| YouTube Channel

ख्या (khyA)

 
शब्दसागरः
English
ख्या r. 2nd cl. (ख्याति)
1. To relate, to recount, to say or tell.
2. To
celebrate, to make known. With अभि prefixed, To shine or be
glorious. With आ, To be famous. With वि, to celebrate. With सु,
To be approved. With कु, To be infamous. With प्रति and आ, To
reject, to refuse. With सम्, To count, to reckon. With सं and आ to
denominate.
Capeller Eng
English
ख्या (ख्याति),
pp.
 ख्यात (q.v. ) see, appear
P.
ख्यायते be called or known
C.
 ख्यापयति,
pp.
 ख्यात (q.v. ) see,
appear
P.
 ख्यायते be called or known
C.
 ख्यापय°ते make known,
proclaim
show, betray
praise, celebrate. — अति survey, overlook,
neglect, abandon. अनु behold, view. अन्तर् descry, find out. अभि
behold, look at
favour, protect.
C.
 make known. अव look down,
behold. आ behold, view
count, enumerate
show, declare, announce,
tell, narrate
name, designate as (2
acc.
 ).
C.
 make known, tell
M.
 have
told to one's self. प्रत्या name singly
turn away, repulse, reject,
refute, deny, forbid
outvie, excel, surpass. व्या explain, illustrate
announce, proclaim, tell, call, name. समा enumerate, communicate,
declare as (इति). परि look around, behold, consider
overlook,
neglect. प्र behold, see
announce, tell
P.
 be visible or known.
प्रति behold, see. वि look about, look at, see, perceive
shine
forth, beam
illuminate, make visible, show.
C.
 make visible or known,
proclaim, tell, confess. अभिवि look at, behold. सम् appear together
with, belong to (instr. )
count together, reckon up, estimate. परिसम्
reckon up completely, enumerate, calculate. — Cf. अभिख्यात,
अभिविख्यात, प्रख्यात, प्रविख्यात, विख्यात.
Yates
English
ख्या (ल) ख्याति 2.
a. To relate.
With अभि to shine
with आ to
be famous
with कु to be odious
with वि to celebrate
with सं to
count or reckon
with सु to be
approved
with प्रति and आ to
reject, to refuse, to name
with
सं and आ to denominate.
Wilson
English
ख्या r. 2nd cl. (ख्याति)
1 To relate, to recount, to say or tell.
2 To celebrate, to make known.
With अभि prefixed, To shine or be glorious.
With आ, To be famous.
With वि, To celebrate.
With सु, To be approved.
With कु, To be infamous. With प्रति and आ, To reject, to refuse.
With सम्, To count, to reckon.
With सं and आ, To denominate.
Apte
English
ख्या [khyā], 2
P.
 (m. also in non-conjugational tenses) (ख्याति, ख्यात) To tell, declare, communicate with
dat.
 of person. -Pass. (ख्यायते)
To be named or called
आवयोः पितरं विद्धि ख्यातं दशरथं भुवि
Bk.*
 6.97.
To be known or famous.
Caus.
 (ख्यापयति-ते)
To make known, proclaim
ख्यापयेदभयानि च
Ms.*
 7.21.
To tell, declare, relate
परगुणकथनैः स्वान्गुणान्ख्यापयन्तः
Bh.*
 2. 69
Ms.*
 11.99.
To extol, make renowned, praise.
Apte 1890
English
ख्या {c2c} P. (m. also in non-conjugational tenses) (ख्याति, ख्यात) To tell, declare, communicate (with dat. of person).
Pass. (ख्यायते) 1 To be named or called
Bk. 6. 97.
2 To be known or famous.
Caus. (ख्यापयति-ते) 1 To make known, proclaim
Ms. 7. 201.
2 To tell, declare, relate
Bh. 2. 69
Ms. 11. 99.
3 To extol, make renowned, praise.
Monier Williams Cologne
English
ख्या
cl.
 2.
P.
 ख्याति (in the non-conjugational tenses also Ā., perf. चख्यौ, चख्ये,
Vop.
impf.
 अख्यत्, अख्यत,
Pāṇ.
 iii, 1, 52),
Dhātup.
 xxiv, 52
the simple verb occurs only in
Pass.
 and
Caus.
 :
Pass.
 ख्यायते, to be named, be known,
MBh.
 iii
(aor. अख्यायि) to be named or announced to (gen. ),
Bhaṭṭ.
 xv, 86 :
Caus.
 ख्यापयति, to make known, promulgate, proclaim,
Mn.
Yājñ.
MBh.
&c.
to relate, tell, say, declare, betray, denounce,
Mn.
 viii, 171
MBh.
 iii
Pañcat.
Kathās.
‘to make well known, praise’, see ख्यापित
ख्या [cf.
Lat.
 in-quam,
&c.
 ]
Monier Williams 1872
English
ख्या ख्या, cl. 2. P. and in the non-con-
jugational tenses P. A. ख्याति, चख्यौ,
चख्ये, ख्यास्यति, -ते, अख्यत्, अख्यत, ख्या-
तुम्, (the original meaning of this root seems to have
been ‘to perceive, look, view, see, ’ and it has this
sense in the Veda when combined with prepositions
the simple verb occurs only in Pass. and Caus.):
Pass. ख्यायते, to be known, be named: Caus.
