| YouTube Channel

गणः (gaNaH)

 
Apte
English
गणः [gaṇḥ], [गण् कर्मणि कर्तरि वा अच्]
A flock, multitude, group, troop, collection
गुणिगणगणना, भगणः
A series, a class.
A body of followers or attendants.
Particularly, a troop of demigods considered as Śiva's attendants and under the special superintendence of Gaṇeśa, a demigod of this troop
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनाम्
&c.
गणा नमेरुप्रसवावतंसाः
Ku.*
 1.55, 7.4, 71
Me.*
 35.57
Ki.*
 5.13.
Any assemblage or society of men formed for the attainment of the same objects.
A company, association.
A tribe, class.
A series of lunar mansions classed under three heads (of god, men and demons).
A sect (in philosophy, religion).
A small body of troops (a sub-division of अक्षौहिणी), consisting of 27 chariots, as many elephants, 81 horses and 135 foot
Mb.
 * 1.2.21.
A number (in math.).
A foot (in prosody).
(In
gram.
 ) A series of roots or words belonging to the same rule and called after the first word of that series
e. g. भ्वादिगण i. e. the class of roots which begin with भू.
An epithet of Gaṇeśa.
Comp.
 -अग्रणी
m.
N.
 of Gaṇeśa. -अचलः
N.
 of the mountain Kailāsa, as the residence of the Gaṇas of Śiva.
अधिपः, अधिपतिः
N.
 of Śiva
Śi.*
 9.27.
the chief of a troop of soldiers or of a class of disciples, of a body of men or animals. -अन्नम् a mess, food prepared for number of persons in common
Ms.*
 4.29, 219. -अभ्यन्तर
a.
 one of a troop or number. (-रः) the leader or member of any religious association
Ms.*
 3.154. -ईशः
N.
 of Gaṇapati, Śiva's son (see गणपति below). ˚जननी an epithet of Pārvatī. ˚भूषणम् red-lead.
ईशानः, ईश्वरः an epithet of Gaṇeśa.
of Śiva. -उत्साहः the rhinoceros.
कारः a classifier.
an epithet of Bhīmasena. -कृत्वस्
ind.
 for a whole series of times, for a number of times. -गतिः a particular high number. -चक्रकम् a dinner eaten in common by a party of virtuous men. -छन्दस्
n.
 metre regulated and measured by feet. -तिथ
a.
 forming a troop or collection.
दीक्षा initiation of a number or a class.
performance of rites for a number of persons.-दीक्षिन्
a.
one who officiates for a number of persons or for various castes (as a priest).
one who has been initiated into the worship of Ganeśa. -देवताः (pl. ) groups of deities who generally appear in classes of troops
Ak. thus classifies them: आदित्यविश्ववसव- स्तुषिता भास्वरानिलाः । महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
द्रव्यम् public property, common stock
Y.*
 2.187.
a variety of articles.
धरः the head of a class or number.
the teacher of a school.
नाथः, नाथकः an epithet of Śiva.
of Gaṇeśa.
the leader of the attendants of any god
Bhāg.*
 5.17.13.
the head of an assemblage or corporation
Bṛi.
S.*
 15.4.-नायिका an epithet of Durgā. -पः,
पतिः
N.
 of Śiva.
N.
 of Gaṇeśa. [He is the son of Śiva and Pārvatī, or of Pārvatī only
for according to one legend, he sprang from the scurf of her body. He is the god of wisdom and remover of obstacles
hence he is invoked and worshipped at the commencement of every important undertaking. He is usually represented in a sitting posture, short and fat, with a protuberant belly, and four hands
riding a mouse
and with the head of an elephant. This head has only one tusk, the other having been lost in a scuffle between him and Paraśurāma when he opposed the latter's entrance to Śiva's inner apartments
(whence he is called Ekadanta, Ekadaṁṣṭra
&c.
