| YouTube Channel

ख्यातिः (khyAtiH)

 
Apte
English
ख्यातिः [khyātiḥ],
f.
 [ख्या-क्तिन्]
Renown, fame, reputation, glory, celebrity
ख्यातियुक्तौ भविष्यतः
Rām.*
 7.66.9
Ms.ग
Apte 1890
English
ख्यातिः f. [ख्या-क्तिन्] 1 Renown, fame, reputation, glory, celebrity
Ms. 12. 36
Pt. 1. 371.
2 A name, title, appellation
3 Narration.
4 Praise.
5 (In phil.) Knowledge, the faculty of discriminating objects by appropriate designation
Śi. 4. 55.
6 Praise.
Comp.
कर,
जनक a. glorious.
Apte Hindi
Hindi
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या - क्तिन्
"विश्रुति, प्रसिद्धि, यश, कीर्ति, प्रतिष्ठा"
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या - क्तिन्
"नाम, शीर्षक, अभिधान"
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या - क्तिन्
वर्णन
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या - क्तिन्
प्रशंसा
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या - क्तिन्
"ज्ञान, उपयुक्त पद द्वारा वस्तुओं का विवेचन करने की शक्ति"
ख्यातिः
स्त्री*
 - ख्या+क्तिन्
दर्शनशास्त्र का एक सिद्धान्त
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ख्यातिः
noun
देवहूतिकर्दमयोः नवसु कन्यासु एका।
"ख्यातेः विवाहः भृगुमुनिना सह जातः।"
Synonyms:
 यशः, कीर्तिः, ख्यातिः, प्रतिष्ठा, मर्यादा, सुकीर्तिः, सत्कीर्तिः, सुख्यातिः, परिख्यातिः, विश्रुतिः, प्रतिष्ठा, विश्रावः, प्रसिद्धिः, प्रकीर्तिः, कीर्तनम्, प्रथा, प्रथितिः, सम्प्रथी, समज्ञा, समाज्ञा, प्रतिपत्तिः, विख्यातिः, प्रविख्यातिः, प्रतिख्यातिः, समाख्या, जनश्रुतिः, जनप्रवादः, जनोदाहरणम्, कीर्तना, अभिख्यानम्, समज्या, आज्ञा
noun
दानादि-सद्गुण-प्रभवाद् विद्या-कलादिषु प्रावीण्याद् वा आदरस्य भावनया सहिता जनेषु श्रुतिः।
"सचिन तेण्डुलकर महोदयेन क्रिकेट क्रीडायां यशः धनं च अर्जितम्।/ मन्दः कविः यशःप्रार्थी गमिष्यामि उपहास्यताम्। प्रांशुलभ्ये फले लोभाद् उद्बाहुर् इव वामनः॥"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ख्यातिः,
स्त्री,
 (ख्या + क्तिन् ।) प्रसिद्धिः । तत्-पर्य्यायः । प्रथा २ । इत्यमरः । ३ । २ । ९ ॥
(यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ४०२ ।“लोके ख्यातिमुपागताऽत्र सकले लोकोक्तिरेषा यतः ।”मनुश्च । १२ । ३६ ।“येनास्मिन् कर्म्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।न च शोचत्यसम्पत्तौ तद्विज्ञेयन्तु राजसम् ॥
”प्रकाशः । ज्ञानम् । यथा, माघे । ४ । ५५ ।“मैत्रादिचित्तपरिकर्म्मविदो विधायक्लेशप्रहाणमिह लब्धसबीजयोगाः ।ख्यातिं च सत्त्वपुरुषान्यतयाऽधिगम्यवाञ्छन्ति तामपि समाधिभृतो निरोद्धुम् ॥
