| YouTube Channel

खलः (khalaH)

 
Apte
English
खलः [khalḥ] लम् [lam], लम् [खल्-अच्]
A threshing floor
खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि
Rv.*
 1.48.7
Ms.*
 11.17, 115
Y.*
 2.282.
Earth, soil.
Place, site
Bhāg.*
 5.26.14.
A heap of dust.
Sediment, dregs, deposit of oil
&c.
दत्ते खले नु निखिलं खलु येन दुग्धम्
Pt.*
 2.53.
A mill.
A contest, battle.
लः A wicked or mischievous person, a villain
(also
a.
 ) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean
सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मन्त्रौषधि- वशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chān. 26
विषधरतो$प्यतिवि- षमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.
cf.
Bv.*
 1.76, 78, 91, 98
पीडनं बहुधान्यस्य ...... करोति यः । खलानां तु वरं ग्रामाद्बहिरेव निवेशनम् ॥ Subhaṣ. Mark the pun on the words खल and बहुधान्यस्य.
The sun.
The thorn-apple. [खलीकृ means (1) 'to crush'
(2) 'to hurt or injure'
(3) 'to ill-treat, scorn'
परोक्षे खलीकृतो$यं द्यूतकारः
Mk.*
 2.]
Comp.
 -उक्तिः
f.
 abuse, wicked language. -कुलः a vetch, glycine tomentosa (Mar. कुळीथ, हुलगे)
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति व्रीहियवास्ति- लमाषा अणुप्रियङ्गवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ... Bṛi.
Up.*
 6.3.13. -धान्यम् a threshing-floor. -पूः
m.
 ,
f.
 a sweeper, cleaner. -मूर्ति quick-silver. -संसर्गः keeping company with a wicked man.
Apte 1890
English
खलः,
लं [खल्-अच्] 1 A threshing floor
Ms. 11. 17, 115
Y. 2. 282.
2 Earth, soil.
3 Place, site.
4 A heap of dust.
5 Sediment, dregs, deposit of oil &c.
6 A mill.
7 A contest, battle.
लः 1 A wicked or mischievous person, a villain
(also a.) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean
सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मंत्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chāṇ. 26
विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदंति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.
cf. Bv. 1. 76, 78, 91, 98.
2 The sun.
3 The thorn-apple. [खलीकृ means (1) ‘to crush’
(2) ‘to hurt or injure’
(3) ‘to ill-treat, scorn’
परोक्षे खलीकृर्तोऽयं द्यूतकारः Mk. 2.]
Comp.
उक्तिः f. abuse, wicked language.
धान्यं a threshing floor.
पूः m. f. a sweeper, cleaner.
मूर्तिः quicksilver.
संसर्गः keeping company with a wicked man.