 ). There are several legends accounting for his elephant head. It is said that he wrote the Mahābhārata at the dictation of Vyāsa who secured his services as a scribe from the god Brahman].
also an epithet of Bṛihaspati and Indra.
the leader of a class or troop.-पर्वत see गणाचल. -पाठः a collection of gaṇas or series of words falling under the same grammatical rule.-पीठकम् the breast, bosom. -पुङ्गवः the head of a tribe or class. (pl. )
N.
 of a country and its people
Bṛi.
S.*
 4.24. -पूर्वः the leader of a tribe or class
(ग्रामणी)
Mb.
 * 13.23.2. ˚तापनी
N.
 of a Upaniṣad. -भर्तृ
m.
an epithet of Śiva
गणभर्तृरुक्षा
Ki.*
 5.42.
the leader of a class. -भोजनम् mess, eating in common. -यज्ञः a rite common to all. -रत्नमहोदधिः a collection of grammatical gaṇas by Vardhamāna. -राज्यम्
N.
 of an empire in the Deccan
Bṛi.
S.*
 14. 14. -रात्रम् a series of nights. -वल्लभः a general of the army (सेनानायक)
Rām.*
 2.81.12. -वृत्तम् see गणच्छन्दस्.-हासः, -हासकः a species of perfume.
Apte 1890
English
गणः [गण् कर्मणि कर्तरि वा अच्] 1 A flock, multitude, group, troop, collection
गुणिगणगणना, भगणः &c.
2 A series, a class.
3 A body of followers or attendants.
4 Particularly, a troop of demigods consider-
ed as Śiva's attendants and under the special superintendence of Gaṇeśa a demigod of this troop
गणानां त्वा गणपतिं हवामहे कविं कवीनां &c.
गणा नमेरुप्रसवावतंसाः Ku. 1. 55, 7. 40, 71
Me. 33, 55, Ki. 5. 13.
5 Any assemblage or society of men formed for the attainment of the same objects
6 A company, association.
7 A tribe, class.
8 A series of lunar mansions classed under three heads (of god, men and demons).
9 A sect (in philosophy or religion).
10 A small body of troops (a subdivision of अक्षौहिणी), consisting of 27 chariots, as many elephants, 81 horses and 135 foot.
11 A number (in math.)
12 A foot (in prosody).
13 (In gram.) A series of roots or words belonging to the same rule and called after the first word of that series
e. g. भ्वादिगण i. e. the class of roots which begin with भू.
14 An epithet of Gaṇeśa.
Comp.
अग्रणी m. N. of Gaṇeśa.
अचलः N. of the mountain Kailāsa, as the residence of the Gaṇas of Śiva.
अधिपः, = अधिपतिः {1} N. of Śiva
Śi. 9. 27. {2} N. of Gaṇeśa {3} the chief of a troop of soldiers or of a class of disciples, of a body of men or animals.
अन्नं a mess, food prepared for a number of persons in common
Ms. 4. 209, 219.
अभ्यंतर a. one of a troop or number. (
रः) the leader or member of any religious association
Ms. 3. 154.
ईशः N. of Gaṇapati, Śiva's son (see गणपति below). °जननी an epithet of Pārvatī. °भूषणं red-lead.
ईशानः,
ईश्वरः {1} an epithet of Gaṇeśa. {2} of Śiva.
उत्साहः the rhinoceros
कारः {1} a classifier. {2} an epithet of Bhīmasena.
कृत्वस् ind. for a whole series of times, for a number of times.
गतिः a particular high number.
चक्रकं a dinner eaten in common by a party of virtuous men.
छंदस् n. a metre regulated and measured by feet.
तिथ a. forming a troop or collection.
दीक्षा {1} initiation of a number or a class. {2} performance of rites for a number of persons.
दीक्षिन् a. {1} one who officiates for a number of persons or for various castes (as a priest). {2} one who has been initiated into the worship of Gaṇeśa.
देवताः (pl.) groups of deities who generally appear in classes or troops
Ak. thus classifies them:
आदित्यविश्ववसवस्तुषिता भास्वरानिलाः । महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवताः ॥
द्रव्यं {1} public property, common stock. {2} a variety of articles.
