| YouTube Channel

गजः (gajaH)

 
Apte
English
गजः [gajḥ], [गज्-मदे अच्]
An elephant
कचाचितौ विश्वगिवा- गजौ गजौ
Ki.*
 1.36.
The number 'eight'.
A measure of length, a Gaja or yard, (thus defined: साधारणनराङ्गुल्या त्रिंशदङ्गुलको गजः).
A demon killed by Śiva.
One of the eight elephants of the quarters.-जी A female elephant
वितृषो$पि पिबन्त्यम्भः पाययन्तो गजा गजीः
Bhāg.*
 4.6.26.
Comp.
 -अग्रणी
m.
the most excellent among elephants.
An epithet of ऐरावत, the elephant of Indra. -अधिपतिः lord of elephants, a noble elephant. -अध्यक्षः superintendent of elephants
Bri.
S.*
 86.34. -अपसदः a vile or wretched elephant, a common or low-born elephant. -अशनः the religious fig tree (अश्वत्थ). (-नम्) the root of a lotus.
अरिः a lion.
N.
 of Śiva who killed the demon गज. -आजीवः 'one who gets his livelihood by elephants', an elephant-driver.-आननः, -आस्यः epithets of Ganeśa. -आयुर्वेदः science of the treatment of elephants. -आरोहः an elephantdriver. -आह्वम्, -आह्वयम्
N.
 of Hastināpura
Bhāg.*
 1. 15.38.
इन्द्रः an excellent elephant, a lordly elephant
किं रुष्टासि गजेन्द्रमन्दगमने Ś. Til.7
ऐरावतं गजेन्द्राणां
Bg.*
 1.27.
Airāvata, Indra's elephant.
N.
 of a tree
गजेन्द्र- कुसुमाकीर्णम्
Mb.
 * 13.132.12. ˚कर्णः an epithet of Śiva. -कन्दः a large esculent root. -कूर्माशिन्
m.
N.
 of Garuḍa. -गतिःf.
a stately, majestic gait like that of an elephant.
a woman with such a gait. -गामिनी a woman having a stately elephant-like gait
याता सुदूरमधुना गजगामिनी सा
Ratn.*
 4.3. -गौरीव्रतम् a vow to be observed by ladies in the month of Bhādrapada. -छाया a portion of time proper for a Śrāddha, time at the eclipse of the sun
[सैंहिकेयो यदा भानुं ग्रसते पर्वसंधिषु । गजच्छाया तु सा प्रोक्ता श्राद्धं तत्र प्रकल्पयेत् ॥
गजच्छायायां पूर्वस्यां कुतपे दक्षिणामुखः । यदा भाद्रपदे मासि भवते बहुले मघा ॥
Mb.
 * 13.126.36
Y.*
 1.218. -ढक्का a kettle-drum carried on an elephant. -तुरङ्गविलसितम्
N.
 of a metre. -दघ्न, -द्वयस
a.
 as high or tall as an elephant.
दन्तः an elephant's tusk, ivory
कार्योलङ्कार- विधिर्गजदन्तेन प्रशस्तेन Bṛi.
S.*
 79.19.
an epithet of Gaṇeśa.
ivory.
a peg, pin, or bracket projecting from a wall. ˚मय
a.
 made of ivory.
दानम् the fluid (ichor) exuding from the temples of an elephant.
the gift of an elephant. -नासा the trunk of an elephant
धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा
Rām.*
 2.3.3.-निमीलिका, -निमीलितम् feigning not to look at anything, inattention
देवीः कामयमानस्य चक्रे गजनिमीलिका Rāj. T.6.73.
पतिः the lord or keeper of elephants.
a very tall and stately elephant
Śi.*
 6.55.
an excellent elephant. -पिप्पली
N.
 of a plant (Scindapsus Officinalis
Mar.
 गजपिंपळी, मिरवेल). -पुङ्गवः a large and excellent elephant
गजपुङ्गवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुङ्क्ते
Bh.*
 2.31. -पुटः a small hole in the ground for fire. -पुरम्
N.
 of Hastināpura. -पुष्पी
N.
 of a flower
गजपुष्पीमिमां फुल्लामुत्पाठ्य शुभलक्षणाम्
Rām.*
 4.12.39.