ख्यापयति, -यितुम्, to make known, promulgate,
proclaim
to relate, tell, say, declare, betray, de-
nounce
to make well known or renowned, to praise:
Desid. चिख्यासति, -ते: Intens. चाख्यायते, चाख्-
याति and चाख्येति
[cf. Lat. in-quam, &c.]
Macdonell
English
ख्या KHYĀ, Ⅱ. P. khyā-ti
ps. khyāyate, 🞄be mentioned
be known: pp. khyāta, 🞄named, known
known as
celebrated
cs. 🞄khyāpaya, make known, proclaim, report, 🞄declare
manifest, betray
tell about any one 🞄(ac.)
praise, celebrate. antar, withhold, conceal. 🞄abhi, behold, perceive: pp. notorious
🞄cs. proclaim. ava, look down
observe. ā, recite, 🞄enumerate
tell, inform, announce, report
🞄indicate
call, name, designate as (2 ac.)
🞄cs. proclaim. prati‿ā, refuse, repudiate, deny
🞄decline
prohibit
refute
surpass. vi‿ā, explain
🞄discuss
announce, relate. sam-ā, 🞄add, enumerate
relate
pronounce to be (iti): 🞄pp. named. pari, look round
disregard (g.). 🞄pra, see
announce
relate: pp. known, acknowledged
🞄renowned
cs. make generally 🞄known: pp. khyāpita, known as (nm. ). 🞄prati, perceive, see. vi, look about, look up
🞄perceive
lighten, make visible
show, illumine: 🞄pp. generally known, celebrated
known 🞄as, called
cs. proclaim. abhi-vi, behold. 🞄sam, appear with (in. )
add up, calculate
🞄estimate by (in. ). pari-sam, add together.
Benfey
English
ख्या ख्या, ii. 2, Par. -- Pass. To
be known, MBh. 3, 8384. ख्यात,
Knowṇ, Rām. 3, 22, 32. -- Caus. ख्या-
पय,
1. To proclaim, MBh. 5, 7403.
2. To report, MBh. 3, 15697.
3. To
praise, Rām. 3, 27, 19. -- With the prep.
अभि अभि, अभिख्यात, Known, MBh.
13, 4644. -- Caus. To proclaim, Man. 9,
262. -- With आ आ,
1. To report, MBh.
1, 26.
2. To announce, Rām. 2, 34, 1.
3. To name, Man. 4, 6. --
Comp.
 ptcple.
of the fut. pass., अन्-आ-ख्येय,
1.
Not to be reported, Pañc. 19, 16.
2.
unutterable, Bhartṛ. 1, 51. -- Caus. To
proclaim, MBh. 1, 7485. -- With उपा
उप-आ, To report, Bhāg. P. 2, 9, 45. --
With प्रत्या प्रति-आ,
1. To repudiate,
Rām. 3, 54, 21.
2. To recant, Daśak.
in Chr. 192, 13.
3. To surpass, Mālav.
d. 40. -- With व्या वि-आ, To explain,
MBh. 1, 53. -- With समा सम्-आ,
1. To
reckon up, Arj. 5, 11.
2. To add,
Man. 7, 156.
3. To report, MBh. 3,
11915. -- With परि परि, परिख्यात,
1. Known, MBh. 1, 874.
2. Famed,
Rām. 3, 62, 2.
3. Named, Rām. 5, 2, 4.
-- With प्र प्र,
1. To report,
Bhāg. P. 1, 5, 40. Pass. To shine, Rām. 5, 18,
4. प्रख्यात,
1. Acknowledged, Man.
8, 399.
2. Renowned, Rām. 3, 23, 39.
-- Caus. To make generally known,
Kathās. 1, 61. -- With वि वि, विख्यात,
1. Generally known, Yājñ. 3, 301.
2.
Renowned, Rām. 3, 55, 16.
3. Named,
Rām. 1, 57, 10. -- Caus. To proclaim,
Man. 11, 83. -- With अभिवि अभि-वि,
अभिविख्यात,
1. Renowned, Rām. 4,
1, 22.
2. Named, MBh. 1, 2644. -- With
प्रवि प्र-वि, प्रविख्यात,
1. Re-
nowned, MBh. 1, 2543.
2. Named,
Mārk. P. 1, 26. -- With सम् सम्,
1.
To sum up, MBh. 3, 2822.
2. To cal-
culate, Rām. 2, 40, 15. संख्यात,
n.
Number, Bhāg. P. 6, 14, 3.
--
Comp.
ptcple. of the fut. pass., अ-संख्येय,
adj.
 uncountable, Rām. 1, 1, 91. -- With
अभिसम् अभि-सम्, To reckon up,
Rām. 4, 47, 4
6, 1, 5. -- With परिसम्
परि-सम्, To add together, Man. 1, 71.
