| YouTube Channel

खदिरः (khadiraH)

 
Apte
English
खदिरः [khadirḥ], [खद्-किरच्]
N.
 of a tree, Acacia Catechu
Y.*
 1.32.
An epithet of Indra.
The moon.
Comp.
 -कुणः the fruit-time of the Khadira tree.-पत्रिका, -पत्री a sensitive plant. -सारः catechu.
Apte 1890
English
खदिरः [खद्-किरच्] 1 N. of a tree, Acacia Catechu
Y. 1. 302.
2 An epithet of Indra.
3 The moon.
Comp.
कुणः the fruit-time of the Khadira tree.
पत्रिका,
पत्री a sensitive plant.
सारः catechu.
Apte Hindi
Hindi
खदिरः
पुं*
 - खद् - किरच्
खैर का पेड़
खदिरः
पुं*
 - -
इन्द्र का विशेषण
खदिरः
पुं*
 - -
चाँद
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 खदिरः
noun
ऋषिविशेषः।
"खदिरस्य नाम गृह्यसूत्रे अस्ति।"
Synonyms:
 खदिरः, गायत्री, बालतनयः, दन्तधावनः, तिक्तसारः, कण्टकीद्रुमः, बालपत्रः, खद्यपत्री, क्षितिक्षमः, सुशल्यः, वक्रकण्टः, यज्ञाङ्गः, जिह्वाशल्यः, कण्टी, सारद्रुमः, कुष्ठारिः, बहुसारः, मेध्यः, बालपुत्रः, रक्तसारः, कर्कटी, जिह्वशल्यः, कुष्ठहृत्, बालपत्रकम्, यूपद्रुमः, क्षमा
noun
वर्वूरजातीयः वृक्षः।
"खदिरात् अर्कः निष्कासयन्ति।"
Synonyms:
 खदिरः, श्वेतसारः, खद्यपत्री
noun
खदिरकाष्ठात् प्राप्तः द्रवपदार्थः।
"जनः ताम्बूलेन सह खदिरम् अत्ति।"
Synonyms:
 धनिकः, धनाढ्यः, धनी, धनवान्, सधनः, लक्ष्मीवान्, श्रीमान्, धनेश्वरः, लक्ष्मीशः, इभ्यः, सश्रीकः, कोषवान्, सम्पत्तिमान्, समृद्धः, महाधनः, बहुधनः, वित्तवान्, वसुमान्, अर्थवान्, अर्थान्वितः, सार्थः, धनसम्पन्नः, धनसमृद्धः, धनविपुलः, खदिरः
adjective
यः धनेन सम्पन्नः।
"धनाढ्येन परोपकाराय फलदायिनः वृक्षस्य इव भाव्यम्।"
Synonyms:
 खदिरः
noun
एकः पुरुषः ।
"खदिरस्य उल्लेखः अश्वादिगणे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: खदिरः
Root: खदिर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅkāli
Shloka(s):
3|3|63|1 ► बालपत्रे तिक्तसारः खदिरो दन्तधावनः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|63|1 ⇢ खदिरः (खदिर) (पुं) ⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅkāli ⇒
➠ 3|3|63|1 ⇢ दन्तधावनः (दन्तधावन) (पुं) ⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅgāli ⇒
Related word(s):
अमरकोशः
Sanskrit
Word: खदिरः
Root: खदिर
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ moon
⇒ acacia
⇒ black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
Shloka(s):
2|4|49|2 ► गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः॥ (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|49|2 ⇢ गायत्री (गायत्री) (स्त्री) ⇒ ancient metre of twenty-four syllables, any hymn composed in the gAyatrI metre
➠ 2|4|49|2 ⇢ बालतनयः (बालतनय) (पुं) ⇒ young son, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
➠ 2|4|49|2 ⇢ खदिरः (खदिर) (पुं) ⇒ moon, acacia, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
➠ 2|4|49|2 ⇢ दन्तधावनः (दन्तधावन) (पुं) ⇒ kind of karaJja, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.], Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ श्वेतखदिरः
जातिः ➡ वृक्षः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खदिरः,
पुं,
 (खद स्थैर्य्यहिंसयोः + “अजिर-शिशिरशिथिलेति ।” उणां । १ । ५४ । इतिकिरच् ।) वृक्षविशेषः । खयेरगाछ इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । गायत्त्री २ बालतनयः ३ दन्त-धावनः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥
तिक्तसारः५ कण्टकीद्रुमः ६ । इति रत्नमाला ॥
बालपत्रः७ खद्यपत्री ८ क्षितिक्षमः ९ सुशल्यः १० वक्र-कण्टः ११ यज्ञाङ्गः १२ जिह्वाशल्यः १३ कण्टी१४ सारद्रुमः १५ कुष्ठारिः १६ बहुसारः १७मेध्यः १८ बालपुत्त्रः १९ रक्तसारः २० कर्कटी२१ जिह्वशल्यः २२ । इति जटाधरः ॥
कुष्ठ-हृत् २३ बालपत्रकम् २४ यूपद्रुमः २५ ।इति शब्दरत्नावली ॥
अपि च भावप्रकाशे ।“खदिरो रक्तसारश्च गायत्त्री दन्तधावनः ।कण्टकी बालपत्रश्च बहुशल्यश्च पाक्षिकः ॥
खदिरः शीतलो दन्त्यः कण्डूकासारुचिप्रणुत् ।तिक्तः कषायो मेदोघ्नः कृमिमेहज्वरव्रणान् ।श्वित्रशोथामपित्तास्रपाण्डुकुष्ठकफान् हरेत् ॥
”अस्य गुणाः । तिक्तरसत्वम् । शीतत्वम् ।पित्तकफकुष्ठकासरक्तशोफकण्डुव्रणनाशित्वम् ।पाचनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
विसर्पवेदना-मेहमेदोनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(अथश्वेतखदिरः । पपरी खयेर इति भाषा ॥
“खदिरः श्वेतसारोऽन्यः कदरः सोमवल्कलः ।कदरो विशदो वर्ण्यो मुखरोगकफास्रजित् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे च ॥
खदति हन्ति शत्रून् इति । खद् + किरच् ।)इन्द्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(खे आकाशेदीर्य्यते यस्माच्चन्द्रलोकादिष्ट्यापूर्त्तादिकर्म्मिभिः ।दृ + बाहुलकात् अपादाने किरच । इष्ट्या-पूर्त्तादिकर्म्मिणां हि आरब्धाम्मयदेहविदारेणचन्द्रमण्डलात् आकाशे पतनात् तथात्वम् ।)चन्द्रः । इति मेदिनी ॥
(तथा च साङ्ख्यदर्शनभाष्ये ।“येन कर्म्मबृन्देन चन्द्रमसमारूढाः फलोप-भोगाय तस्मिन् उपभोगेन क्षयिते तेषां यद-म्मयं शरीरं चन्द्रमस्युपभोगायारब्धं तदुपभोग-क्षयदर्शनशोकाग्निसम्पर्कात् प्रलीयते सवितृ-सम्पर्कात् हिमकरका इव हुतभुगर्च्चिःसम्प-र्कादिव च घृतकाठिन्यम् । ततः कृतात्यये कृतस्यइष्ट्यादेः कर्म्मणः फलोपभोगेनोपक्षये सतिसानुशया एवेममवरोहन्ति ॥
”)