| YouTube Channel

खल (khala)

 
शब्दसागरः
English
खल r. 1st. cl. (खलति)
1. To gather.
2. To move.
खल
mfn.
 (-लः-ला-लं)
1. Low, vile. base.
2. Low, inferior.
3. Cruel.
mischief-making.
4. Bad, wicked.
mn. (-लः-लं)
1. Earth, mould or
soil.
2. Place, site.
3. Sediment, deposit of oil, &c.
4. A granary,
a threshing floor.
5. A mill.
m.
 (-लः)
1. The sun.
2. A tree with
black blossoms: see तमाल.
3. The Dhatura plant.
E.
 खल् to gather,
(misfortune, &c.) affix अच्.
Capeller Eng
English
1 ख॑ल
m.
 threshing floor, granary
oil-cake (also ई
f.
 ).
2 खल
m.
 a wicked person, villain, ruffian
f.
 आ.
Yates
English
खल (लः-ला-लं)
a. Low, vile, cruel.
1.
m.
n.
 Soil
place
sediment
granary
mill.
m.
 The sun
a
tree with black blossoms.
Spoken Sanskrit
English
खल - khala -
m.
 - thorn-apple
खल - khala -
m.
 - earth
खल - khala -
m.
 - sediment or dregs of oil
खल - khala -
m.
 - threshing-floor
खल - khala -
m.
 - granary
खल - khala -
m.
 - site
खल - khala -
m.
 - battle
खल - khala -
m.
 - sour mangosteen [ Xanthochymus Pictorius - Bot. ]
खल - khala -
m.
 - mischievous man
खल - khala -
m.
 - soil
खल - khala -
m.
 - butter-milk boiled with acid vegetables and spices
खल - khala -
m.
 - mould
खल - khala -
m.
 - sun
खल - khala -
m.
 - contest
खल - khala -
m.
 - place
खल - khala -
m.
 - wicked person
खल - khala -
n.
 - sedimentation
खल - khala -
m.
 - mould
संयान - saMyAna -
m.
 - mould
मृत्तिकाचूर्ण - mRttikAcUrNa -
n.
 - mould
पिंशते { पिश् } - piMzate { piz } - verb - mould
पिंशति { पिश् } - piMzati { piz } - verb 6 - mould
लेप्य - lepya -
adj.
 - moulded
लेप्यमय - lepyamaya -
adj.
 - moulded
लेप्य - lepya -
n.
 - moulding
कुणप - kuNapa -
adj.
 - mouldering
ईषीका - ISIkA -
f.
 - ingot-mould
तूलिका - tUlikA -
f.
 - ingot mould
सञ्चक - saJcaka -
n.
 - stamp mould
मृत्पच - mRtpaca -
m.
 - clay-moulder
क्षित्युत्कर - kSityutkara -
m.
 - heap of mould
शर्करा - zarkarA -
f.
 - gravelly mould or soil
लेपक - lepaka -
m.
 - one who moulds or models
लेपकामिनी - lepakAminI -
f.
 - moulded figure of a woman
लेप्यनारी - lepyanArI -
f.
 - moulded figure of a woman
दुर्जर - durjara -
adj.
 - not decaying or mouldering
सङ्क्लिष्ट - saGkliSTa -
adj.
 - covered with mould or mildew
लेप्यकार - lepyakAra -
m.
 - one who makes moulds or models
लेप्यकृत् - lepyakRt -
m.
 - one who makes moulds or models
कृष्णमृत्तिक - kRSNamRttika -
adj.
 - having a dark soil or blue mould
शर्कराधेनु - zarkarAdhenu -
f.
 - gift of sugar moulded in the shape of a cow
सुपर्णचित् - suparNacit -
adj.
 - heaped up or moulded into the form of the bird
सुपर्णचित् - suparNacit -
adj.
 - heaped up or moulded into the form of the bird suparNa
खल khala
n.
 sedimentation
किट्ट kiTTa
n.
 sedimentation
कालुष्य kAluSya
n.
 sedimentation
Wilson
English
खल r. 1st cl. (खर्लति)
1 To gather.
2 To move.
खल
mfn.