Apte Hindi
Hindi
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
खलिहान
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"पृथ्वी, भूमि"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"स्थान, जगह"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
धूल का ढेर
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"तलछट, गाद, तेल आदि के नीचे जमा हुआ मैल"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
दुष्ट या शरारती आदमी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कितवः, उन्मत्तः, धूर्तः, कनकाह्वयः, मातुलः, महनः, धत्तूरः, शठः, मातुलकः, श्यामः, शिवशेखरः, खर्ज्जूघ्नः, खलः, कण्टफलः, मोहनः, मत्तः, शैवः, धुस्तुरः, धुत्तुरः, धुस्तूरः, पुरीमोहः, कषायः
noun
क्षुपविशेषः तत् क्षुपं यस्य बीजानि विषयुक्तानि सन्ति।
"शिवाय कितवः रोचते।"
Synonyms:
 युद्धम्, संग्रामः, समरः, समरम्, आयोधनम्, आहवम्, रण्यम्, अनीकः, अनीकम्, अभिसम्पातः, अभ्यामर्दः, अररः, आक्रन्दः, आजिः, योधनम्, जम्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्, मृधम्, आस्कन्दनम्, संख्यम्, समीकम्, साम्यरायिकम्, कलहः, विग्रहः, संप्रहारः, कलिः, संस्फोटः, संयुगः, समाघातः, संग्रामः, अभ्यागमः, आहवः, समुदायः, संयत्, समितिः, आजिः, समित्, युत्, संरावः, आनाहः, सम्परायकः, विदारः, दारणम्, संवित्, सम्परायः, बलजम्, आनर्त्तः, अभिमरः, समुदयः, रणः, विवाक्, विखादः, नदनुः, भरः, आक्रन्दः, आजिः, पृतनाज्यम्, अभीकम्, समीकम्, ममसत्यम्, नेमधिता, सङ्काः, समितिः, समनम्, मीऴ् हे, पृतनाः, स्पृत्, स्पृद्, मृत्, मृद्, पृत्, पृद्, समत्सु, समर्यः, समरणम्, समोहः, समिथः, सङ्खे, सङ्गे, संयुगम्, सङ्गथः, सङ्गमे, वृत्रतूर्यम्, पृक्षः, आणिः, शीरसातौ, वाजसातिः, समनीकम्, खलः, खजः, पौंस्ये, महाधनः, वाजः, अजम्, सद्म, संयत्, संयद्, संवतः
noun
शत्रुतावशाद् अन्यराज्यैः सह सशस्त्रसेनाबलेन धर्मलाभार्थम् अर्थलाभार्थं यशोलाभार्थं वा योधनम्।
"यत्र अयुद्धे ध्रुवं नाशो युद्धे जीवितसंशयः तं कालम् एकं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः।"
Synonyms:
 खलः, दुर्जनः, दुष्टः, अधमः, पिशुनः, दुर्विधः, विश्वकद्रुः, नृशंसः, घातुकः, क्रूरः, पापः, वञ्चकः
noun
यः दुराचरति।
"दुर्जनेन सह संगतिः न करणीया।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: खलः
Root: खलः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ superfluous
⇒ bald-headed
⇒ pervaded by rays
⇒ leprous or having no prepuce
Shloka(s):
3|3|34|2 ► शिपिविष्टस्तु खलतौ दुश्चर्मणि महेश्वरे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|127|2 ► समानाः सत्समैकेस्युः पिशुनौ खलसूचकौ॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|34|2 ⇢ शिपिविष्टः (शिपिविष्ट) (पुं) ⇒ superfluous, bald-headed, pervaded by rays, leprous or having no prepuce
➠ 3|3|127|2 ⇢ पिशुनः (पिशुन) (पुं) ⇒ crow, base, cotton, wicked, showing, knavish, peevish, defamer, perverse, informer, betrayer, malicious, backbiter, malignant, betraying, villainous, calumnious, telling of, slanderous, backbiting, treacherous, back-biting, manifesting, memorable for
➠ 3|3|127|2 ⇢ (पिशुन) (स्त्री) ⇒ crow, base, cotton, wicked, showing, knavish, peevish, defamer, perverse, informer, betrayer, malicious, backbiter, malignant, betraying, villainous, calumnious, telling of, slanderous, backbiting, treacherous, back-biting, manifesting, memorable for