धरः {1} the head of a class or number. {2} the teacher of a school.
नाथः,
नायकः {1} an epithet of Śiva. {2} of Gaṇeśa.
नायिका an epithet of Durgā.
पः,
पतिः {1} N. of Śiva. {2} N. of Gaṇeśa. [He is the son of Śiva and Pārvatī, or of Pārvatī only, for according to one legend
he sprang from the scurf of her body. He is the god of wisdom and remover of obstacles
hence he is invoked and worshipped at the commencement of every important undertaking. He is usually represented in a sitting postureshort and fat, with a protuberant belly, and four hands
riding a mouse
and with the head of an elephant. This head has only one tusk, the other having been lost in a scuffle between him and Paraśurāma when he opposed the latter's entrance to Śiva's inner apartments
(whence he is called Ekadanta, Ekadaṃṣṭra &c.) There are several legends accounting for his elephant head. It is said that he wrote the Mahābhārata at the dictation of Vyāsa who secured his services as a scribe from the god Brahman.] {3} also an epithet of Bṛhaspati and Indra. {4} the leader of a class or troop.
पर्वत see गणाचल.
पाठः a collection of gaṇas or series of words falling under the same grammatical rule.
पीठकं the breast, bosom.
पुंगवः the head of a tribe or class. (pl.) N. of a country and its people.
पूर्वः the leader of a tribe or class.
भर्तृ m. {1} an epithet of Śiva
गणभर्तुरुक्षा Ki. 5. 42. {2} of Gaṇeśa. {3} the leader of a class.
भोजनं mess, eating in common.
यज्ञः a rite common to all.
राज्यं N. of an empire in the Dekkan.
रात्रं a series of nights.
वृत्तं see गणच्छंदस्.
हासः,
हासकः a species of perfume.
Apte Hindi
Hindi
गणः
पुं*
 - गण - अच्
"रेवड़, झुंड, समूह, दल, संग्रह"
गणः
पुं*
 - गण - अच्
"माला, श्रेणी"
गणः
पुं*
 - गण - अच्
अनुयायी या अनुचर वर्ग
गणः
पुं*
 - गण - अच्
विशेषतः अर्धदेवों का गण
गणः
पुं*
 - गण - अच्
सामान्य उद्देश्य को प्राप्त करने के लिए बना मनुष्यों का समाज या सभा
गणः
पुं*
 - गण - अच्
सम्प्रदाय
गणः
पुं*
 - गण - अच्
"२७ रथ, २७ हाथी, ८१ घोड़े और १३५ पदाति सैनिकों की छोटी टोली"
गणः
पुं*
 - गण - अच्
अङ्क
गणः
पुं*
 - गण - अच्
"पाद, चरण"
गणः
पुं*
 - गण - अच्
धातुओं या शब्दों का समूह जो एक ही नियम के अधीन हो - तथा उस श्रेणी के पहले शब्द पर जिसका नाम रखा गया हो
गणः
पुं*
 - गण - अच्
गणेश का विशेषण
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
"समूह, संग्रह, समुदाय, रेवड़, लहंडा"