बन्धः a particular posture in sexual intercourse.
a post to which the elephant is tied.
the process of catching an elephant
गजबन्धस्तु सुरते आलाने ग्रहणे$पि च Nm. -बन्धनी, -बन्धिनी a stable for elephants. -भक्षकः the sacred fig-tree. -भक्षा the gum Olibanum tree. -मण्डनम् the ornaments with which an elephant is decorated, particularly the coloured lines on his head. -मण्डलिका, -मण्डली a ring or circle of elephants. -माचलः a lion. -मुक्ता, -मौक्तिकम् a pearl supposed to be found in thekumbhas or projections on the forehead of an elephant
घर्मजनितपुलकेन लसद्भजमौक्तिकावलिगुणेन वक्षसा
Ki.*
 12.4.-मुखः, -वक्त्रः, -वदनः epithets of Gaṇeśa
Bṛi.
S.*
 58.58
Ks.*
 1.44. -मोटनः a lion. -यूथम् a herd of elephants
उषसि स गजयूथकर्णतालैः पटुपटहध्वनिभिर्विनीतनिद्रः
R.*
 9.71.-योधिन्
a.
 fighting on an elephant. -राजः a lordly or noble elephant. -वीथिः, -थी
f.
 the three lunar mansions रोहिणी, आर्द्रा and मृगशिरस्
रोहिण्यार्दा मृगशिरो गजवीथ्यभिधी- यते. -व्रजः a troop of elephants. -शास्त्रम्, -शिक्षा the science of elephants. -साह्वयम्
N.
 of Hastināpura
निर्ययुर्गजसाह्वयात्
Mb.
 * 3.1.9
Ks.*
 15.6. -स्थानम् elephant's stall
Y.*
 1.279. -स्नानम् (lit. ) bathing of an elephant
(fig. ) useless or unproductive efforts resembling the ablution of elephants which, after pouring water over their bodies, end by throwing dirt, rubbish and other foul matter
cf.
 अवशेन्द्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया
H.*
 1.17.
Apte 1890
English
गजः [गज्-मदे अच्] 1 An elephant
कचाचितौ विश्वगिवागजौ गजौ Ki. 1. 36.
2 The number ‘eight’.
3 A measure of length, a Gaja or yard, (thus defined:
साधारणनरांगुल्या त्रिंशदंगुलको गजः).
4 A demon killed by Śiva.
5 One of the eight elephants of the quarters.
Comp.
अग्रणी m. {1} the most excellent among elephants. {2} An epithet of ऐरावत, the elephant of Indra.
अधिपतिः lord of elephants, a noble elephant.
अध्यक्षः a superintendent of elephants.
अपसदः a vile or wretched elephant, a common or low-born elephant.
अशनः the religious figtree (अश्वत्थ). (
नं) the root of a lotus.
अरिः {1} a lion. {2} N. of Śiva who killed the demon गज.
आजीवः ‘one who gets his livelihood by elephants’, an elephantdriver.
आननः,
आस्यः epithets of Gaṇeśa.
आयुर्वेदः science of the treatment of elephants.
आरोहः an elephant-driver.
आह्वं,
आह्वयं N. of Hastināpura.
इंद्रः {1} an excelent elephant, a lordly elephant
किं रुष्टासि गजेंद्रमंदगमने Ś. Til. 7. {2} Airāvata, Indra's elephant. °कर्णः an epithet of Śiva.
कंदः a large esculent root.
कूर्माशिन् m. N. of Garuḍa.
गतिः f. {1} a stately, majestic gait like that of an elephant. {2} a woman with such a gait.
गामिनी a woman having a stately elephant-like gait.
छाया a portion of time proper for a Śrāddha, time at the eclipse of the sun
सैंहिकेयो यदा भानुं ग्रसते पर्वसंधिषु । गजच्छाया तु सा प्रोक्ता श्राद्ध तत्र प्रकल्पयेत् ॥
दघ्न,
द्वयस a. as high or tall as an elephant.
दंतः {1} an elephant's tusk. {2} an epithet of Gaṇeśa. {3} ivory. {4} a peg, pin, or bracket projecting from a wall. °मय a. made of ivory.
दानं {1} the fluid (ichor) exuding from the temples of an elephant. {2} the gift of an elephant.
नासा the trunk of an elephant.
पतिः {1} the lord or keeper of elephants. {2} a very tall and stately elephant
Śi. 6. 55. {3} an excellent elephant.
