गगन (gagana)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
Englishगगन - gagana - - talc
गगन - gagana - - sky
गगन - gagana - - heaven
गगन - gagana - - firmament
गगन - gagana - - atmosphere
गगन नील - gagana nIla - - celestine blue
Apte 1890
Englishगगनं(णं) (Some suppose गगण to be an incorrect form, as is observed by a writer:
फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छंति बर्बराः) 1 The sky, atmosphere
अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण R. 3. 43
गगनमिव नष्टतारं Pt. 5. 6
सोयं चद्रंः पतति गगनात् Ś. 4. v. l.
Śi. 9. 27.
2 (In math.) A cypher.
3 Firmament.
4 Heaven.
Comp.
अग्रं the highest heavens.
अंगना a heavenly nymph, an Apsaras.
अध्वगः {1} the sun. {2} a planet. {3} a celestial being.
अंबु n. rain-water.
उल्मुकः the planet Mars.
कुसुमंपुष्पं ‘sky-flower’
i. e. any unreal thing, an impossibility
see खपुष्प.
गतिः {1} a deity. {2} a celestial being
Me. 46. {3} a planet.
चर (also गगनेचर) a. moving in the air. (
रः) {1} a bird. {2} a planet. {3} a heavenly spirit. {4} a lunar mansion. {5} the zodiac (राशिचक्र).
ध्वजः {1} the sun. {2} a cloud.
विहारिन् a. moving or ranging in the sky
H. 1. 21. (
m.) {1} a luminary. {2} the sun. {3} a celestial being.
सद् a. dwelling in the air. (
m.) a celestial being
Śi. 4. 53.
सिंधुः f. an epithet of the Ganges.
स्थ,
स्थित a. situated in the sky.
स्पर्शनः {1} air, wind. {2} N. of one of the eight Maruts.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiगगनम्
- "गच्छन्त्यस्मिन् - गम् - ल्युट्, ग आदेशः"
"आकाश, अन्तरिक्ष"
गगनम्
- -
शून्य
गगनम्
- -
स्वर्ग
गगनम्
- "गच्छत्यस्मिन् गम्+ल्युट्, ग आदेशः"
"आकाश, अन्तरिक्ष"
गगनम्
- "गच्छत्यस्मिन् गम्+ल्युट्, ग आदेशः"
शून्य
गगनम्
- "गच्छत्यस्मिन् गम्+ल्युट्, ग आदेशः"
स्वर्ग
Shabdartha Kaustubha
Kannadaगगन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಶ /ಅಂತರಿಕ್ಷ
निष्पत्तिः - > गम्लृ (गतौ) -"युच्" गश्चान्तादेशः (उ० २-७८)
व्युत्पत्तिः - > गच्छन्त्यस्मिन्
प्रयोगाः - > "अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण धीरेण विवर्तयन्निव"
उल्लेखाः - > रघु० ३-४३
गगन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶೂನ್ಯ /ಸೊನ್ನೆ
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit०, अनन्त, अन्तरिक्ष, अभ्र, अम्बर, अम्बुद, असत्, आकाश, खं, ख, गगन, छिद्र, जलद, जलधर, जलधरपथ, दिव, नग्न, नभ, पयोद, पयोधर, पुष्कर, पूर्ण, पृथु, पृथुल, बिन्दु, मेघ, रन्ध्र, वरीय, विन्दु, वियत्, विष्णुपद, विष्णुपाद, विहायस्, वृहत्, व्योम, शून्य
Sanskrit Tibetan
Tibetankun 'gro
१) अञ्जबनम् २) आति ३) गगन
mkha'
१) अम्बर २) आकाश ३) ख ४) गगन ५) गो ६) दिव् ७) द्यौः ८) नभः ९) नाक १०) पुष्कर ११) रोदसी १२) व्योमन्
go 'byed
