खदिर (khadira)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishApte
Englishखदिरः [khadirḥ], [खद्-किरच्]
of a tree, Acacia Catechu
1.32.
An epithet of Indra.
The moon. -कुणः the fruit-time of the Khadira tree.-पत्रिका, -पत्री a sensitive plant. -सारः catechu.
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishखदिर, अस्, m. the tree Acacia Catechu, having
very hard wood, the resin of which is used in medi-
cine, called Catechu, Khayar, Terra Japonica
an
epithet of Indra
the moon
N. of a man
(ई), f.
a sensitive plant, Mimosa Pudica
(sometimes also
खदिरा।)
—खदिर-कुण, अस्, m. the fruit time
of the Khadira tree.
—खदिर-पत्त्रिका or ख-
दिर-पत्त्री, f. a sensitive plant, a kind of Mimosa
(खदिरी).
—खदिर-मय, अस्, ई, अम्, made of
the wood of Khadira.
—खदिर-वण, अम्, n. a
Khadira forest.
—खदिर-वणिक, अस्, m., N. of a
Buddhist Bhikṣu.
—खदिर-वत्, आन्, अती, अत्,
overgrown with Khadira
(ती), f., N. of a region.
—खदिर-वर्मन्, आ, m., N. of a king.
—ख-
दिर-स्वामिन्, ई, m., N. of a scholiast.
—खदिरो-
पम (°र-उप्°), अम्, n. a kind of Mimosa (क-
दर).
Benfey
EnglishApte Hindi
Hindiखदिरः
- खद् - किरच्
खैर का पेड़
खदिरः
- -
इन्द्र का विशेषण
खदिरः
- -
चाँद
Shabdartha Kaustubha
Kannadaखदिर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಗ್ಗಲಿ ಮರ
निष्पत्तिः - > खद (स्थैर्ये) - "किरच्" (उ० १-५१)
विस्तारः - > "खदिरो दन्तधावनः" - अम० ।
खदिर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರ
निष्पत्तिः - > खद (हिंसायाम्) - "किरच्" (उ० १-५१)
विस्तारः - > "प्राचीनबर्हिः खदिरः कपिलाश्वो वरक्रतुः" -त्रिकाण्ड० ।
खदिर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರ
निष्पत्तिः - > दॄ (विदारणे) - "किरच्" (उ० १-५१)
व्युत्पत्तिः - > खे आकाशे दीर्यते
विस्तारः - > "खदिरी शाकभेदे स्त्री न चन्द्रे दन्तधावने" - मेदि० ।
Sanskrit Tibetan
Tibetankhyi la wa ri
खदिर
seng ldan
खदिर
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: खदिरः
Root: खदिर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅkāli
Shloka(s):
3|3|63|1 ► बालपत्रे तिक्तसारः खदिरो दन्तधावनः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|63|1 ⇢ खदिरः (खदिर) (पुं) ⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅkāli ⇒
➠ 3|3|63|1 ⇢ दन्तधावनः (दन्तधावन) (पुं) ⇒ Khayar
Mimosa catechu
Tamil Karuṅgāli ⇒
Related word(s):
Vedic Reference
EnglishKhadira is mentioned frequently from the Rigveda^1 onwards^2
as a tree with hard wood^3 — the Acacia catechu. The Aśvattha
is referred to as engrafting itself upon it in the Atharvaveda, ^4
and from it the climbing plant Arundhatī is said to have sprung.^5
The sruva or sacrificial ladle is spoken of as having been made
from it, ^6 no doubt because of its hardness. It is in the same
passage also said to have sprung from the sap (rasa) of the
Gāyatrī. There is no clear reference to Catechu having been
prepared from its core, ^7 as it was later. The core (sāra) was
used for making amulets.^8
1) iii. 53, 19.
2) Av. iii. 6, 1
v. 5, 5
viii. 8, 3
x. 6, 6
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 9, 3,
etc. So khādira, ‘made of Khadira
wood, ’ Taittirīya Saṃhitā, iii. 5, 7, 1
Aitareya Brāhmaṇa, ii. 1
Śatapatha
Brāhmaṇa, i. 3, 3, 20
iii. 6, 2, 12
etc.
3) Av. x. 6, 6.
4) iii. 6, 1. Cf. viii. 8, 3.
5) Av. v. 5. 5.
6) Taittirīya Saṃhitā, iii. 5, 7, 1.
7) It is called bahu-sāra, ‘of great
strength, ’ in the Śatapatha Brāhmaṇa,
xiii. 4, 4, 9.
8) Śāṅkhāyana Āraṇyaka, xii. 8.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 58,
58.
अमरकोशः
SanskritWord: खदिरः
Root: खदिर
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ moon
⇒ acacia
⇒ black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
Shloka(s):
2|4|49|2 ► गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावनः॥ (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|49|2 ⇢ गायत्री (गायत्री) (स्त्री) ⇒ ancient metre of twenty-four syllables, any hymn composed in the gAyatrI metre
➠ 2|4|49|2 ⇢ बालतनयः (बालतनय) (पुं) ⇒ young son, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
➠ 2|4|49|2 ⇢ खदिरः (खदिर) (पुं) ⇒ moon, acacia, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.]