 (-लः-ला-लं)
1 Low, vile, base.
2 Low, inferior.
3 Cruel, mischievous, mischief-making.
4 Bad, wicked.
mn. (-लः-लं)
1 Earth, mould or soil.
2 Place, site.
3 Sediment, deposit of oil, &c.
4 A granary, a threshing floor.
5 A mill.
m.
 (-लः)
1 The sun.
2 A tree with black blossoms: see तमाल.
3 The Datura plant.
E.
 खल to gather, (misfortune, &c.) affix अच्.
Apte
English
खलः [khalḥ] लम् [lam], लम् [खल्-अच्]
A threshing floor
खले न पर्षान् प्रति हन्मि भूरि
Rv.*
 1.48.7
Ms.*
 11.17, 115
Y.*
 2.282.
Earth, soil.
Place, site
Bhāg.*
 5.26.14.
A heap of dust.
Sediment, dregs, deposit of oil
&c.
दत्ते खले नु निखिलं खलु येन दुग्धम्
Pt.*
 2.53.
A mill.
A contest, battle.
लः A wicked or mischievous person, a villain
(also
a.
 ) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean
सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मन्त्रौषधि- वशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chān. 26
विषधरतो$प्यतिवि- षमः खल इति न मृषा वदन्ति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.
cf.
Bv.*
 1.76, 78, 91, 98
पीडनं बहुधान्यस्य ...... करोति यः । खलानां तु वरं ग्रामाद्बहिरेव निवेशनम् ॥ Subhaṣ. Mark the pun on the words खल and बहुधान्यस्य.
The sun.
The thorn-apple. [खलीकृ means (1) 'to crush'
(2) 'to hurt or injure'
(3) 'to ill-treat, scorn'
परोक्षे खलीकृतो$यं द्यूतकारः
Mk.*
 2.]
Comp.
 -उक्तिः
f.
 abuse, wicked language. -कुलः a vetch, glycine tomentosa (Mar. कुळीथ, हुलगे)
दश ग्राम्याणि धान्यानि भवन्ति व्रीहियवास्ति- लमाषा अणुप्रियङ्गवो गोधूमाश्च मसूराश्च खल्वाश्च खलकुलाश्च ... Bṛi.
Up.*
 6.3.13. -धान्यम् a threshing-floor. -पूः
m.
 ,
f.
 a sweeper, cleaner. -मूर्ति quick-silver. -संसर्गः keeping company with a wicked man.
Apte 1890
English
खलः,
लं [खल्-अच्] 1 A threshing floor
Ms. 11. 17, 115
Y. 2. 282.
2 Earth, soil.
3 Place, site.
4 A heap of dust.
5 Sediment, dregs, deposit of oil &c.
6 A mill.
7 A contest, battle.
लः 1 A wicked or mischievous person, a villain
(also a.) low, mischievous, base, villainous, inferior, mean
सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मंत्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥ Chāṇ. 26
विषधरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदंति विद्वांसः । यदयं नकुलद्वेषी सकुलद्वेषी पुनः पिशुनः ॥ Vās.
cf. Bv. 1. 76, 78, 91, 98.
2 The sun.
3 The thorn-apple. [खलीकृ means (1) ‘to crush’
(2) ‘to hurt or injure’
(3) ‘to ill-treat, scorn’
परोक्षे खलीकृर्तोऽयं द्यूतकारः Mk. 2.]
Comp.
उक्तिः f. abuse, wicked language.
धान्यं a threshing floor.
पूः m. f. a sweeper, cleaner.
मूर्तिः quicksilver.
संसर्गः keeping company with a wicked man.
Monier Williams Cologne
English
ख॑ल
m.
 (n. g. अर्धर्चादि) a threshing-floor, granary,
RV.
 x, 48, 7
AV.
ŚāṅkhŚr.