-- With प्रसम् प्र-सम्,
1. To num-
ber, MBh. 1, 2547. -- Cf. Goth. gôds
(= ख्यात
the original signification
of the vb. is probably ‘to shine’)
A.S.
gôd
ἀ-γαθός where ἀ = Sscrt. स।
Apte Hindi
Hindi
ख्या
"अदा* पर* , " - -
"कहना, घोषणा करना, समाचार देना"
ख्या
अदा*कर्म* - -
कहलाना
ख्या
अदा*कर्म* - -
प्रसिद्ध या परिचित होना
ख्या
"अदा* प्रेर* , " - -
"ज्ञात करना, प्रकथन करना"
ख्या
"अदा* प्रेर* , " - -
"कहना, घोषणा करना, वर्णन करना"
ख्या
"अदा* प्रेर* , " - -
"स्तुति करना, प्रख्यात करना, प्रशंसा करना"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
ख्या - प्रकथने (अदा० पर० सक० अनि०) ख्याति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಹೇಳು
ख्या - प्रकथने (अदा० पर० सक० अनि०) ख्याति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಸಿದ್ಧಪಡಿಸು
L R Vaidya
English
KyA {% vt. or vi. 2P (in the non-conjugational tenses U) (pp. ख्यात) %} 1. To tell, to communicate
(with the dat. of the person addressed)
2. to be known.With अभि-, to be known, Yaj.iii.301.With आ-, 1. to tell, to narrate, to communicate, इदमाख्याहि शतशः Ve.vi., तथेति प्रतिपन्नाय नृपायाचख्यौ R.xv.72, Bg.xi.31, xviii.63, R.xii.42, 91, ii.11
2. to call, to denominate, R.x.21.With परि-, to be well known.With प्र-, to be well known.With प्रत्या-, 1. to decline, to refuse, to reject
2. to deny
3. to interdict
4. to surpass, to excel.With वि-, to be famous.With व्या-, 1. to explain, e.g. व्याख्यातुं कुशलाः केचित् ग्रंथान्
2. to tell, to communicate, Bt.xiv.113
3. to call, to name, e.g. (विद्वद्व्रूंदैः) व्याख्याता सा विद्युन्माला.With सम्-, 1. to enumerate, to count, to sum up, to calculate.
KyA {% Pass. (ख्यायते) %} to be known, to be named, Bt.vi.97.
KyA {% Caus. (ख्यापयति-ते) %} 1. to make known, to proclaim, to relate, to declare, M.vii.201, xi.99
2. to make renowned, to praise.
Bopp
Latin
ख्या 2. P. dicere, praedicare, celebrare, apellare. N. 17.
42.: ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश्च
DHRIT. 42.: ख्यातरूपः.
- Caus. ख्यापयामि (gr. 519.), MAN. 7. 201.: अभयानि
ख्यापयेत्
interdum i. q. primit. e. c. DR. 2. 14.: ख्याप-
य नः…कस्या ऽसि भार्या. (Lat. in-quam pro in-quiam,
quod ex in-quiunt = ख्यान्ति, in-quias, inquiebam etc.
exspectaveris. In inquis, inquit etc. solum य् radicis
ख्या relictum est, omissâ vocali, quâ in re hoc verbum
cum correptione convenit, quam character 4^tae cl. य in
formis latinis veluti cupis, cupit, contra cupiunt, cupiam,
cupiebam, subit (gr. comp. 500.). Quod ad compositio-
nem verbi latini cum praep. in attinet, conferatur gr.
ἐν-έπω, quod tamen radice ab inquam place alienum est
(v. Pott. I. p. 180.). Ad scr. ख्या autem lat. hia-re etiam
trahi possit, quod sensu os apecrire cum notione di-
cendi cohaeret.)
c. आ dicere, indicare, memorare, nuntiare, narrare, ex-
ponere. N. 9. 34. 23. 6. SA. 6. 37. 42. DR. 7. 5. M. 56. BH.
18. 63. (Fortasse lat. ajo ejectâ gutturali, v. अह्.)
c. आ praef. प्रति (प्रत्याख्या) depellere, repellere, repu-
diare. N. 4. 4. 13. 42. SA. 3. 11.
c. आ praef. वि (व्याख्या) laudare, celebrare. RAM. III.
76. 69.
c. आ praef. सम्
1) narrare. A. 1. 13.
2) numerare. A.
5. 11.
c. प्र id. IN. 4. 7. N. 16. 8.
c. वि i. q. simpl. IN. 5. 50. N. 12. 84.
c. सम् numerare. N. 20. 15. 40.
c. सम् praef. परि (परिसङ्ख्या) id. MAN. 1. 71.
Lanman
English
√khyā (khyā́ti
cakhyaú
ákhyat [847]
khyāsyáti
khyātá
khyā́tum
-khyā́ya
khyāyáte
khyāpáyati, -te [1042d]).
simple verb only in pass. and caus. --pass.
be well known
be talked of
--caus.
make known. [orig. mg, perhaps, ‘shine,
appear or look (intrans.), see (trans.)’.]
+ abhi, look at
behold, 78^13.
+ ā,
—1. show, tell
narrate, 55^19
—2.
designate, name
--caus.: act. tell
mid.
have told to one's self, 105^7.
+ praty-ā, (lit. show back, i. e.) turn
away, repulse, reject, 9^20
refuse. [the
Ger. zurück-weisen has just the same
mgs.]
+ vy-ā, show to discriminately, i. e. explain.
+ sam, tell together, i. e. reckon up.
+ pari-sam, reckon up completely,
58^6.