पुंगवः a large and excellent elephant
गजपुंगवस्तु धीरं विलोकयति चाटुशतैश्च भुंक्ते Bh. 2. 31.
पुटः a small hole in the ground for fire.
पुरं N. of Hastināpura.
बंधनी,
बंधिनी a stable for elephants.
भक्षकः the sacred fig-tree.
भक्षा the gum olibanum tree.
मंडनं the ornaments with which an elephant is decorated, particularly the coloured lines on his head.
मंडलिका,
मंडली a ring or circle of elephants.
माचलः a lion.
मुक्ता,
मौक्तिकं a pearl supposed to be found in the kumbhas or projections on the forehead of an elephant.
मुखः,
वक्त्रः,
वदनः epithets of Gaṇesa.
मोटनः a lion.
यूथं a herd of elephants
R. 9. 71.
योधिन् a. fighting on an elephant.
राजः a lordly or noble elephant.
वीथिः,
थी f. the three lunar mansions रोहिणी, आर्द्रा and मृगशिरस्
रोहिण्यार्द्रा मृगाशिरो गजवीथ्यभिधीयते.
व्रजः a troop of elephants.
शिक्षा the science of elephants.
साह्वयं N. of Hastināpura.
स्नानं (lit) bathing of an elephant
(fig.) useless or unproductive efforts resembling the ablution of elephants which, after pouring water over their bodies, end by throwing dirt, rubbish, and other foul matter
cf. अवशेंद्रियचित्तानां हस्तिस्नानमिव क्रिया H. 1. 18.
Hindi
Hindi
हाथी
Apte Hindi
Hindi
गजः
पुं*
 - गज्+अच्
हाथी
गजः
पुं*
 - गज्+अच्
आठ की संख्या
गजः
पुं*
 - गज्+अच्
लम्बाई नापने का गज
गजः
पुं*
 - गज्+अच्
एक राक्षस जिसे शिव जी ने मार दिया त्धा
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 गजः, हस्ती, करी, दन्ती, द्विपः, वारण-, मातङ्गः, मतङ्गः, कुञ्जरः, नागः, द्विरदः, इभः, रदी, द्विपायी, अनेकपः, विषाणी, करेणुः, पद्मी, लम्बकर्णः, शुण्डालः, कर्णिकी, दन्तावलः, स्तम्बेरमः, दीर्घवक्त्रः, द्रुमारिः, दीर्घमारुतः, विलोमजिह्वः, शक्वा, पीलुः, महामृगः, मतङ्गजः, षष्ठिहायनः
noun
वन्यपशुः , यस्य वक्षो अथ कक्षावलयः, श्लथाश्च लम्बोदरसः त्वग्बृहतीगलश्च पेचकेन सह स्थूला कुक्षिः अस्ति। तथा च यः शुण्ावान् अस्ति।
"हया जिहेषिरे हर्षाद् गम्भीरं जगजुः गजाः।"
Synonyms:
 गजः, हस्ती, करी, दन्ती, द्विपः, वारणः, मातङ्गः, मतङ्गः, कुञ्जरः, नागः, द्विरदः, इभः, रदी, द्विपायी, अनेकपः, विषाणी, करेणुः, लम्बकर्णः, पद्मी, शुण्डालः, कर्णिकी, दन्तावलः, स्तम्बेरमः, दीर्घवक्त्रः, द्रुमारिः, दीर्घमारुतः, विलोमजिह्वः, शक्वा, पीलुः, मामृगः, मतङ्गजः, षष्ठिहायनः
noun
पशुविशेषः- सः पशुः यः विशालः स्थूलः शुण्डायुक्तः च।
"गजाय इक्षुः रोचते।"
Synonyms:
 गजः
noun
एकः पुरुषः ।