&c.
earth, mould, soil,
L.
place, site,
L.
ख॑ल
m.
 contest, battle,
Naigh.
Nir.
sediment or dregs of oil,
Pañcat.
 ii, 53
(= खड) butter-milk boiled with acid vegetables and spices,
Suśr.
 i, vi
a mischievous man, Mṛcch.
Cāṇ.
BhP.
Pañcat.
&c.
the sun,
L.
Xanthochymus pictorius (तमाल),
L.
the thorn-apple,
L.
Monier Williams 1872
English
खल खल, अस्, अम्, m. n. a threshing-floor,
a granary
earth, mould, or soil
place, site
sedi-
ment, dregs, the deposit of oil &c.
a mill
contest,
battle
(अस्, आ), m. f. a wicked or mischievous
person
low, base, inferior, cruel, mischief-making
(अस्), m. the sun
the plant Xanthochymus Pictorius,
see तमाल
the datura plant, thorn-apple
(आ), f.
N. of a daughter of Raudrāśva.
—खल-कुल, अस्,
m. = कुलत्थ, Dolichos Uniflorus.
—खल-ज, अस्,
आ, अम्, Ved. produced on a threshing-floor.
—खल-
ता, f. or खल-त्व, अम्, n. wickedness, villainy
filthi-
ness.
—खल-धान्य, अम्, n. a threshing-floor
(also खलधान, खलेधान्य, खलाधान।)
—खल-पू, ऊस्, ऊस्, m. f. a sweeper, a cleaner, a
Mehter or Ferash (originally ‘one who cleans a
threshing-floor’).
—खल-प्रीति, इस्, f. the friend-
ship or favour of wicked or low persons.
—खल-
मूर्ति, इस्, m. quicksilver.
—खल-संसर्ग, अस्,
m. associating with bad company.
—खलाधारा
(°ल-आध्°), f. a kind of cockroach.
—खले-धानी
or खले-बाली, f. the post of a threshing-floor round
which the oxen pass which tread out the grain.
—खले-बुसम्, ind. at the time when the chaff
is on the threshing-floor, at the threshing-time.
—खले-यवम्, ind. at the time when barley is
on the threshing-floor, at the barley threshing-time.
—खले-वाली, f. the post of a threshing-floor
[cf.
खले-धानी।]
—खलोक्ति (°ल-उक्°), इस्, f. abuse,
low or wicked language.
Macdonell
English
खल khál-a,
m.
 〈1.〉 threshing-floor
oil-cake
🞄〈2.〉 wicked person, rogue:
f.
 ī.
Benfey
English
खल खल,
I.
m.
 and
n.
 A thresh-
ing-floor, Man. 11, 17.
II.
m.
 An oil-
cake, Pañc. ii. d. 53.
III.
m.
 and
f.