Kridanta Forms
Sanskrit
ख्या (ख्या॒ प्रकथने - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = ख्यानम्
अनीयर् = ख्यानीयः - ख्यानीया
ण्वुल् = ख्यायकः - ख्यायिका
तुमुँन् = ख्यातुम्
तव्य = ख्यातव्यः - ख्यातव्या
तृच् = ख्याता - ख्यात्री
क्त्वा = ख्यात्वा
ल्यप् = प्रख्याय
क्तवतुँ = ख्यातवान् - ख्यातवती
क्त = ख्यातः - ख्याता
शतृँ = ख्यान् - ख्यान्ती / ख्याती
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 ख्या
मूलधातुः:
धात्वर्थः:
 प्रकथने
गणः:
 अदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 ख्याति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
ख्या प्रकथने
- ख्याति । चख्यौ । अख्यत् । चक्षिङः ख्याञ् (2/4/54) इति ख्याञादेशे आचख्ये । आचखयौ । इत्थञ्चाकर्त्रभिप्राये क्रियाफले आत्मनेपदं मा भूदिति कर्त्रभिप्राये तङ् यथा स्यात् ।। 51 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
ख्या mit अन्तर् bedeutet erkunden. — Mit समा Kaus. ermahnen, Āpast. 2, 29, 7 (wohl °प्यः zu lesen). — Mit सम् °festsetzen, genau angeben, Kauṭ 14, 1
175, 1
268, 8. — Mit प्रतिसम् *überlegen, Mahāvy. 9.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कथय, ब्रू, वच्, वद्, वर्णय, आचक्ष्, चक्ष्, शंस्, आख्या, ख्या, श्रावय, निगद्, गद्, परिगद्, निवेदय, व्याहृ, उदाहृ, हृ, अभिधा, निरूपय, अभिवच्, आशंस्, आश्रावय, उपवर्णय, निबोधय, प्रतिभाष्, प्रब्रू, प्रभाष्, प्रवच्, निर्वच्, प्रवद्, भाष्, प्रचक्ष्, प्रजल्प्, प्रतिप्रवच्, विचक्ष्
verb
वाक्यप्रबन्धेन अन्येषां ज्ञापनानुकूलः व्यापारः।
"सः आत्मवृत्तान्तं कथयति।"
Synonyms:
 कथ्, आचक्ष्, शंस्, आख्या, ख्या, गद्, निगद्, निरूप्
verb
समाचारसूचनादिभिः ज्ञापनानुकूलः व्यापारः।
"सः मह्यम् अकथयत् सः कार्यं त्यक्त्वा गच्छति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ख्या, ल ख्यातौ । कथने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदां-परं-अकं-कथनादौ तु सकं--अनिट् ।)ख्यातिः प्रसिद्धिः । ल, ख्याति गुणी प्रसिद्धःस्यादित्यर्थः । ख्याति साधुः कथां हरेः । तथाच । ख्या प्रकथने । प्रकथनं प्रसिद्धिरितिगोविन्दभट्टः । ख्या प्रकथने इति चतुर्भुज-जुमरौ । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
ख्या प्रसिद्धौ दीप्तौ अक० कथने प्रकाशने ज्ञाने च
सक०
 अद०पर० अनिट् । ख्याति अख्यत् । आर्द्धधातुके चक्षिङआदेशःख्याधातुस्तु
उभ०
 । अख्यत् अख्यात--अख्यास्त । चख्यौचख्ये । ख्यातः ख्यततः ख्यानम् । ख्येयम् । ख्यातातत्र कथने “अख्यन्मुनिस्तस्य शिवं समाधेः” भट्टिः ।कर्म्मणि ख्यायते अख्यायि । “हिरण्यपुरमित्येवख्यायते नगरं परम्” भा० । खपुरशब्दे दृश्यम् । “विभी-षणेन सोऽख्यायि” भट्टिः । “शुभयोगसमायुक्ता शनौशतभिषा यदि । महामहेति सा ख्याता कुलकोटीःसमुद्धरेत्” ति० त० ।अति + अतिक्रम्य कथने । “परोरुद्रावतिख्यतम्” ऋ० ८ । २२ । १४ ।अनु + अनुकर्षणे । “अनु पूर्वाणि चख्यथुर्युगानि” ऋ० ७ ।७० । ४ । “अनुचख्यथुः अनुकृष्टवन्तावनुग्रहार्थम्” भा० ।अनुवादे च ।अनु + आ + तात्पर्य्यावधारणार्थं व्याख्याने अन्याख्यानशब्दे २१९ पृ० वृश्यम् ।अभि + आभिमुख्येन दर्शने “मृलीकं सुमना अभिख्यम्” ऋ० ७ ।८६ । २ । “अभिख्यमभिपश्येयम्” भा० । “अभिख्याय तंतिगितेन विध्य” ऋ० २ । ३० । ९ । “अभिखाय संवीक्ष्य”भा० । अभितः ख्यातौ च “पुण्यमेतदभिख्यातं त्रिषुलोकेषु भारत!” भा० आनु० ९६ अ० । दीप्तौ अक० अ-भिख्या । “काप्यभिख्या तयोरासीत्” रघुः ।अव + अवाक्प्रेक्षणे । “अव हि ख्यताधिकूलादिवस्पशः” ऋ०-८ । ४७ । २ । न्यक्कारेण दर्शने च “यदा वाख्यत्स मरणम्” ऋ० १० । २७ । ३ । “अवाख्यत् अवाक्कृतं न्यक्कृत-महं पश्यामि” भा० ।