश्च यथा, --“सा च देववशीभूता शनिं प्रोवाच कौतुकात् ।पश्य मां मत्शिशुमिति नियतिः केन वार्य्यते ॥
पार्व्वतीवचनं श्रुत्वा सोऽनुमेने हृदा स्वयम् ।पश्यामि किं न पश्यामि पार्व्वतीसुतमित्यहो ॥
बालं द्रष्टुं मनश्चक्रे न बालमातरं शानि ।विषण्णमानसः पूर्व्वं शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः ॥
सव्यलोचनकोणेन ददर्श च शिशोर्मुखम् ।शनिश्च दृष्टिमात्रेण चिच्छेद मस्तकं मुने ! ॥
विस्मितास्ते सुराः सर्व्वे चित्रपुत्तलिका यथा ।देव्यश्च शैला गन्धर्व्वाः शिवः कैलासवासिनः ॥
तान् सर्व्वान् मूर्च्छितान् दृष्ट्वा चारुह्य गरुडं हरिः ।जगाम पुष्पभद्रां स उत्तरस्यां दिशि स्थिताम् ॥
पुष्पभद्रानदीतीरे ददर्श काननस्थितम् ।गजेन्द्रं निद्रितं तत्र शयानं हस्तिनीयुतम् ॥
शीघ्रं सुदर्शनेनैव चिच्छेद तच्छिरो मुदा ।स्थापयामास गरुडे रुधिराक्तं मनोहरम् ॥
आगत्य पार्व्वतीस्थानं बालं कृत्वा स्ववक्षसि ।रुचिरं तच्छिरः कृत्वा योजयामास बालके ॥
ब्रह्मस्वरूपो भगवान् ब्रह्मज्ञानेन लीलया ।जीवनं जीवयामास हूंकारोच्चारणेन च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
अस्य ध्यानम् ।“खर्व्वं स्थूलतनुं गजेन्द्रवदनं लम्बोदरं सुन्दरंप्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपव्यालोलगण्डस्थलम् ।दन्ताघातविदारितारिरुधिरैः सिन्दूरशोभाकरंबन्देशैलसुतासुतं गणपतिं सिद्धिप्रदं कामदम् ॥
”इति पुराणम् ॥
* ॥
ध्यानान्तरं यथा, --“सिन्दूराभं त्रिनेत्रं पृथतरजठरं हस्तपद्मैर्दधानंदन्तं पाशाङ्कुशेष्टान्युरुकरविलसद्बीजपूराभिरामम् ।बालेन्दुद्योतमौलिं करिपतिवदनं दानपूरार्द्रगण्डंभोगीन्द्राबद्धभूषं भजत गणपतिं रक्तवस्त्राङ्ग-रागम् ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
(तस्य नमस्कारमन्त्रो यथा, --“देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणाः ।विघ्नं हरन्तु हेरम्बचरणाम्बुजरेणवः ॥
”इति पूजापद्धतिः ॥
)एकपञ्चाशद्गणेशाः । यथा, --“विघ्नेशो विघ्नराजश्च विनायकशिवोत्तमौ ।विघ्नकृत् विघ्नहर्त्ता च गणैकद्बिसुदन्तकाः ॥
गजवक्त्रनिरञ्जनौ कपर्द्दी दीर्घजिह्वकः ।शङ्ककर्णश्च वृषभध्वजश्च गणनायकः ॥
गजेन्द्रः सूर्पकर्णश्च स्यात्त्रिलोचनसंज्ञकः ।लम्बोदरमहानन्दौ चतुर्म्मूर्त्तिसदाशिवौ ॥
आमोददुर्म्मुखौ चैव सुमुखश्च प्रमोदकः ।एकपादो द्विजिह्वश्च सुरवीरः सषण्मुखः ॥
वरदो वामदेवश्च वक्रतुण्डो द्विरण्डकः ।सेनानीर्ग्रामणीर्म्मत्तो विमत्तो मत्तवाहनः ॥
जटौ मुण्डी तथा खड्गी वरेण्यो वृषकेतनः ।भक्षप्रियो गणेशश्च मेघनादकसंज्ञकः ॥
व्यापी गणेश्वरः प्रोक्ताः पञ्चाशद्गणपा इमे ।तरुणारुणसङ्काशा गजवक्त्रास्त्रिलोचनाः ॥
पाशाङ्कुशवराभीतिहस्ताः शक्तिसमन्विताः ॥
” * ॥
तेषामेकपञ्चाशच्छक्तयश्च यथा, --“ह्रीः श्रीश्च पुष्टिः शान्तिश्च स्वस्तिश्चैव सरस्वती ।स्वाहामेधाकान्तिकामिन्यो मोहिन्यपि वैनटी ॥
पार्व्वती ज्वलिनी नन्दा सुयशाः कामरूपिणी ।उमा तेजोवती सत्या विघ्नेशानी सुरूपिणी ॥
कामदा मदजिह्वा च भूतिः स्याद्भौतिका सिता ।रमा च महिषी प्रोक्ता शृङ्गिणी च विकर्णपा ॥
भ्रुकुटिः स्यात्तथा लज्जा दीर्घघोणा धनुर्द्धरा ।यामिनी रात्रिसंज्ञा च कामान्धा च शशिप्रभा ॥
लोलाक्षी चञ्चला दीप्तिः सुभगा दुर्भगा शिवा ।भर्गा च भगिनी चैव भोगिनी सुभगा मता ॥
कालरात्रिः कालिका च पञ्चाशच्छक्तयः स्मृताः ।सर्व्वालङ्करणोद्दीप्ताः प्रियाङ्कस्थाः सुशोभनाः ॥
रक्तोत्पलकरा ध्येया रक्तमाल्याम्बरारुणाः ॥
”इति शारदातिलकटीकायां राघवभट्टः ॥