ला,
1. Mischievous, Pañc, i. d. 443.
2. Vile, Hit. ii. 43.
Hindi
Hindi
उबटन
Apte Hindi
Hindi
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
खलिहान
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"पृथ्वी, भूमि"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"स्थान, जगह"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
धूल का ढेर
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
"तलछट, गाद, तेल आदि के नीचे जमा हुआ मैल"
खलम्
नपुं*
 - खल् - अच्
खलिहान
खलम्
नपुं*
 - खल् - अच्
"पृथ्वी, भूमि"
खलम्
नपुं*
 - खल् - अच्
"स्थान, जगह"
खलम्
नपुं*
 - खल् - अच्
धूल का ढेर
खलम्
नपुं*
 - खल् - अच्
"तलछट, गाद, तेल आदि के नीचे जमा हुआ मैल"
खलः
पुं*
 - खल् - अच्
दुष्ट या शरारती आदमी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
खल - सञ्चलने (भ्वा० पर० सक० से) खलति ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಸೇರಿಸು /ಶೇಖರಿಸು ಕೂಡಿಡು
खल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಣ /ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒಕ್ಕುವ ಜಾಗ
निष्पत्तिः - > खल (सञ्चये) - "अच्" (३-१-१३४)
प्रयोगाः - > "खलात् क्षेत्रादगाराद्वा यतो वाप्युपलभ्यते"
उल्लेखाः - > मनु० ११-१७
खल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೊಂಗೆಮರ
निष्पत्तिः - > ला (आदाने) - "कः" (३-२-४)
व्युत्पत्तिः - > खं तद्वर्णं लाति
खल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
निष्पत्तिः - > लीङ् (श्लेषणे) - "डः" (वा० ३-२-४८)
व्युत्पत्तिः - > खे लीयते
खल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧೂಳಿನ ರಾಶಿ
खल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೆಲ /ಭೂಮಿ
खल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ /ಜಾಗ
खल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳಿನ ಹಿಂಡಿ
खल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಲ್ಲುಪತ್ತು /ಔಷಧ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಅರೆಯುವ ಗುಳಿಕಲ್ಲು
खल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನೀಚ /ಕೆಟ್ಟ ಸ್ವಭಾವದವನು
खल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದಯೆಯಿಲ್ಲದವನು /ಕ್ರೂರ
खल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಧಮ /ಕೆಳಮಟ್ಟದ
खल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದುರ್ಜನ /ಕೆಟ್ಟವನು
प्रयोगाः - > "सर्पः क्ररः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मन्त्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते ॥" "स्वप्राणान् यः परप्राणैः सुपुष्णात्यघृणः खलः"
उल्लेखाः - > २)भाग० १-७-३७
विस्तारः - > "खलं भूस्थानकल्केषु क्रूरे नीचेऽधमे खलः" -मेदि० ।
L R Vaidya
English
Kala {% (I) m.n. %} 1. A threshing floor, M.xi.17, 114
2. place, site
3. a heap of dust
4. sediment.
Kala {% (II) m. %} 1. a wicked or mischievous person, सर्पः क्रूरः खलः क्रूरः सर्पात् क्रूरतरः खलः । मंत्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्यते Chāṇakya. (खलीकृ is used in the sense of- (1) ‘to crush’
(2) ‘to hurt, to injure’
(3) ‘to treat badly, to scorn, ’ परोक्षे खलीकृतोऽयं द्यूतकरः Mrich.ii.)
Bopp
Latin
खल malus, vilis, improbus. HIT. 52. 3. 70. 19.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
खल
पु
खल, राशि, नीच, पिण्याक
खलो राशिः खलो नीचः खलः पिण्याक एव च ।
verse 2.1.1.35
page 0010
खल
पु
खल, ह्रस्व, क्रूर
खलो ह्रस्वः खलः क्रूरः क्षितिः पृथ्वी क्षितिः क्षयः ।
verse 3.1.1.15
page 0014
Indian Epigraphical Glossary
English
khala (Chamba, etc.), threshing floor.
Lanman
English
khála, m.