आ + कथनेः । “आख्याहि मेकोभवानुग्ररूपः” गीता । आ-ख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये” पा० । “स पृष्टः सर्वतोघार्त्तमाख्यद्राज्ञे न सन्ततिम्” रघुः । “अनाख्यायाददन् दोषं दण्ड्य उत्तमसाहमम्” याज्ञ० । “सेवा श्व-वृत्तिराख्याता” मनुः ।उद् + आ + उदाहरणे । “दश वीर्य्याण्युदाख्याय” शत० ब्रा० ३ । ३ । ३ । ४उप + आ + पुरावृत्तकथने । उपाख्यानम् । उत्तरदानेन व्या-ख्याने च । “यदुताहं त्वया पृष्टो वैरजात् पुरुषादिदम् ।यदासीत् तद्--उदुपाख्यास्ये प्रश्नानन्यांश्च कृत्स्नशः”भाग० २ । ९ । ४५ ।प्रति + आ + निवारणे “यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्या-स्यसि मानद!” भा० व० ५६ अ० । “अभिप्रेतमनापन्नःप्रत्याख्यातुमनीश्वरः” भाग० ३ । ३१ । २५ ।वि + आ + विवरणे शब्दान्तरेण तदर्थकाथने । “अथातः पुत्र-परिग्रहविधिं व्याख्यास्यामः” शौन कः । “व्याख्यातुं कुशलाःकेचित् ग्रन्थान् धारयितुरं परे” भा० आ० १ अ० ।विशेपेण कथने च “व्याचक्षुरुच्चैश्च शुभं प्रशस्तम्” ।अनु + वि + आ + । उक्तस्य पुनः व्याख्याने “एतं त्वेव ते भूयो-ऽनुव्याख्यास्यामि” छा० उप० ।उप + वि + आ + उपासनादिविभूतिफलकथने “ओमित्युद्गायतितस्योपव्याख्यानं भवति” छा० उ० । “तस्याक्षरस्योप-व्याख्यानमेवमुपासनम् एवं बिभूति एवं फलमित्यादिकथनमुपव्याख्यानम्” भा० । “खल्वेतस्यैवाक्षरस्योप-व्याख्यानम्” छा० उ० ।सम् + आ + सम्यक्कथने । “तिथवस्ताः समाख्याताःषोडशैव वरानने!” स्कन्दपु० प्रभासस्व० ।परि + परितः सर्वतो वा ख्यातौ “सूतपुत्र! यथा तस्य भार्ग-वस्य महात्मनः । च्यवनत्वं परिख्यातं तन्ममाचक्ष्व पृ-च्छतः” भा० आ० ५ अ० । “अञ्जनेति परिख्याता पत्नीकेशरिणः कवेः” रामा० सू० २ । १४ ।सम् + परि + सम्यक् सर्वतः ख्यातौ । “यथावत् संपरिख्यातोगन्धर्वाप्सरसां तथा” भा० आ० ६५ अ० ।प्र + प्रकर्षेण कथने । “यस्तु देव मनुष्येषु प्रख्यातः सहजै-र्गुणैः” भा० व० ३५ अ० ।वि + विशेषेण ख्यातौ “संह्राद इति विख्यातः प्रह्लादस्यानुज-स्तु यः” भा० आ० ६७ अ० ।सम् + सम्यक् कथने “दश पितामहान् सोमपान् संख्याय”शत० ब्रा० ४ । ३ । ३ । एकादिसंख्याभेदेन गणने “संख्या-स्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप!” भा० व० ७ अ० ।अन्वादिपूर्वकस्य समं तदुपसर्गद्योव्यार्थसहितसंख्याने “अतःकालं प्रसंख्याय संख्यामेकत्र पिण्डयेत्” सू० सि०प्रतिसंख्या प्रत्येकसंख्या प्रतीतसंख्या वेत्यर्थः ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
ख्या प्रकथने
- अख्याति ख्याता अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽङ् (3152) आख्यत् न ध्याख्या (8257) इति निष्ठानत्वं नास्ति ख्यातः समाने ख्यश्च (तु0 उ0 4137) इति सखा 48
धातुवृत्तिः
Sanskrit
ख्या (अर्थः) प्रकथने
( ख्याति ) इत्यादि यातिवत् लुङि "अस्यतिवक्ति'' इत्यङि ( अख्यद् ) इति भवति तिपा निर्देशाद्यङ्लुकि अङ्भावात् सिचि (अचाख्यासीद्) इति भवति अस्यापि चक्षिङादेशवत् क्शादित्वं द्रष्टव्यम् इदमार्धधातुविषयमिति आत्रेयादयः अये तु सामान्येन मन्यन्ते (सखा) "समाने ख्यस्य चोदात्त'' इति समानशब्दउपपदे इन् प्रत्ययः, समानस्य सभावः, उदात्तश्च चशब्दाद्धातोर्यलोपः, प्रत्ययस्य डित्त्वं च "अनङ्सौ'' इत्यसम्बुद्धौ सौ अनङादेशो ङित्त्वादन्त्यस्य सम्बुद्धौ तु "ह्रस्वस्य गुणः'' इति गुणः अन्यत्र सर्वनामस्थाने "सख्युरसम्बुद्धौ'' इति णिद्वद्भावाद् वृद्धावायादेशः ( सखायौ ) इत्यादि सखीन् इत्यादि पतिशब्दवत् घिसंज्ञाऽसखीति पर्युदासान्न भवति स्त्रियां ( सखी ) "सख्यशिश्वीति भाषायाम्'' इति निपातनाद् ङीष् ( सख्या ) इत्यत्र "ख्यत्यात्परस्य'' इत्युत्वात्परत्वाद् नित्यत्वाच्च