”“मैत्रीति । इहाद्रौ समाधिभृतो योगिनः ।मैत्री करुणा मुदिता उपेक्षेति चतस्रश्चित्तवृत्तयः ।तत्र पुण्यकृत्सु मैत्री दुःखिषु करुणा सुखिषुमुदिता अनुमोदनं पापिषु उपेक्षा । मैत्रीआदिर्येषां तानि चित्तस्य परिकर्म्माणि प्रसाध-कानि शोधकानीत्यर्थः तानि विन्दन्ति लभन्तेइति तद्बिदः तद्भाजस्तैः क्षीणान्तःकरणमलाःइत्यर्थः । अतएव क्लेशप्रहाणं विधाय । अविद्या-स्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः । तत्रा-नित्येषु नित्यत्वाभिमानः अनात्मनि च देहेन्द्रि-यादौ आत्मधीरित्यादि विभ्रमोऽविद्या । अस्मिताअहङ्कारः । रागोऽभिमतविषयाभिलाषः । द्वेषो-ऽनभिमतविषयेषुरोषः । अभिनिवेशः । कार्य्या-कार्य्येष्वाग्रहः । ते हि पुरुषं क्लिश्यन्ति इतिक्लेशाः क्लेशहेतवः तेषां प्रहाणं क्षयः तद्बिधायक्लेशान् हित्वा इत्यर्थः । अतो लब्धः सबीजःसावलम्बयोगो यैस्ते लब्धसबीजयोगाः सन्तःआलम्बनमेव व्यनक्ति । सत्त्वपुरुषयोरन्यतयाअन्यत्वेन मिथो भिन्नत्वेन ख्यातिं ज्ञानं अधि-गम्य प्रकृतिपुरुषौ भिन्नाविति ज्ञात्वा प्रकृतिपुरुषयोर्विवेकाग्रहणात् संसारः । विवेकग्रह-णात् मुक्तिरिति साङ्ख्याः । अथ तां ख्यातिमपिनिरोद्धुं निवर्त्तयितुं वाञ्छन्ति वृत्तिरूपां तांनिवर्त्त्य स्वयम्प्रकाशतयैवावस्थातुमिच्छन्ती-त्यर्थः । प्रकृतावुपरतायां पुरुषस्वरूपेणावस्थानंमुक्तिरिति सांङ्ख्यसिद्धान्तः ॥
” इति तट्टीकायांमल्लिनाथः ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ख्या प्रकथने”@} 2 “अयं सार्वधातुकमात्रविषयः।
‘सस्थानत्वम्
नमः ख्यात्रे’ 3 इति वार्तिकम्, तद्भाष्यञ्चेह लिङ्गम्।
सस्थानः = जिह्नामूलीयः, स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः।
‘सम्पूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगो न’ इति न्यासकारः।” इति सिद्धान्तकौमुदी।
‘असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः’ इति न्यायमाश्रित्य, आर्धधातुकमात्रेऽनभिधानमङ्गी- क्रियते।
4 वस्तुतस्तु, ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ 5 इति सूत्रे ख्या- ग्रहणेन, आर्धधातुकेऽपि प्रयोगोऽभ्युपगन्तव्यो भवति।
अत एव ‘ख्याञादेशे न’ 6 इत्येवोक्तम्।
न तु, एतत्साधारण्येन, ‘ख्याशब्दे न’ इति।
अतः, आर्धधातुकेऽपि रूपाणि प्रदर्श्यन्ते।
धातुरूपप्रकाशिकायामपि, आर्धधातुकविषयेऽपि रूपाण्यस्य धातोः प्रदर्शितानि।
‘नमः ख्यात्रे’ 7 इति भाष्यवार्तिकपर्यालोचनया, तृजन्ते परमनभिधानं कल्प्यते।
8 ख्यायकः-यिका, 9 ख्यापकः-पिका, चिख्यासकः-सिका, चाख्यायकः-यिका
-- ख्यापयिता-त्री, चिख्यासिता-त्री, चाख्यायिता-त्री
10 ख्यान्-न्ती 11 -ती, ख्यापयन्-न्ती, चिख्यासन्-न्ती
-- ख्यास्यन्-न्ती-ती, ख्यापयिष्यन्-न्ती-ती, चिख्यासिष्यन्-न्ती-ती
-- -- ख्यापयमानः, ख्यापयिष्यमाणः, चाख्यायमानः, चाख्यायिष्यमाणः
आख्याः-आख्यौ-आख्याः
-- -- 12 ख्यातम्-तः-तवान्, ख्यापितः, चिख्यासितः, चाख्यायितः-तवान्
13 गोप्रख्यायः, 14 गोसंख्यः, 15 गोख्यः, 16 ख्यायः, 17 गोख्यायो 18, ख्यापः, 19 आचिख्यासुः, 20 चाख्याः
ख्यातव्यम्, ख्यापयितव्यम्, चिख्यासितव्यम्, चाख्यायितव्यम्
ख्यानीयम्, ख्यापनीयम्, चिख्यासनीयम्, चाख्यायनीयम्
21 ख्येयम्, ख्याप्यम्, चिख्यास्यम्, चाख्याय्यम्
22 ईषत्ख्यानः-दुष्ख्यानः-सुख्यानः