—1. threshing-floor
—2. a
mean, low-lived fellow. [the tertium
comparationis for 1 and 2 is perhaps
‘dirt.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 खल्
मूलधातुः:
 खल
धात्वर्थः:
 सञ्चये
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 खलति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
खलँ खल
मानकरूपान्तरम् - स्खलँ
स्खल सञ्चलने
- 350।- खलति । खलः । स्खलति । चस्खाल। स्खलितम् ।। 545-546 ।।
खलँ खल संशये च
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
खल *Sonne? Gopāl. 45, 24.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 चेष्टालु, शरारु, पियारु, काहल, खादुक, च, धूर्त, बन्धुर, विष्व, हत्रु, हानुक, शर्शरीक, असद्ग्रह, खल
adjective
यः चेष्टां करोति।
"चेष्टालवः बालाः जनान् पीडयन्ति।"
Synonyms:
 खल, शठ, दुष्ट, दुर्जन, अधम
adjective
यः अन्यान् शठयति।
"खलाः अन्यस्य अहितार्थे एव चिन्तयन्ति।"
Synonyms:
 दुर्जन, खल, दुष्ट, कुबुद्धि, दुश्शील, कुस्वभाविन्
adjective
यस्य स्वभावः दुष्टः।
"दुर्जनस्य सङ्गः न करणीयः।"
Synonyms:
 जाल्म, पापिष्ठ, दुरात्मा, नराधम, खल, चण्डाल
adjective
यस्य संकल्पः दुष्टः।
"जाल्मः अन्यस्य हितं न पश्यति।"
Synonyms:
 दुष्कर्मिन्, खल, शठ, पामर, दुष्ट, पापिन्, दुर्वृत्त, दुरात्मा, पापात्मा, अपुण्य
adjective
यः दुष्कर्माणि करोति।
"दुष्कर्मणः भेतव्यं न दुष्कर्मिणः।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skye ngan
१) खल २) माणवक
skye bo ngan pa
१) असत्यजन २) खल ३) दुर्जन
gyod po
खल
ngan pa
१) अज्ञ २) अभिषक्त ३) अमेध्य (?) ४) असत्य ५) इत्वर ६) कु ° ७) कुटिल ८) कुहना ९) खल १०) चण्ड ११) दुः ° १२) दुर्विदग्ध १३) धिक् १४) धूर्त १५) प्रत्यवर १६) मन्द १७) लूह १८) वि° १९) शठ २०) हीन
ngan rmongs
१) खल २) मूर्ख
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
दोषैकदृक्पुरोभागी कर्णेजपस्तु दुर्जनः ।
पिशुनः सूचको नीचो द्विजिह्वो मत्सरी खलः ॥ ३८० ॥
-wordlist-
दोषैकदृश् (पुं), पुरोभागिन् (पुं), कर्णेजप (पुं), दुर्जन (पुं), पिशुन (पुं), सूचक (पुं), नीच (पुं), द्विजिह्व (पुं), मत्सरिन् (पुं), खल (पुं)
--source--
धूसरश्चाक्रिकस्तैली स्यात्पिण्याकखलौ समौ ।
-wordlist-
धूसर (पुं), चाक्रिक (पुं), तैलिन् (पुं), पिण्याक (पुं), खल (पुं)
--source--
बीजाकृतं तूप्तकृष्टं द्रौणिकाढकिकादयः ।
स्युर्द्रोणाढकवापादौ खलधानं पुनः खलम् ॥ ९६९ ॥
-wordlist-
बीजाकृत (क्ली), उप्तकृष्ट (क्ली), द्रौणिक (पुं), आढकिक (पुं), खलधान (क्ली), खल (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
दुर्जन
दुर्जन, पिशुन, क्षुद्र, नीच, कर्णेजप, खल, दोषग्राहिन्, पुरोभागिन्, द्विजिह्व, मत्सरिन्
दुर्जनः पिशुनः क्षुद्रो नीचः कर्णेजपः खलः ।
दोषग्राही पुरोभागी द्विजिह्वो मत्सरी मतः ॥ ३४६ ॥
verse 2.1.1.346
page 0041
खलधान्य
खलधान्य, खल
खलेवाली भवेन्मेठिः खलधान्यं खलं स्मृतम् ।
verse 2.1.1.578
page 0065
नाममाला
Sanskrit
वैरिन्, आराति, अमित्र, अरि, द्विष्, सपत्न, द्विषत्, रिपु, भ्रातृव्य, दुर्जन, शत्रु, दुष्ट, द्वेषिन्, खल, अहित
वैर्यारातिरमित्रोऽरिर्द्विट् सपत्नो द्विषद्रिपुः ।
भ्रातृव्यो दुर्जनः शत्रुर्दुष्टो द्वेषी खलोऽहितः ॥ ४४ ॥
verse 0.1.1.44
page 0023
Vedic Reference
English
Khala, the ‘threshing-floor, ’ is mentioned in the Rigveda^1
and the Atharvaveda.^2 See Kṛṣi.
1) x. 48, 7
Nirukta, iii. 10.