ङसिङसोर् "आणनद्याः'' इत्याटि कृतेऽकारस्य खीशब्दानन्तरत्वाभावाद् उत्वं न भवति (परमसखः) "राजाहस्ससिभ्यष्टच्'' इति टच् बहुव्रीहौ तु (बहुसखा, बहुसखायौ) इति "बहुव्रीहौ सङ्ख्येये'' इति डज् न भवति, अनङ्णिद्वद्भावौ "अङ्गाधिकारे तस्य तदुत्तरपदस्य (1) ( 1 )तदन्तस्य इति पाठो बहुषु पुस्तकेषु वर्तते च'' इति सख्यन्तस्यापि भवतः असखीति पर्युदासः केवलस्यैवेति तदन्तस्य घिसंज्ञायां बहुसखिनेत्यादौ नाभावादि भवति ( सुसखा, अतिसखा, किंसखा, असखा ) इत्यत्र "न पूजनात्'' "किमः क्षेपे'' "नञस्तत्पुरुषात्'' इति समासान्ताभावः लिङ्गविशिष्टपरिभाषया सखीशब्दान्तादस्मिन् समासान्ते कृते चाकृते च न विशेषः, यतः कृतेऽपि "भस्याढे तद्धिते'' इति पुंवद्भावे टित्त्वान्ङीपि ( परमसखी ) इत्येव रूपम् सख्युर्भावकर्मणी ( सख्यम् ) "सख्युर्य'' इति यः लिङ्गविशिष्टात्प्रत्ययेऽपीदमेव रूपम्, यतः पूर्ववत्पुंवद्भावेन भाव्यम् सम्पूर्वस्य सख्युः प्रयोगो नेति"समि ख्यः'' इत्यत्र न्यासादावुक्तम् 50
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“ख्या प्रकथने”@} 2 “अयं सार्वधातुकमात्रविषयः।
‘सस्थानत्वम्
नमः ख्यात्रे’ 3 इति वार्तिकम्, तद्भाष्यञ्चेह लिङ्गम्।
सस्थानः = जिह्नामूलीयः, स नेति ख्याञादेशस्य ख्शादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः।
‘सम्पूर्वस्य ख्यातेः प्रयोगो न’ इति न्यासकारः।” इति सिद्धान्तकौमुदी।
‘असति बाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः’ इति न्यायमाश्रित्य, आर्धधातुकमात्रेऽनभिधानमङ्गी- क्रियते।
4 वस्तुतस्तु, ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ 5 इति सूत्रे ख्या- ग्रहणेन, आर्धधातुकेऽपि प्रयोगोऽभ्युपगन्तव्यो भवति।
अत एव ‘ख्याञादेशे न’ 6 इत्येवोक्तम्।
न तु, एतत्साधारण्येन, ‘ख्याशब्दे न’ इति।
अतः, आर्धधातुकेऽपि रूपाणि प्रदर्श्यन्ते।
धातुरूपप्रकाशिकायामपि, आर्धधातुकविषयेऽपि रूपाण्यस्य धातोः प्रदर्शितानि।
‘नमः ख्यात्रे’ 7 इति भाष्यवार्तिकपर्यालोचनया, तृजन्ते परमनभिधानं कल्प्यते।
8 ख्यायकः-यिका, 9 ख्यापकः-पिका, चिख्यासकः-सिका, चाख्यायकः-यिका
-- ख्यापयिता-त्री, चिख्यासिता-त्री, चाख्यायिता-त्री
10 ख्यान्-न्ती 11 -ती, ख्यापयन्-न्ती, चिख्यासन्-न्ती
-- ख्यास्यन्-न्ती-ती, ख्यापयिष्यन्-न्ती-ती, चिख्यासिष्यन्-न्ती-ती
-- -- ख्यापयमानः, ख्यापयिष्यमाणः, चाख्यायमानः, चाख्यायिष्यमाणः
आख्याः-आख्यौ-आख्याः
-- -- 12 ख्यातम्-तः-तवान्, ख्यापितः, चिख्यासितः, चाख्यायितः-तवान्
13 गोप्रख्यायः, 14 गोसंख्यः, 15 गोख्यः, 16 ख्यायः, 17 गोख्यायो 18, ख्यापः, 19 आचिख्यासुः, 20 चाख्याः
ख्यातव्यम्, ख्यापयितव्यम्, चिख्यासितव्यम्, चाख्यायितव्यम्
ख्यानीयम्, ख्यापनीयम्, चिख्यासनीयम्, चाख्यायनीयम्
21 ख्येयम्, ख्याप्यम्, चिख्यास्यम्, चाख्याय्यम्
22 ईषत्ख्यानः-दुष्ख्यानः-सुख्यानः
-- -- ख्यायमानः, ख्याप्यमानः, चिख्यास्यमानः, चाख्याय्यमानः
ख्यायः, ख्यापः, चिख्यासः, चाख्यायः
ख्यातुम्, ख्यापयितुम्, चिख्यासितुम्, चाख्यायितुम्
ख्यातिः, 23 आख्या, 24 प्रख्यातिः, ख्यापना, चिख्यासा, चाख्याया
25 प्रख्यानम्, ख्यापनम्, चिख्यासनम्, चाख्यायनम्
ख्यात्वा, ख्यापयित्वा
चिख्यासित्वा, चाख्यायित्वा
आख्याय, आख्याप्य, प्रचिख्यास्य, प्रचाख्याय्य
ख्यायम् २, ख्यात्वा २, ख्यापम् २, ख्यापयित्वा २, चिख्यासम् २, चिख्यासित्वा २, चाख्यायम् २
चाख्यायित्वा २
26 इत्यनेन इण्प्रत्यये, डिद्वद्भावे यलोपे च रूपम्।
समानशब्दस्य सभावश्च।
समानं ख्यायते इति सखा = मित्रम्।]] सखा-सखायौ-सखायः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३६५)
02
=>
 (२-अदादिः-१०६०। सक। अनि। पर।)
