| YouTube Channel

खातव्यवहारः (khAtavyavahAraH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खातव्यवहारः,
पुं,
 (खातस्य पुष्करिण्यादेर्व्यवहारःपरिमाणम् ।) पुष्करिण्यादिपरिमाणम् । पुकुरेकालीति भाषा ॥
“अथ खातव्यवहारे करणसूत्रं सार्द्धार्य्या ।गणयित्वा विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युतिर्भाज्या ।स्थानकमित्या सममितिरेवं दैर्घ्ये च बेधे च ।क्षेत्रफलं बेघगुणं खाते घनहस्तसंख्या स्यात् ॥
उदाहरणम् ।भुजवक्रतया दैर्घ्यं दशेशार्क्ककरैर्म्मितम् ।त्रिषु स्थानेषु षट्पञ्चसप्तहस्ता च विस्तृतिः ॥
यस्य खातस्य बेधोऽपि द्विचतुस्त्रिकरः सखे ! ।तत्र खाते कियन्तः स्युर्घनहस्ताः प्रचक्ष्व मे ॥
”अत्र सममितिकरणेन विस्तारे हस्ताः ।दैर्घ्ये । ११ । बेधे । ३ । तत्क्षेत्रदर्शनं यथा, --यथोक्तकरणेन लब्धा घनहस्तसंख्या ॥
१९८ ॥
खातान्तरे करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।मुखजतलजतद्युतिजक्षेत्रफलैक्यं हृतं षड्भिः ।क्षेत्रफलं सममेतत् बेधहतं फलं घनफलं स्पष्टम् ।समखातफलत्र्यंशः सूचीखाते फलं भवति ॥
उदाहरणम् ।मुखे दशद्वादशहस्ततुल्यंविस्तारदैर्घ्यन्तु तले तदर्द्धम् ।यस्याः सखे सप्तकरश्च बेधःका खातसंख्या वद तत्र वाप्याम् ॥
मुखजं क्षेत्रफलम् । १२० । तलजम् । ३० ।तद्युतिजम् । २७० । एषामैक्यम् । ४२० ।षड् भिः । ६ । हृतं जातं समफलम् । ७० । बेध-७ हतं जातं खातफलं घनहस्ताः । ४९० ।द्वितीयोदाहरणम् ।खातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतुर्भुजे चकिं स्यात् फलं नवमितः किल यत्र बेधेः ।वृत्ते तथैव दशविस्तृतिपञ्चबेधेसूचीफलं वद तयोश्च पृथक् पृथङ्मे ॥
भुजः । १२ । बेधः । ९ । जातं यथोक्तकरणेनखातफलं घनहस्ताः । १२९६ । सूचीफलम् । ४३२ ।वृत्तखातदर्शनाय ।व्यासः । १० । वेधः । ५ । अत्र सूक्ष्मपरिधिः(३९२७/१२५) । सूक्ष्मक्षेत्रफलम् (३९२७/५०) । बेधगुणंजातं सूक्ष्मखातफलम् (३९२७/१०) सूक्ष्मसूची-फलम् (१३०९/१०) । यद्वा स्थूलखातफलम् (२७५०/७) ।सूचीफलं स्थूलम् (२७५०/२१) ।इति लीलावत्यां खातव्यवहारः समाप्तः ॥