2) xi. 3, 9
khala-ja, ‘produced on a
threshing-floor, ’ viii. 6, 15
khalya,
‘being on a threshing-floor, ’ Maitrāyaṇī
Saṃhitā, ii. 9, 6.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 238.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खल, क्षलजार्थे । इति कंविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-परं-अकं-सेट् ।) क्षलजार्थश्चालचयौ । चालश्चेहस्खलनम् । खलति खलो धर्म्मात् । इति दुर्गा-दासः ॥
खलं,
क्ली,
 (खल् + अच् ।) भूः । स्थानम् । कल्कः ।इति मेदिनी । खलाधानम् । इति हेमचन्द्रः ॥
धान्यमाडिवार खामार इति भाषा ॥
(यथा, मनुः । ११ । १७ ।“खलात् क्षेत्रादगाराद्बा यतो वाऽप्युपलभ्यते ॥
”)
खलः,
पुं,
 (खल् + अच्) सूर्य्यः । इति भूरि-प्रयोगः ॥
तमालवृक्षः । इति शब्दचन्द्रिका ॥
धत्तूरवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(प्रवाहिका-रोगे भेषजादिविहितपथ्यविशेषः । यथा, चिकित्सास्थाने नवमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ।“कल्को विल्वशलाटूनां तिलकल्कश्च तत्समः ।दध्नः सरोऽम्लः सस्नेहः खलो हन्ति प्रवाहिकाम् ॥
”)
खलः, त्रि, नीचः । अधमः । इति मेदिनी ॥
क्रूरः । (यथा, मृच्छकटिकायां १ मे अङ्के ।“खलस्वभावं भवितव्यतां तथाचकार सर्व्वं किल शूद्रको नृपः ॥
”)तत्पर्य्यायः । दुर्जनः २ पिशुनः ३ । इत्यमरः ।३ । १ । ४७ ॥
दुर्व्विधः ४ विश्वकद्रुः ५ नृशंसः ६घातुकः ७ क्रूरः ८ पापः ९ । इति जटाधरः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
खल चलने स्खलने च
भ्वा०
पर०
 अक० सेट् । खलतिअखालीत् खलति प्रनिखलति खलः ।
खल पुंन० खल--अच् अर्द्धर्चा० । धान्यमर्द्दनस्थाने हेम० ।(खामार) धान्यखलः गोधूमखलः यवखलः । “खलात्क्षेत्रादगाराद्वा यतोवाप्युपलभ्यते” मनुः । खलयज्ञःखलेकपोतः । “खले न पर्षान् प्रतिहन्मि भूरि” ऋ०१०, १८, ७, २ धूलिराशौ च ३ भुवि ४ स्थानमात्रे च ।खलश्च साद्यस्क्रेषु यज्ञेषु उत्तरवेदित्वेन विहितो यथा“साद्यस्क्रेषूर्वरा वेदिः “खल उत्तरवेदिः” आश्व० श्रौ०७, १३, १४, तत्र खलशब्द निर्द्धारणं कातीये यथा“खल उत्तंरवेदिः धान्यखलः प्रत्ययात्” कात्या० श्रौ०२२, ३, ४३, ४४, खल इत्युक्ते धान्यखलः प्रतीयतेयतः” कर्कः । “ये वेदिमभितस्तानुत्तरवेदिदेशे मृद्नन्ति”कात्या० श्रौ० ४५, “धान्यखलमभितः सन्निधानात् वेदि-मभितो ये शस्यविशेषास्तानुत्तरवेदिदेशे मृद्गन्ति मर्द्दयन्तेस्तम्बेभ्यो विमोकार्थमनुडुद्भिः परितो गच्छद्भिराक्रा म-यन्तीत्यर्थः कर्कः । इति पूर्वपक्षः “पांशुखलो वा प्रत्य-याविशेषात्” ४७ सू० । वाशब्दः पक्षान्तरे पांशुखलो-वोत्तरवेदिर्भवति तत्रापि खलशब्दप्रयोगप्रत्ययौ” कर्कः“पांशुखलो धूलिराशिः प्रत्येतव्यः कुतः खल इत्युक्ते धान्य-खलोऽपि प्रतीयते पांशुखलोऽपि प्रतीयते” सं० व्या० इतिसिद्धान्तः । ५ तिलकल्के