१) आकाश २) ख ३) गगन
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritव्योमान्तरिक्षं गगनं घनाश्रयो विहाय आकाशमनन्तपुष्करे ।
अभ्रं सुराभ्रोडुमरुत्पथोऽम्बरं खं द्योदिवौ विष्णुपदं वियन्नभः ॥ १६३ ॥
व्योमन् (क्ली), अन्तरिक्ष (क्ली), गगन (क्ली), घनाश्रय (पुं), विहायस् (पुंक्ली), आकाश (पुंक्ली), अनन्त (क्ली), पुष्कर (क्ली), अभ्र (क्ली), सुरपथ (पुं), अभ्रपथ (पुं), उडुपथ (पुं), मरुत्पथ (पुं), अम्बर (क्ली), ख (क्ली), द्यो (स्त्री), दिव् (स्त्री), विष्णुपद (क्ली), वियत् (क्ली), नभस् (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritनभस्
नभस्, मरुद्वर्त्मन्, वियत्, विहायस्, तारापथ, पुष्कर, अन्तरिक्ष, व्योमन्, अम्बर, विष्णुपद, ख, द्यौ, विहायसा, गगन, द्यु
नभो मरुद्वर्त्म वियद्विहाय-
स्तारापथः पुष्करमन्तरिक्षम् ।
व्योमाम्बरं विष्णुपदं च खं द्यौ-
र्विहायसा स्याद्गगनं तथा द्युः ॥ १३७ ॥
verse 1.1.1.137
page 0017
नाममाला
Sanskritख, विहायस्, वियत्, व्योमन्, गगन, आकाश, अम्बर, द्यो, नभस्, अभ्र, अन्तरीक्ष, घनाघनपथ, घनपथ, मेघपथ, जीमूतपथ, अभ्रपथ, बलाहकपथ, पर्जन्यपथ, मिहिरपथ, नभ्राट्पथ, पवनपथ, पवमानपथ, वायुपथ, वातपथ, अनिलपथ, मरुत्पथ, समीरणपथ, गन्धवाहपथ, श्वसनपथ, सदागतिपथ, नभस्वत्पथ, मातरिश्वपथ, चरण्युपथ, जवनपथ, प्रभञ्जनपथ, घनाघनमार्ग, घनमार्ग, मेघमार्ग, जीमूतमार्ग, अभ्रमार्ग, बलाहकमार्ग, पर्जन्यमार्ग, मिहिरमार्ग, नभ्राट्मार्ग, पवनमार्ग, पवमानमार्ग, वायुमार्ग, वातमार्ग, अनिलमार्ग, मरुत्मार्ग, समीरणमार्ग, गन्धवाहमार्ग, श्वसनमार्ग, सदागतिमार्ग, नभस्वत्मार्ग, मातरिश्वमार्ग, चरण्युमार्ग, जवनमार्ग, प्रभञ्जनमार्ग
खं विहायो वियद् व्योम गगनाकाशमम्बरम् ।
द्यौर्नभोऽभ्रोऽन्तरीक्षं च मेघवायुपथोऽप्यथ ॥ ५३ ॥
verse 0.1.1.53
page 0028
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritगगनं, (गं गानं शब्दात्मकं गुणं गच्छतियद्वा गकारं भूतेषु प्रथमभूतत्वात् प्राधान्यंगच्छति । यद्वा गच्छन्त्यस्मिन् देवादय इति ।“गमेर्गश्च ।” उणां । २ । ७७ । इति युच्गश्चान्तादेशः ।) आकाशम् । इत्यमरः । १ । २ । १ ॥
(यथा मेघदूते । ४८ ।“प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टी-रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । अमरोक्तपर्य्यायाः आकाशशब्देद्रष्टव्याः ॥
(तेभ्यः परम् ।) वर्हिः १९ धन्व २०आपः २१ पृथिवी २२ भूः २३ स्वयम्भूः २४अध्वा २५ सगरः २६ ससुद्रः २७ अध्वरः २८ ।इति वेदनिघण्टौ १ अध्यायः ॥
* ॥
“आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते ।अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥
”इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥
तस्य गुणाः । शब्दः १ व्यापृत्त्वम् २ छिद्रता ३अनाश्रयम् ४ अनालम्बम् ५ आश्रयान्तर-शून्यम् । अव्यक्तम् ६ रूपस्पर्शशून्यत्त्वात् । अधि-कारिता ७ द्रव्यान्तरानारम्भकत्वम् । अप्रती-घातिता ८ भूतत्वम् ९ श्रोत्रेन्द्रियोपादानत्वात् ।विकृतानि १० देहान्तर्गतच्छिद्राणि । तद्यथा, --“आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापृत्त्वं छिद्रमेव च ।अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥
अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च ।गुणाः पञ्चाशतः प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभूतता ॥
”पञ्चानां भूतानां आत्मा प्राप्तिः स्वकं स्वरूपंतत्र लक्षिता । इति मोक्षधर्म्मः ॥
(गगनात्पतिताम्बुगुणविशेषो यथा, --“गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने ।बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ॥
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्यायः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskritगगन गम--युच् गोऽन्तादेशः । णत्वं प्रामादिकम्“फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छन्ति वर्वराः” इत्युक्तेः ।१ आकाशे २ शून्याङ्को । ३ लग्नापेक्षया दशमराशौ तस्यउदितराश्यपेक्षया स्वस्वस्तिकस्थितत्वात् तथात्वं तथाहि पूर्वस्यामेव राशीनामुदयेन ततः मप्तमराश्युदये तस्यअस्तम् दशमराशिस्तु तदा स्वस्वस्तिकस्थितः इति तस्यमूर्द्धस्थाकाशस्थितत्वात् तथात्वम् । तद्गुणादेः आकाश-शब्दे ५९२ पृ० विवृतिः । सुश्रुते देहस्य पाञ्चभौति-कत्वाङ्गीकारेण “आन्तरीक्षास्तु शब्दः शब्देन्द्रियंसर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता चेति” देहस्थाकाशधर्म्मा उक्ताः“पृथिव्यप्तेजो वाय्वाकाशानां समुदायात् द्रव्याभिनि-र्वृत्तिः” इत्युपक्रम्य द्रव्यगता गगनजधर्म्मास्तत्रोक्ता यथा“श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमा-काशीयम् तन्मार्द्दवशौषिर्य्यलाघवकरम्” । तथाकाशगुण-भूमिष्ठंसंशमनम्” इत्युपक्रम्य भूतविशेषसाचिव्येन घातु-विशेषसंशमनकारित्वं तस्य दर्शितं सुश्रुतेन यथा “खतेजोऽनिलजैः श्मेष्मा शममेति शरीरिणाम् । वियत्पब-नजाताभ्यां वृद्धिमाप्नोति मारुतः” “तस्याकाशगुण-भूयिष्ठं मृदुत्वम्” इति च । तस्य धर्म्मविशेषाः भा०शा० उक्ता यथा “आकाशस्य गुणः शब्दोव्यापित्वम्छिद्रमेव च । अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ।अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च” । “गगबं गणा-धिपतिमूर्त्तिरिति” माघः । “अवोचदेनं गगनस्पृशा(स्वरेण) रघुः । “प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमाव र्ज्य-दृष्टीः” मेघ० ।
Stchoupak
Frenchगगन-
nt. ciel, atmosphère.
°गति- habitant du ciel, être céleste.
°चर- a. qui se meut dans le ciel
oiseau.
°चारिन्- -(ण्)ई- a. venant du ciel.
°तल- nt. surface du ciel, firmament.
°नगर- nt. Fata Morgana.
°नदी- Gange (issu du ciel).
°परिधान- a. (vêtu d'atmosphère), tout nu.
°मूर्धन्- d'un Dānava.
°लिह्- ag. qui atteint le ciel.
°विहारिन्- a. qui se meut, se trouve dans le ciel
ép. du soleil, de la
lune.
°सद्- ag. = °गति-।
°सिन्धु- = °नदी-।
°स्पृश्- ag. = °लिह्-।
गगनापगा- = °नदी-।
गगने-चर- a. et = गगन-चर-।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.