03
=>
 (वा। २-४-५४)
04
=>
 [पृष्ठम्०३६१+ २७]
05
=>
 (८-२-५७)
06
=>
 (वा। ८-३-६)
07
=>
 (वा। २-४-५४)
08
=>
 [[१। ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुलि च युगागमो ज्ञेयः।]]
09
=>
 [[२। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६) इति पुगागमः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
10
=>
 [[३। आदादिकत्वात्, ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति शपो लुक्। सवर्ण- दीर्घः। ‘उगिदचाम्--’ (७-१-७०) इति नुम्। स्त्रियाम्, ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ (७-१-८०) इति नुम्विकल्पः।]]
11
=>
 [[आ। ‘ख्यान्त्यः कथाः प्राणमुदां पतीनां निर्मान्त्य इष्टानि चटून् वचत्यः। नार्यों विदित्वोपगमं मुरारेरासन् गता राजपथं सुमृष्टम्।।’ धा। का। २-५०।]]
12
=>
 [[४। ‘न ध्याख्यापॄमूर्च्छिमदाम्’ (८-२-५७) इति निष्ठानत्वनिषेधः।]]
13
=>
 [[५। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि युगागमः।]]
14
=>
 [[६। ‘समि ख्यः’ (३-२-७) इति कर्तरि कप्रत्ययः। ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः।]]
15
=>
 [[७। ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्तरि कः। आकारलोपः।]]
16
=>
 [[८। ‘श्याद्व्यधाश्रु--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्ययः। युगागमः।]]
17
=>
 [[९। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थे क्रियाफलकक्रियायामण्।]]
18
=>
 [व्रजति]
19
=>
 [पृष्ठम्०३६२+ २४]
20
=>
 [[१। ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति यङ्O लुकि, सवर्णदीर्घे रुत्वविसर्गौ भवतः।]]
21
=>
 [[२। ‘अचो यत्’ (३-१-९७) इति यति, ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति ईकारादेशे, गुणे च रूपम्।]]
22
=>
 [[३। ‘आतो युच्’ (३-३-१२८) इत्यनेन, ईषदाद्युपपदेषु खलपवादो युच्।]]
23
=>
 [[४। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इति स्त्रियामङ्।]]
24
=>
 [[५। प्रकृष्टा च सा ख्यातिश्च = प्रख्यातिः। तेन, ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ् न।]]
25
=>
 [[६। ‘लुब्योगाप्रख्यानात्’ (१-२-५४) इति निर्देशात्, ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वं न। ‘ख्शाञः शस्य यो वा’ (वा। ८-४-४०) इति वार्तिकादपि णत्वं नेति वक्तुं शक्यम्।]]
26
=>
 [[७। ‘समाने ख्यः स चोदात्तः’ [द। उ। १-६५]
Capeller
German
ख्या (ख्याति) sehen o. sichtbar werden
Pass खयायते bekannt sein, genannt
werden, heißen
p.p. ख्या genannt,
bekannt, berühmt. Caus. ख्यापयति bekannt machen, verkünden, offenbaren,
aussagen, rühmen, preisen.
अन्तर् erkunden. अभि erblicken, ge=
wahren
Caus. bekannt machen. अव
herabschauen, erblicken. आ anschauen
hersagen, aufzählen, erzählen, mitteilen,
ansagen
nennen, bezeichnen
als (2 Acc.). प्रत्या zurückweisen, übertreffen
verweigern, leugnen, untersagen,
verbieten. व्या auseinandersetzen,
erklären, mitteilen, verkünden
p.p.
ख्या॑स्व्यात। — समा aufzählen, erzählen,
nennen
p.p. genannt. परि umherschauen.
प्र sehen
verkünden
p.p.
genannt, bekannt, berühmt. वि sich
umsehen, außchauen, erblicken
sichtbar
machen, erhellen, erleuchten,
zeigen. p.p. bekannt, berühmt, genannt,
heißend. अभिवि erblicken. सम् erscheinen,
zusammenzählen.
Grassman
German
√khyā, Grundbed. „schauen“ oder „scheinen“.
Mit áti 1〉 übersehen, vernachlässigen
2〉 jemand [A.], einem [D.] überlassen, überliefern
3〉 überschauen [A.].