पु०
 (खलि) ६ नीचे ७ अधमे८ दुर्जने
त्रि०
 “सर्पः क्रूरः खलःक्रूरः सर्पात् क्रूरतरःखलः । मन्त्रौषधिवशः सर्पः खलः केन निवार्य्यते” चाणक्यः ।“स्वप्राणान् यः परप्राणैः सुपुष्णात्यघृणः खलः” भाग०१, ७, ३७, । ९ इतरे च
त्रि०
 अमरः । खे लीयते ली--ड ।१० सूर्य्ये । खं तद्वर्ण्णं लाति ला--क । ११ तमालवृक्षेपु० शब्दच० । १२ प्रस्तरमये औषधमर्द्दनपात्रभेदे वैद्य-कम् । १३ खडे डलयोरैक्यात् । “खलाः सपञ्चमूलाश्चगुल्मिनां भोजने हिताः” सुश्रुतः । खलकाम्बलिकौहृद्यौ तथा वातकफे हितौ” सुश्रुतः । खलएव अङ्गु-त्या० स्वार्थे ठक् । खालिक खलशब्दार्थे ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
खलँ खल सञ्चये च
- चकाराच्चलने खलं भगः पदञ्च (33125 वा0) इति वक्तव्याद् घः अच्-खलः खलिः पिण्याकः खलितः खल्वाटः खल्वं गभीरम् खलीनमश्वमुखावरणम् 534
धातुवृत्तिः
Sanskrit
खलँ खल (अर्थः) सञ्चये
खलति (चखाल अखालीत् ) खलति पापानि संचिनोतीति, (खलः) खल्यते संचीयते धान्यादिकमिति ( खलम् ) "खनो घच'' इत्यत्र वृत्तिः खलं भगः पदं चेति वक्तव्यमिति अत्र हरदत्तः धित्करणसामर्थ्यादन्येभ्योप्ययं भवति, नहि खनः कश्चिदवयवः कुत्वभागस्ति खलानां समूहः, ( खल्या) "खलगोरथात्'' इति षष्ठय्तात्समूहे यत्, (खलिनी) "हनित्रकठ्यवश्च'' इति पुर्वत्रैव विषये इन्यादिविधानादिह यथासंख्यादिनिः सर्व एते यादयः स्वभावात् स्त्रीविषयाः खलाय हिता ( खल्या ) "खलयव'' इति यत् यस्मिन्काले खले खले यवा भवन्ति स कालो (खलेयवः) एवं खलेबुसम्) "तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च'' इत्यव्ययीभावः तत्र ह्मेव पठ्यते, खलयवादीनि प्रथमान्तानि विभक्त्यन्तरेण न संबध्यन्ते, अन्यपदार्थे च वर्त्तन्ते इति नैतौ प्रथमान्तावेव अव्ययीभावात् "अव्ययीभावश्च'' इति नपुंसकत्वम् खलन्ति संचलन्ति केशा असमादित (खलितः) अयं च भीमादिषु पाठात् "भीमादयोपादाने'' इत्यापादानविषयःअत्रैव पाठादेवातिप्रत्यये धातूनामनेकार्थंत्वात्संसचने वृत्तिः यद्वा पूर्वस्यैव धातोर्भीमादिषु पाठात् सलोपः (खलत ) इत्यापि निपातितः शास्त्रं शाठयं शिरोमध्यं च 538
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“खल सञ्चये च”@} 2 चकारात् चलने च--इति क्षीरस्वामी।
खालकः-लिका, खालः-लिका, चिखलिषकः-षिका, चाखलकः-लिका
खलिता-त्री, खालयिता-त्री, चिखलिषिता-त्री, चाखलिता-त्री
खलन्-न्ती, खालयन्-न्ती, चिखलिषन्-न्ती