➠ 3|3|127|2 ⇢ पिशुनम् (पिशुन) (नपुं) ⇒ crow, base, cotton, wicked, showing, knavish, peevish, defamer, perverse, informer, betrayer, malicious, backbiter, malignant, betraying, villainous, calumnious, telling of, slanderous, backbiting, treacherous, back-biting, manifesting, memorable for
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ खलानां_समूहः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खलः,
पुं,
 (खल् + अच्) सूर्य्यः । इति भूरि-प्रयोगः ॥
तमालवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
धत्तूरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(प्रवाहिका-रोगे भेषजादिविहितपथ्यविशेषः । यथा, चिकित्सास्थाने नवमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ।“कल्को विल्वशलाटूनां तिलकल्कश्च तत्समः ।दध्नः सरोऽम्लः सस्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम् ॥
”)
खलः, त्रि, नीचः । अधमः । इति मेदिनी ॥
क्रूरः । (यथा, मृच्छकटिकायां १ मे अङ्के ।“खलस्वभावं भवितव्यतां तथाचकार सर्व्वं किल शूद्रको नृपः ॥
”)तत्पर्य्यायः । दुर्जनः २ पिशुनः ३ । इत्यमरः ।३ । १ । ४७ ॥
दुर्व्विधः ४ विश्वकद्रुः ५ नृशंसः ६घातुकः ७ क्रूरः ८ पापः ९ । इति जटाधरः ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“खल सञ्चये च”@} 2 चकारात् चलने च--इति क्षीरस्वामी।
खालकः-लिका, खालः-लिका, चिखलिषकः-षिका, चाखलकः-लिका
खलिता-त्री, खालयिता-त्री, चिखलिषिता-त्री, चाखलिता-त्री
खलन्-न्ती, खालयन्-न्ती, चिखलिषन्-न्ती
-- खलिष्यन्-न्ती-ती, खालयिष्यन्-न्ती-ती, चिखलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- खालयमानः, खालयिष्यमाणः, चाखल्यमानः, चाखलिष्यमाणः
सुखल्-सुखलौ-सुखलः
-- -- -- खलितम्-तः, खालितः, चिखलिषितः, चाखलितः-तवान्
3 खलः 4, खालः, चिखलिषुः, चाखलः
खलितव्यम्, खालयितव्यम्, चिखलिषितव्यम्, चाखलितव्यम्
5 खलनीयम्, खालनीयम्, चिखलिषणीयम्, चाखलनीयम्
खाल्यम्, खाल्यम्, चिखलिष्यम्, चाखल्यम्
ईषत्खलः-दुष्खलः-सुखलः
-- -- खल्यमानः, खाल्यमानः, चिखलिष्यमाणः, चाखल्यमानः
खालः, 6 खलः, 7 खलतिः, खालः, चिखलिषः, चाखलः
खलितुम्, खालयितुम्, चिखलिषितुम्, चाखलितुम्
8 खलितिः, खालना, चिखलिषा, चाखला
खलनम्, खालनम्, चिखलिषणम्, चाखलनम्
खलित्वा, खालयित्वा, चिखलिषित्वा, चाखलित्वा
प्रखल्य, प्रखाल्य, प्रचिखलिष्य, प्रचाखल्य
खालम् २, खलित्वा २, खालम् २, खालयित्वा २, चिखलिषम् २, चिखलिषित्वा २, चाखलम् २
चाखलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३४४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। खलति = सञ्चिनोति पापादिकमिति खलः = मूर्खः। पचाद्यच्।]]
04
=>
 [[C। ‘सुमार्गशोलात् स्खलतां खलात्मनां गलच्छिदार्थं सलितं महीतलम्। दलत्तनुप्रश्वलितान् परान् प्रति प्रश्वल्लिताखोडसुदर्शनायुधम्।।’ धा। का। १-७०।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०३४९+ २७]
06
=>
 [[१। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् घोऽन्यत्रापीति वृत्तिकारादिभिर्व्या- ख्यातम्। तेन घप्रत्यये खलः--इति भवति। खल्यते = सञ्चीयते धान्यादिक- मिति अधिकरणे घः। धान्यसञ्चयाधिकरणस्थानम्।]]
07
=>
 [[२। ‘भीमादयोऽपादाने’ (३-४-७४) इत्यत्र पाठात् अपादाने अतिप्रत्यये खलतिः। खर्वाटः। धातूनामनेकार्थत्वात् स्खलन्ति = गलन्ति केशादिकमस्मादिति व्युत्पत्तिः।]]
08
=>
 [[३। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासादिड् भवति।]]