-- -- ख्यायमानः, ख्याप्यमानः, चिख्यास्यमानः, चाख्याय्यमानः
ख्यायः, ख्यापः, चिख्यासः, चाख्यायः
ख्यातुम्, ख्यापयितुम्, चिख्यासितुम्, चाख्यायितुम्
ख्यातिः, 23 आख्या, 24 प्रख्यातिः, ख्यापना, चिख्यासा, चाख्याया
25 प्रख्यानम्, ख्यापनम्, चिख्यासनम्, चाख्यायनम्
ख्यात्वा, ख्यापयित्वा
चिख्यासित्वा, चाख्यायित्वा
आख्याय, आख्याप्य, प्रचिख्यास्य, प्रचाख्याय्य
ख्यायम् २, ख्यात्वा २, ख्यापम् २, ख्यापयित्वा २, चिख्यासम् २, चिख्यासित्वा २, चाख्यायम् २
चाख्यायित्वा २
26 इत्यनेन इण्प्रत्यये, डिद्वद्भावे यलोपे च रूपम्।
समानशब्दस्य सभावश्च।
समानं ख्यायते इति सखा = मित्रम्।]] सखा-सखायौ-सखायः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३६५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (वा। २-४-५४)
04
=>
 [पृष्ठम्०३६१+ २७]
05
=>
 (८-२-५७)
06
=>
 (वा। ८-३-६)
07
=>
 (वा। २-४-५४)
08
=>
 [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]
09
=>
 [[२। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। आदादिकत्वात्, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो लुक्। सवर्ण- दीर्घः। ‘उगिदचाम्--’ (७-१-७०) इति नुम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
11
=>
 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चटून् वचत्यः। नार्यों विदित्वोपगमं मुरारेरासन् गता राजपथं सुमृष्टम्।।’ धा। का। २-५०।]]
12
=>
 [[४। ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ (८-२-५७) इति निष्ठानत्वनिषेधः।]]
13
=>
 [[५। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि युगागमः।]]
14
=>
 [[६। ‘समि ख्यः’ (३-२-७) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
15
=>
 [[७। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कः। आकारलोपः।]]
16
=>
 [[८। ‘श्याद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। युगागमः।]]
17
=>
 [[९। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थे क्रियाफलकक्रियायामण्।]]
18
=>
 [व्रजति]
19
=>
 [पृष्ठम्०३६२+ २४]
20
=>
 [[१। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङ्O लुकि, सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गौ भवतः।]]
21
=>
 [[२। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति ईकारादेशे, गुणे च रूपम्।]]
22
=>
 [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इत्यनेन, ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
23
=>
 [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
24
=>
 [[५। प्रकृष्टा च सा ख्यातिश्च = प्रख्यातिः। तेन, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ् न।]]
25
=>
 [[६। ‘लुब्योगाप्रख्यानात्’ (१-२-५४) इति निर्देशात्, ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वं न। ‘ख्शाञः शस्य यो वा’ (वा। ८-४-४०) इति वार्तिकादपि णत्वं नेति वक्तुं शक्यम्।]]
26
=>
 [[७। ‘समाने ख्यः स चोदात्तः’ [द। उ। १-६५]