-- खलिष्यन्-न्ती-ती, खालयिष्यन्-न्ती-ती, चिखलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- खालयमानः, खालयिष्यमाणः, चाखल्यमानः, चाखलिष्यमाणः
सुखल्-सुखलौ-सुखलः
-- -- -- खलितम्-तः, खालितः, चिखलिषितः, चाखलितः-तवान्
3 खलः 4, खालः, चिखलिषुः, चाखलः
खलितव्यम्, खालयितव्यम्, चिखलिषितव्यम्, चाखलितव्यम्
5 खलनीयम्, खालनीयम्, चिखलिषणीयम्, चाखलनीयम्
खाल्यम्, खाल्यम्, चिखलिष्यम्, चाखल्यम्
ईषत्खलः-दुष्खलः-सुखलः
-- -- खल्यमानः, खाल्यमानः, चिखलिष्यमाणः, चाखल्यमानः
खालः, 6 खलः, 7 खलतिः, खालः, चिखलिषः, चाखलः
खलितुम्, खालयितुम्, चिखलिषितुम्, चाखलितुम्
8 खलितिः, खालना, चिखलिषा, चाखला
खलनम्, खालनम्, चिखलिषणम्, चाखलनम्
खलित्वा, खालयित्वा, चिखलिषित्वा, चाखलित्वा
प्रखल्य, प्रखाल्य, प्रचिखलिष्य, प्रचाखल्य
खालम् २, खलित्वा २, खालम् २, खालयित्वा २, चिखलिषम् २, चिखलिषित्वा २, चाखलम् २
चाखलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (३४४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४५। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। खलति = सञ्चिनोति पापादिकमिति खलः = मूर्खः। पचाद्यच्।]]
04
=>
 [[C। ‘सुमार्गशोलात् स्खलतां खलात्मनां गलच्छिदार्थं सलितं महीतलम्। दलत्तनुप्रश्वलितान् परान् प्रति प्रश्वल्लिताखोडसुदर्शनायुधम्।।’ धा। का। १-७०।]]
05
=>
 [पृष्ठम्०३४९+ २७]
06
=>
 [[१। ‘खनो घ च’ (३-३-१२५) इत्यत्र चकारात् घोऽन्यत्रापीति वृत्तिकारादिभिर्व्या- ख्यातम्। तेन घप्रत्यये खलः--इति भवति। खल्यते = सञ्चीयते धान्यादिक- मिति अधिकरणे घः। धान्यसञ्चयाधिकरणस्थानम्।]]
07
=>
 [[२। ‘भीमादयोऽपादाने’ (३-४-७४) इत्यत्र पाठात् अपादाने अतिप्रत्यये खलतिः। खर्वाटः। धातूनामनेकार्थत्वात् स्खलन्ति = गलन्ति केशादिकमस्मादिति व्युत्पत्तिः।]]
08
=>
 [[३। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-९) इति पर्युदासादिड् भवति।]]
Capeller
German
1. ख॑ल
m.
 Scheune, Tenne.
2. खल खल
m.
 Bösewicht
f.
 आ
Grassman
German
khála, m., Tenne, Scheuer [Cu. 〔30〕].
-e {874, 7}.
Burnouf
French
खल खल a. bas, vil
sans probité. -- S.
m.
n.
 sédiment,
dépôt, alluvion
terre végétale, sol arable
terre aplanie,
aire à battre le grain, grange.
Lieu, place, en gén. -- S.
m.
 le
soleil.
Le तमाल।
Stchoupak
French
खल-
m.
 nt. aire, grenier
sédiment de l'huile, etc., tourteau
m.
(-आ-
f.
 ) méchant
-ई-
f.
 sédiment de l'huile
-ई-कृ-
(réduire à l'état de tourteau) maltraiter.
°धान- nt. grange.
खली-कार-
m.
 °कृति-
f.
 mauvais traitement, abus.