गजेन्द्र (gajendra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte Hindi
Hindiगजेन्द्र
गज-इन्द्रः -
"उत्तम हाथी, गजराज"
गजेन्द्र
गज-इन्द्रः -
इन्द्र का हाथी ऐरावत
Shabdartha Kaustubha
Kannadaगजेन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ಆನೆ
व्युत्पत्तिः - > गजः इन्द्र इव
गजेन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆನೆಗಳ ಹಿಂಡುಗಳ ಯಜಮಾನ
व्युत्पत्तिः - > गजानामिन्द्रः
प्रयोगाः - > "यां चन्द्रकैर्मदजलस्य महानदीनां नेत्रश्रियं विकसतो विदधुर्गजेन्द्राः"
उल्लेखाः - > माघ० ५-४०
गजेन्द्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗಸ್ತ್ಯಮಹರ್ಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಆನೆಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಇಂದ್ರದ್ಯುಮ್ನ
L R Vaidya
EnglishMahabharata
EnglishGajendra = Airāvata (?): IX, †1074.
वाचस्पत्यम्
Sanskritगजेन्द्र गज इन्द्र इव व्याघ्रा० उपमितस०, ६ त० वा । १ श्रेष्ठ-गजे । २ गजयथपतौ च । “नेत्रश्रियं विकसतो विदधुर्ग-जेन्द्राः” माघः । अगस्त्यशापेन गजेन्द्रतां प्राप्ते ३ इन्द्रद्युम्नेनृपे च तस्य तथाशापादिकथा भाग० ८ क० ४ अ० उक्ता यथा“स वै पूर्वमभूद्राजा पाण्ड्योद्रविडसत्तमः । इन्द्र-द्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः । स एकदा-ऽऽराधनकाल आत्मवान् गृहीतमौनव्रत ईश्वरं हरिम् ।जटाधरस्तापस आप्लुतोऽव्युतं समर्चयामास कुलाचला-श्रमः । यदृच्छया तत्र महायशा मुनिः समागमच्छिव्य-गणैः परिश्रितः । तं वीक्ष्य तूणीमकृतार्हणादिकंरहस्युपासीनमृषिश्चुकोप ह! तस्माइमं शापमदाद-साधुरयं दुरात्माऽकृतबुद्धिरद्य । विप्रावमन्ता विशतांतमित्रं यथा गजस्तब्धमतिः स एव । श्रीशुक उवाच ।एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान्नृप! सानुगः । इन्द्र-द्युम्नोऽपि राजर्षिर्दिष्टं तदुपधारयन् । आपन्नः कौ-ञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । हर्य्यर्च्चनानु-भावेन यद्गजत्वेऽप्यनुस्मृतिः” ।ततः तच्छापेन गजेन्द्रतां प्राप्तस्य कदाचित् त्रिकूटपर्वते वरुणोद्यानस्थसरसि निमग्नस्य ग्राहेण ग्रहणंपूर्वजन्माज्जि तहरिसेवावासनावशात् हरिस्तवनमेवतदुपायतया संचिन्त्य तस्य स्तवने कृते हरिणा तस्यततो विमोक्षणं कृतं तेनैव च दिव्यगतिलाभश्च तस्यजात इत्येषा कथा तत्रैव ३० अ० स्थिता दिग्मात्रं ततःउदाह्रियते ।“घृणी करेणुं करभांश्च दुर्भदो नाचष्ट कृच्छ्रं कृपणोऽज-मायया । तं तव कश्चिन्नृप! दैवचोदितो ग्राहो बलीयां-श्चरणे रुषाऽग्रहीत् । यदृच्छयैवं व्यसनं गतो गजो यथा-बलं सोऽतिबली विचक्रमे । यथातुरं यूथपतिं करेणवोविकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । विचक्रुशुर्दीनधियो-ऽपरे गजाः पार्ष्णिग्रहास्तारयितुं न चाशकन् । नियु-ध्यतोरेवमिभेन्द्रनक्रयोर्विकर्षतीरन्तरतो बहिर्म्मिथः ।समाः सहस्रं व्यगमन्महीपते! सप्राणयाश्चित्रममं-सतामराः । तती गजन्द्रस्य मनोवलौजसां कालेन दी-र्वण महानभूद्व्यवः । विकृव्यमाणस्य जलेऽवसीदतोविपर्य्ययोऽभूत् सकलं जलौकसः । इत्थं गजेन्द्रः सयदाप सङ्कटं प्राणस्य देही विवशो यदृच्छया । अपा-यन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यप-द्यत । न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाः कुतः करिण्यःभवति मोक्षधुम् । ग्राहेण पाशेन विधातुरावृतो-ऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् । यः कश्चनेशोब-लिनोऽन्तकोरगात् प्रचण्डवेगादभिधावतो भृशम् ।भीतं प्रपन्नं परिपाति, यद्भयान्मृत्युः प्रधावत्यरणंतमीमहि” । भा० ८ । २ अ० ।ततः तत्कृतस्तुतिमुपवर्ण्ण्य ३ अ० शेषे, हरिणा ततोगजेन्द्रस्य मोक्षणमुक्तं यथाएवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविध-लिङ्गभिदाभिमानाः । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मक-त्वात्तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् । तं तद्वदार्त्त-मुपलभ्य जगन्निवासः स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सहसंस्तुवद्भिः । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश्चकायुधोऽभ्यग-मदाशु यतो गजेन्द्रः । सोऽन्तःसरस्युरुवलेन गृही-त आर्त्तो दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् ।उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छान्नारायणाखिल-गुरो! भगवन्नमस्ते । तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसा-ऽवतीर्व्य स ग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार । ग्राहा-द्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं सम्पश्यतां हरिरमूमुच-दुच्छ्रियाणाम्” ।गजेन्द्रमोक्षणरूपस्य हरिचरितस्य श्रवणे फलमाह“एतन्महाराज! तवेरिता मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दुःस्वप्ननाशंकुरुवर्य! शृण्वताम् । यथानुकीर्त्तयन्त्येतच्छ्रयस्कामाद्वि-जातयः । शुचयः प्रातरुत्थाय दुःस्वप्नाद्युपशान्तये” ।तद्गजेन्द्रकृतस्तवमाहात्म्यमपि तत्रैवोक्तं यथा “ये मांस्त्युवन्त्यनेनाङ्ग प्रतिबुध्य निशात्यये । तेषां प्राणात्ययेचाहं ददामि विमलां मतिम्” तं प्रति हरेर्वरदानम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.