ánu, nachblicken [A.].
antár, den Blicken entziehen, verbergen.
abhí 1〉 erblicken
2〉 erblicken = erfahren
3〉 beschauen (abhikhyātṛ́)
4〉 gnädig ansehen (abhikhyā́)
5〉 = in Obhut nehmen
6〉 entgegenstrahlen, in abhikhyā́ (Lichtschein).
áva 1〉 herabschauen (ohne Obj.)
2〉 erblicken.
ā́, anschauen.
pári 1〉 umherschauen (o. Obj.)
2〉 übersehen, vernachlässigen [G.].
prá, sehen (o. Obj.).
práti, erblicken.
ví 1〉 sehen, aufblicken (o. Obj.)
2〉 sich umsehen nach [A.]
3〉 erblicken
4〉 beschauen
5〉 aufleuchten (o. Obj.)
6〉 erleuchten
7〉 einem [D.] etwas [A.] sichtbar machen, es ihm schenken.
sám, erscheinen mit [I.], zusammengehören mit [I.]. [Page375]
Stamm khyá:
-am [C.] abhí 2〉 mṛḍīkám {602, 2}.
-ás antár: védas ádāśuṣām {81, 9}. — abhí 4〉 práyāṃsi {456, 15}.
-as áti 1〉 mā́ nas {4, 3}. — 3〉 víśvān aryás {674, 9}. — abhí 5〉 nas pṛ́tanāsu {489, 19}.
-át abhí 4〉 práyāṃsi {879, 2}.
-at pári 2〉 mā́ nas {552, 7}. — prá: andhás {688, 2}.
-atam áti 1〉 mā́ nas {682, 15}. — 2〉 mā́ nas ripáve {642, 14}. — pári 2〉 mā́ maghónas, asmā́kam {419, 6}.
-áta áva 1〉 ā́dityās 〰 ádhi kū́lāt iva spáśas {667, 11}.
-án ví 4〉 sukṛ́tas {265, 12}.
-an pári 1〉 urviyā́ {836, 2}. — 2〉 mā́ nas {162, 1}
{609, 8}.
Imperf. ákhya:
-am ví 2〉 jñāsás, sajātā́n {109, 1}. — 3〉 vīríam {1024, 1}.
-as ví 6〉 bhúvanā {529, 3} (agne).
-at ava 2〉 camasā́n {161, 4}
samáraṇam {853, 3}. — abhí 3〉 ājím {320, 8}. — antár: dhéne {384, 9}.
akhya [dass.]:
-am práti: rītím, paraśós ánīkam {402, 4}.
-at ā́: yūthā́ {298, 18}. — práti: uṣásām ágram {309, 1} (agnís). — ví 1〉 andhás {315, 9}. — 5〉 agnís {46, 10}
uṣā́s {123, 2}
rā́trī {953, 1}. — 6〉 antárikṣāṇi {35, 7} (suparṇás)
kakúbhas {35, 8} (savitā́)
nā́kam {435, 2} (savitā́)
ródasī {813, 7} (sómas)
īm (ródasī) {871, 4} (agnís)
dívam {1015, 2} (mahiṣás). — 7〉 nas rāyás {113, 4}.
-ata [2. p.] ví 4〉 idám {161, 13}.
-an ví 5〉 (uṣásas) {297, 18}. — 6〉 jánān {35, 5} (śitipā́das).
-ata [2. s. med.] sám: ādityébhis {773, 7}.
Perf. cakhyā (cakhy):
-yathus ánu: pū́rvāṇi yugā́ni {586, 4}.
Absolutiv khyā́ya:
-a abhi 1〉 (erg. krámaṇe) {155, 5}
(erg. tám) {221, 9}.
Inf. khyā́:
-aí [D.] pra {597, 4}. — vi 1〉 {984, 4}.
khyā:
Imperf. ákhya:
-at práti uṣásas {310, 1}.
Burnouf
French
*ख्या ख्या [usité surtout au passif].
Act. Pr. ख्यामि 2
p. चख्यौ
f2. ख्यास्यामि
a1. o. ख्यायासम् et ख्येयासम्
a2. अख्यम्।
{@Moy.@} Pr. ख्ये
p. चख्ये
f2. ख्यास्ये
a1.
o. ख्यासीय
a2. अख्ये।
{@Ps.@} Pr. ख्याये
f1. ख्यायिताहे
f2.
ख्यायिष्ये et ख्यास्ये
a1. 3p. pl. अख्यायिषत
a1. o. ख्यायिषीय et ख्यासीय
a2. अख्ये, 3p.
sg. अख्यायि, 3p. pl. अख्यन्त। -- Pp. ख्यात। -- Pf.
ख्यातव्य et ख्येय।
Nommer, appeler, désigner par un nom: हिरण्यपुरम् इलि
ख्यायते नगरम् la ville
s'appelle Hiraṇyapura.
Annoncer qqc. à qqn. avec le g. de la pers.
Raconter
célébrer.
Stchoupak
French
ख्या-
{%khyāti
cakhyau
akhyat
khyāsyati %}{%
khyāyate khyāpayati %}
-ते (ख्याप्यते)
ख्यात- ख्यातुम् °ख्याय -- (le verbe simple
seult. au pass. et au caus.) pass. être nommé, s'appeler, être connu
caus. faire connaître, dire, annoncer, déclarer
a. v. appelé, nommé.