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
श्रेणी
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
" शिव के अनुचर, जिनका अधीक्षक गणेश है, उपदेव"
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
समाज
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
मण्डल
गणः
पुं*
 - गण्+अच्
जाति
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गणः
noun
जनानां दलानां वा अनधिकृतः समूहः।
"अस्माकं विद्यालयस्य बुद्धिमतां गणः चित्रपटं द्रष्टुम् अगच्छत्।"
Synonyms:
 सङ्घः, यूथ, गणः
noun
जातिविशेषस्य वन्यस्तनपायिनां समुदायः।
"सङ्घात् बहिः गतः मृगशावकः वृकेन घातितः।"
Synonyms:
 गणः
noun
विद्यालयादिषु छात्राणां सः समूहः यः एकस्मिन् एव वर्षे उत्तीर्णः जातः।
"विश्वविद्यालये श्यामा मम एव गणे आसीत्।"
Synonyms:
 गणः, समूहः, दलम्, वृन्दम्, मण्डलम्, सङ्घः
noun
आनन्दप्राप्तिहेतुना समागतानां जनानां सङ्घातः।
"भोजनोपरान्तं सा तेषां गणे नृत्यादिक्रीडासु मग्ना अभवत्।"
Synonyms:
 पक्षः, गणः
noun
कस्यापि विषयस्य द्वयोः अधिकयोः परस्परविरोधिनोः तत्वयोः सिद्धान्तयोः वा दलयोः एकम्।
"भवान् कस्मिन् पक्षे।"
Synonyms:
 यूथ्या, समितिः, कुल्मिः, गणः, व्रजः, सार्थः, यूथम्, कदम्बम्, कदम्बकम्, कुलम्, पाशवम्
noun
यायावरैः विक्रयणाय नीयमानः पशूनां समूहः।
"पूर्वं यायावराः यूथ्यया सह गच्छन्ति स्म।"
Synonyms:
 सङ्ग्रहः, गणः, संवः, समवायः, निवहः, चयः, समूहः, ओघः, समुच्चयः, समाहारः. समुदायः, वृन्दम्, संकलः, समवहारः, समाहृतिः
noun
कानिचित् वस्तूनि एकस्मिन् स्थाने एकत्र वा स्थापनस्य क्रिया भावः वा।
"कपिलः ऐतिहासिकानां वस्तूनां सङ्ग्रहं करोति।"
Synonyms:
 समूहः, परिषद्, सङ्घः, निकायः, गणः, अनीकः, वर्गः, षण्डः, सार्थः, मण्डलम्, वृन्दम्
noun
कस्यापि विशेषस्य कार्यादेः पूर्त्यर्थे सम्मिलिताः जनाः।
"अस्माकं नगरे चित्रकूटस्थ रामलीलायाः समूहः आगतः।"
Synonyms:
 गणेशः, गजाननः, गणपतिः, लम्बोदरः, वक्रतुण्डः, विनायकः, आखुवाहनः, एकदन्तः, गजमुखः, गजवदनः, गणनाथः, हेरम्बः, भालचन्द्रः, विघ्नराजः, द्वैमातुरः, गणाधिपः, विघ्नेशः, पर्शुपाणिः, आखुगः, शूर्पकर्णः, गणः
noun
हिन्दूनां एका प्रधाना तथा च अग्रपूज्या देवता यस्य शरीरं मनुष्यस्य मस्तकं तु गजस्य अस्ति।
"गणेशस्य वाहनं मूषकः अस्ति।"
Synonyms:
 गणः, दलः
noun
कार्यस्य उद्देश्यस्य वा सिद्ध्यर्थे निर्मितं मण्डलम्।
"अधुना समाजे प्रतिदिने नूतनः गणः उदेति।"
Synonyms:
 समुदायः, सङ्घः, समूहः, सङ्घातः, समवायः, सञ्चयः, गणः, गुल्मः, गुच्छः, गुच्छकः, गुत्सः, स्तवकः, ओघः, वृन्दः, निवहः, व्यूहः, सन्दोहः, विसरः, व्रजः, स्तोमः, निकरः, वातः, वारः, संघातः, समुदयः, चयः, संहतिः, वृन्दम्, निकुरम्बम्, कदम्बकम्, पूगः, सन्नयः, स्कन्धः, निचयः, जालम्, अग्रम्, पचलम्, काण्डम्, मण्डलम्, चक्रम्, विस्तरः, उत्कारः, समुच्चयः, आकरः, प्रकरः, संघः, प्रचयः, जातम्
