| YouTube Channel

खलतिः (khalatiH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खल्वाटत्वम्, खलतिः, मौण्ड्यम्, मुण्डता, अकेशत्वम्, इन्द्रलुप्तिः, इन्द्रलुप्तकम्, सुरेन्द्रलुप्ति, चन्द्रिका
noun
शिरसि केशस्य अभावः।
"खल्वाटत्वात् तस्य आयुः अधिका भाति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खलतिः,
पुं,
 (स्खलन्ति केशा अस्मात् । स्खलसञ्चलने + “खलतिः ।” उणां ३ । ११२ । इतिनिपातनात् साधुः ।) इन्द्रलुप्तरोगयुक्तः । टाक-पडा माथा इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।खल्वाटः २ ऐन्द्रलुप्तिकः ३ शिपिविष्टः ४ वभ्रु-रथः ५ । इति हेमचन्द्रः ॥
खल्लीटः ६ । इतित्रिकाण्डशेषः । खल्लिटः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
(“रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् ॥
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ।रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेबान्येषामसम्भवः ॥
तदिन्द्रलुप्तं रूढ्याञ्च प्राहुश्चाचेति चापरे ।खलतेरपि जन्मैवं सदनं तत्र तु क्रमात् ॥
”इति वाभट्टे उत्तरस्थाने त्रयोविंशेऽध्याये ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“खल सञ्चये च”@} 2 चकारात् चलने च--इति क्षीरस्वामी।
खालकः-लिका, खालः-लिका, चिखलिषकः-षिका, चाखलकः-लिका
खलिता-त्री, खालयिता-त्री, चिखलिषिता-त्री, चाखलिता-त्री
खलन्-न्ती, खालयन्-न्ती, चिखलिषन्-न्ती
-- खलिष्यन्-न्ती-ती, खालयिष्यन्-न्ती-ती, चिखलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- खालयमानः, खालयिष्यमाणः, चाखल्यमानः, चाखलिष्यमाणः
सुखल्-सुखलौ-सुखलः
-- -- -- खलितम्-तः, खालितः, चिखलिषितः, चाखलितः-तवान्
3 खलः 4, खालः, चिखलिषुः, चाखलः
खलितव्यम्, खालयितव्यम्, चिखलिषितव्यम्, चाखलितव्यम्
5 खलनीयम्, खालनीयम्, चिखलिषणीयम्, चाखलनीयम्
खाल्यम्, खाल्यम्, चिखलिष्यम्, चाखल्यम्
ईषत्खलः-दुष्खलः-सुखलः
-- -- खल्यमानः, खाल्यमानः, चिखलिष्यमाणः, चाखल्यमानः
खालः, 6 खलः, 7 खलतिः, खालः, चिखलिषः, चाखलः
खलितुम्, खालयितुम्, चिखलिषितुम्, चाखलितुम्
8 खलितिः, खालना, चिखलिषा, चाखला
खलनम्, खालनम्, चिखलिषणम्, चाखलनम्
खलित्वा, खालयित्वा, चिखलिषित्वा, चाखलित्वा
प्रखल्य, प्रखाल्य, प्रचिखलिष्य, प्रचाखल्य
खालम् २, खलित्वा २, खालम् २, खालयित्वा २, चिखलिषम् २, चिखलिषित्वा २, चाखलम् २
चाखलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३४४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। खलति = सञ्चिनोति पापादिकमिति खलः = मूर्खः। पचाद्यच्।]]
04
=>
 [[C। ‘सुमार्गशोलात् स्खलतां खलात्मनां गलच्छिदार्थं सलितं महीतलम्। दलत्तनुप्रश्वलितान् परान् प्रति प्रश्वल्लिताखोडसुदर्शनायुधम्।।’ धा। का। १-७०।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०३४९+ २७]
06
=>
 [[१। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् घोऽन्यत्रापीति वृत्तिकारादिभिर्व्या- ख्यातम्। तेन घप्रत्यये खलः--इति भवति। खल्यते = सञ्चीयते धान्यादिक- मिति अधिकरणे घः। धान्यसञ्चयाधिकरणस्थानम्।]]
07
=>
 [[२। ‘भीमादयोऽपादाने’ (३-४-७४) इत्यत्र पाठात् अपादाने अतिप्रत्यये खलतिः। खर्वाटः। धातूनामनेकार्थत्वात् स्खलन्ति = गलन्ति केशादिकमस्मादिति व्युत्पत्तिः।]]
08
=>
 [[३। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासादिड् भवति।]]