"गजस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
गजः,
पुं,
 (गजति मदेन मत्तो भवतीति । गज् +अच् ।) हस्ती । इत्यमरः । २ । ८ । ३४ ॥
(स तुत्रिविधः । यथाह शब्दार्थचिन्तामणिः ।“भद्रो मन्दो मृगश्चैव विज्ञेयास्त्रिविघा गजाः ॥
”अस्य लक्षणादिकं यथा, वृहत्संहितायां ६७अध्याये ।“मध्वाभदन्ताः सुविभक्तदेहान चोपदिग्धाश्च कृशाः क्षमाश्च ।गात्रैः समैश्चापसमानवंशावराहतुल्यैर्जघनैश्च भद्राः ॥
वक्षोऽथ कक्षावलयः श्लथाश्चलम्बोदरस्त्वग्बृहती गलश्च ।स्थूला च कुक्षिः सह पेचकेनसैंही च दृग्मन्दमतङ्गजस्य ॥
मृगास्तु ह्रस्वाधरवालमेढ्रा-स्तन्वङ्घ्रिकण्ठद्विजहस्तकर्णाः ।स्थूलेक्षणाश्चेति यथोक्तचिह्नैःसङ्कीर्णनागा व्यतिमिश्रचिह्नाः ॥
पञ्चोन्नतिः सप्त मृगस्य दैर्घ्य-मष्टौ च हस्ताः परिणाहमानम् ।एकद्विवृद्धावथ मन्दभद्रौसङ्कीर्णनागोऽनियतप्रमाणः ॥
भद्रस्य वर्णो हरितो मदस्यमन्दस्य हारिद्रंकसन्निकाशः ।कृष्णो मदश्चाभिहितो मृगस्यसङ्कीर्णनागस्य मदो विमिश्रः ॥
ताम्रोष्ठतालुवदनाः कलविङ्कनेत्राःस्निग्धोन्नताग्रदशनाः पृथुलायतास्याः ।चापोन्नतायतनिगूढनिमग्नवंशा-स्तन्वेकरोमचितकूर्म्मसमानकुम्भाः ॥
विस्तीर्णकर्णहनुनाभिललाटगुह्याःकूर्म्मोन्नतद्विनवविंशतिभिर्नखैश्च ।रेखात्रयोपचितवृत्तकराः सुवालाधन्याः सुगन्धिमदपुष्करमारुताश्च ॥
दीर्घाङ्गुलिरक्तपुष्कराःसजलाम्भोदनिनादबृंहिणः ।बृहदायतवृत्तकन्धराधन्या भूमिपतेर्मतङ्गजाः ॥
निर्मदाभ्यधिकहीननखाङ्गान्कुब्जवामनकमेषविषाणान् ।दृश्यकोशफलपुष्करहीनान्श्यावनीलशबलासिततालून् ॥
स्वल्पवक्त्ररुहमत्कुणषण्ढान्हस्तिनीं च गजलक्षणयुक्ताम् ।गर्भिनीं च नृपतिः परदेशंप्रापयेदतिविरूपफलास्ते ॥
* ॥
यथा, भट्टिः । १४ । ५ ।“हया जिहेषिरे हर्षाद्गम्भीरं जगजुर्गजाः ॥
”)परिमाणविशेषः । स तु हस्तद्वयं पादोनहस्त-द्वयञ्च । (यथा, शब्दार्थचिन्तामणौ ।“अरत्नीनां शतान्यष्टावेकः षष्ट्यधिकानि च ।गजप्रमाणमाख्यातं मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥
”)वास्तुनः स्थानभेदः । इति मेदिनी ॥
“प्रस्तारे दैर्घ्यमानन्तु स्वहस्तेन तथा नरैः ।कृत्वा त्रिघ्नं गजैर्हृत्वा वास्तुस्थाननिरूपणम् ॥
ध्वजो धूमश्च सिंहश्च श्वां वृषः खर एव च ।गजः काकपदञ्चैव स्थानान्यष्टौ च वास्तुनः ॥
ध्वजे विभूतिर्मरणञ्च धूमेसिंहे जयः श्वा च करोत्यनर्थम् ।वृषे च भोगी क्षयणं खरे चपुष्टिर्गजे काकपदे विनाशः ॥
”इति ज्योतिषम् ॥
* ॥
औपधपाकार्थगर्त्तविशेषः । यथा, --“हस्तप्रमाणगर्त्तो यः पुटः स तु गजाह्वयः ।इत्थं चारत्निके कुण्डे पुटो वाराह उच्यते ॥
”इति वैद्यकप्रयोगामृतम् ॥
(असुरविशेषः । स तु महिषासुरपुत्त्रः । यथा, काशीखण्डे । ६८ । ३ ।“महिषासुरपुत्त्रोऽसौ समायाति गजासुरः ।प्रमथन् प्रमथान् सर्व्वान् निजवीर्य्यमदोद्धतः ॥
”)