noun
एकस्मिन् स्थाने स्थापितानि स्थितानि वा नैकानि वस्तूनि।
"अस्मिन् समुदाये नैकाः महिलाः सन्ति।"
Synonyms:
 गणः
noun
एकः लेखकः ।
"गणस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Tamil
Tamil
க3ண: : மந்தை, கூட்டம், வர்க்கம், குவியல், வரிசை, வகுப்பு, சிவபிரானின் தொண்டர் கூட்டம், சமாஜம், சபை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गणः,
पुं,
 (गण्यते गणयति वा कर्म्मण्यप् । कर्त्तरिअच् वा ।) समूहः । (यथा, हितोपदेशे१ । ९३ ।“न गणस्याग्रतो गच्छेत् सिद्धे कार्य्ये समं फलम् ॥
”)प्रमथः । (यथा, मेघदूते । ३५ ।“भर्त्तुः कण्ठच्छविरितिगणैः सादरं वीक्ष्यमाणः ॥
”)रुद्रानुचरः । (यथा, गोः रामायणे । ५ । ८९ । ७ ।“धनाध्यक्षसभां देवः प्राप्तो हि वृषभध्यजः ।उमासहायो देवेशो गणैश्च बहुभिर्वृतः ॥
”)सेनासंख्याविशेषः । तद्यथा । गजाः २७रथाः २७ अश्वाः ८१ पदातिकाः १३५ समु-दायेन २७० । इत्यमरः । २ । ८ । ८१ ॥
(यथा, महाभारते ।“त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ॥
”)संख्या । चोरनामगन्धद्रव्यम् । इति मेदिनी ॥
* ॥
गणेशः । यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे ।“गाणपस्तु महेशानि ! गणदीक्षाप्रवर्त्तकः ॥
”अश्विन्यादिजन्मनक्षत्रानुसारेण देवमानुष-राक्षसगण इति तु पारिभाषिकम् । यथा, --“दे म रा म दे मा दे दे रा रा म म द रा द रा ॥
दे रा रा म म दे रा रा म म देति गणत्रयम् ॥
”इति ज्योतिषरत्नमाला ॥
“पूर्व्वोत्तरात्रयञ्चैव भरण्यार्द्रा च रोहिणी ।इमानि मानुषाण्याहुर्नक्षत्राणि मनीषिणः ॥
ज्येष्ठाशतभिषामूलधनिष्ठाश्लेषकृत्तिकाः ।चित्रामघाविशाखाः स्युस्तारा राक्षसदेवताः ॥
अश्विनी रेवती पुष्यः स्वाती हस्तः पुनर्व्वसुः ।अनुराधा मृगशिरः श्रवणं देवतारकाः ॥
”इति निबन्धः ॥
(तस्य मिलनकथनं यथा, ज्योतिषे ।“सजातौ परमा प्रीतिर्मध्यमा देवमानुषे ।देवासुरे कनिष्ठा च मृत्युर्मानुषराक्षसे ॥
”)धातुसमूहः । यथा, मनोरमा ।“भ्वाद्यदादिजुहोत्यादिदिवादिः स्वादिरेव च ।तुदारुधातनुक्र्यादिश्चुरादिश्च गणा दश ॥
”(छन्दःशास्त्रोक्तपारिभाषिकाक्षरविशेषः । स तुम-न-भ-य-ज-र-स-त-ग-लसंज्ञः । इति छन्दो-मञ्जरी ॥
* ॥
महादेवः । यथा, महाभारते ।१३ । १७ । ४० ।“विश्वरूपः स्वयं श्रेष्ठो बलवीरो बलो गणः ॥
”दैत्यविशेषः । स तुं अभिजिदिति नामान्तरस्यदैत्यस्य गुणवतो भार्य्यायां गुणवत्यां सम्भूतः ।यथा, स्कन्दपुराणे गणेशखण्डे ३ अध्याये ।“अथ सोऽप्यभिजित् पत्न्या समुद्रस्नानमाययौ ।पर्व्वणि श्रद्धया युक्तश्चक्रे स्नानं तया सह ॥
तृषिता सा गुणवती पपौ चाञ्जलिना जलम् ।यद्बीर्य्यं ब्रह्मणा त्यक्तं दैवात्तदुरे गतम् ॥
”“भार्य्यागुणवती तस्य नवमासादनन्तरम् ।पुत्त्रं प्रसूताह्नि शुंभे दिव्यरूपं गुणाद्भुतम् ॥
ज्योतिर्विद्भिरनुज्ञातो गण इत्यभिधां पिता ।कृत्वाभ्युदयिकं चक्रे व्यत्यीते दशमेऽहनि ॥
”स च महादेवमाराध्य वरं लब्ध्वा त्रैलोक्यंनिर्जित्य च कपिलमुनेश्चिन्तामणिमपहृतवान् ।कपिलमुनिस्तु अस्मादपराधात् जातमन्युर्गणेश-माराधयामास । अथ प्रसन्नेन गणपतिना तद्-गृहे अवतीर्य्य तं गणदैत्यं विनाशितवान् इत्येषा-कथा तत्रैवाध्याये विस्तरशो द्रष्टव्या ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“गण सङ्ख्याने”@} 2 3 गणकः-गणिका, 4 जिगणयिषकः-षिका
गणयिता-त्री, जिगणयिषिता-त्री
गणयन्-न्ती, जिगणयिषन्-न्ती
गणयिष्यन्-न्ती-ती, जिगणयिषिष्यन्-न्ती-ती, गणयमानः, जिगणयिषमाणः
गणयिष्यमाणः, जिगणयिषिष्यमाणः
5 सुगण्-सुगणौ-सुगणः
6 सुगाण्-सुगाणौ-सुगाणः
7 गणितम्-तः, जिगणयिषितः-तवान्
गणः, जिगणयिषुः
गणयितव्यम्, जिगणयिषितव्यम्
8 गणनीयम्, जिगणयिषणीयम्
9 गण्यम्, जिगणयिष्यम्
ईषद्गणः-दुर्गणः-सुगणः
-- गण्यमानः, जिगणयिष्यमाणः
गणः, जिगणयिषः
गणयितुम्, जिगणयिषितुम्
गणना, जिगणयिषा
10 11 गणनम्, जिगणयिषणम्
गणयित्वा, जिगणयिषित्वा
12 विगणय्य, 13 विजिगणयिष्य
गणम् २, गणयित्वा २, जिगणयिषम् २
जिगणयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३७१)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१८५४। सक। सेट्। उभ। अदन्तः।)
03
=>
 [[१। अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वात् ‘अत उपधायाः’ (७-२-११६) इति वृद्धिर्न। एवं सर्वत्र बोध्यम्।]]
04
=>
 [[२। या गणयित्री सैवमुच्यते
\n\n या तु वेश्या, तत्र गणः = लम्पटजनोऽस्याः भर्तृत्वेन अस्तीति मत्वर्थीये ठनि गणिका।]]
05
=>
 [[३। विचि, एवं रूपम्।]]
06
=>
 [[४। क्विपि तु ‘क्वौ विधिं प्रति न स्थानिवत्--’ (वा। १-१-५८) इति निषेधाद्दीर्घे रूपम्।]]
07
=>
 [[५। ‘निष्ठायां सेटि’ (६-४-५२) इति णिलोपः।]]
08
=>
 [[६। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः।]]
09
=>
 [[७। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यत्।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०३६६+ २५]
11
=>
 [[आ। ‘क्रुद्धेनाकथि चाप्यवर्यगणने शठ्येन भोः श्वठ्यतां मन्त्री तौ प्रपटय्य पाशवटनैः पापौ विरह्यौ पुरात्। के मूढाः स्तनयित्नुनिर्गदनवत् तूर्यध्वनिं कुर्वते मल्लौघोऽपतयद् रिपुर्न तु पतांचक्रे स पातोचितः।।’ धा। का। ३-५३।]]
12
=>
 [[१। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
13
=>
 [[B। ‘विगणय्य कारणमनेकगुणं निजयाऽथ वा कथितमल्पतया। असदप्यदः सहितुमर्हसि नः क्व वनेचराः क्व निपुणा मतयः।।’ किरातार्जुनीये-६-३७।]]