➠ 2|4|49|2 ⇢ दन्तधावनः (दन्तधावन) (पुं) ⇒ kind of karaJja, black cutch tree [Acacia Catechu - Bot.], Spanish cherry tree [Mimusops Elengi - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ श्वेतखदिरः
जातिः ➡ वृक्षः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritखदिरः, (खद स्थैर्य्यहिंसयोः + “अजिर-शिशिरशिथिलेति ।” उणां । १ । ५४ । इतिकिरच् ।) वृक्षविशेषः । खयेरगाछ इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । गायत्त्री २ बालतनयः ३ दन्त-धावनः ४ । इत्यमरः । २ । ४ । ४९ ॥
तिक्तसारः५ कण्टकीद्रुमः ६ । इति रत्नमाला ॥
बालपत्रः७ खद्यपत्री ८ क्षितिक्षमः ९ सुशल्यः १० वक्र-कण्टः ११ यज्ञाङ्गः १२ जिह्वाशल्यः १३ कण्टी१४ सारद्रुमः १५ कुष्ठारिः १६ बहुसारः १७मेध्यः १८ बालपुत्त्रः १९ रक्तसारः २० कर्कटी२१ जिह्वशल्यः २२ । इति जटाधरः ॥
कुष्ठ-हृत् २३ बालपत्रकम् २४ यूपद्रुमः २५ ।इति शब्दरत्नावली ॥
अपि च भावप्रकाशे ।“खदिरो रक्तसारश्च गायत्त्री दन्तधावनः ।कण्टकी बालपत्रश्च बहुशल्यश्च पाक्षिकः ॥
खदिरः शीतलो दन्त्यः कण्डूकासारुचिप्रणुत् ।तिक्तः कषायो मेदोघ्नः कृमिमेहज्वरव्रणान् ।श्वित्रशोथामपित्तास्रपाण्डुकुष्ठकफान् हरेत् ॥
”अस्य गुणाः । तिक्तरसत्वम् । शीतत्वम् ।पित्तकफकुष्ठकासरक्तशोफकण्डुव्रणनाशित्वम् ।पाचनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
विसर्पवेदना-मेहमेदोनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(अथश्वेतखदिरः । पपरी खयेर इति भाषा ॥
“खदिरः श्वेतसारोऽन्यः कदरः सोमवल्कलः ।कदरो विशदो वर्ण्यो मुखरोगकफास्रजित् ॥
”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे च ॥
खदति हन्ति शत्रून् इति । खद् + किरच् ।)इन्द्रः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(खे आकाशेदीर्य्यते यस्माच्चन्द्रलोकादिष्ट्यापूर्त्तादिकर्म्मिभिः ।दृ + बाहुलकात् अपादाने किरच । इष्ट्या-पूर्त्तादिकर्म्मिणां हि आरब्धाम्मयदेहविदारेणचन्द्रमण्डलात् आकाशे पतनात् तथात्वम् ।)चन्द्रः । इति मेदिनी ॥
(तथा च साङ्ख्यदर्शनभाष्ये ।“येन कर्म्मबृन्देन चन्द्रमसमारूढाः फलोप-भोगाय तस्मिन् उपभोगेन क्षयिते तेषां यद-म्मयं शरीरं चन्द्रमस्युपभोगायारब्धं तदुपभोग-क्षयदर्शनशोकाग्निसम्पर्कात् प्रलीयते सवितृ-सम्पर्कात् हिमकरका इव हुतभुगर्च्चिःसम्प-र्कादिव च घृतकाठिन्यम् । ततः कृतात्यये कृतस्यइष्ट्यादेः कर्म्मणः फलोपभोगेनोपक्षये सतिसानुशया एवेममवरोहन्ति ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritखदिर खद--किरच् । (खएर) ख्याते १ वृक्षभेदे तस्यसारे स्थिरत्वात्तथात्वम् । २ इन्द्रे त्रिका० शत्रुहिंसकत्वात्तथात्वम् । खे आकाशे दीर्य्यते इष्टापूर्त्तकारिभिर्यतःदॄ--अपादाने किरच् । ३ चन्द्रे मेदि० । इष्टापूर्त्तकारि-भिर्हि चन्द्रमण्डलात् आरब्धास्मयदेहविदारेणाकाशेपततात् तस्य तथात्वं अवरोहशब्दे ४४० पृ० विवृतिःखदिरवृक्षभेदपर्य्यायगुणा भावप्र० उक्ता यथा“खदिरो रक्तसारश्च गायत्री दन्तधावनः । कण्टकीबालपत्रश्च बहुशल्यश्च यज्ञिथः । खदिरः शीतलो दन्त्यःकण्डूकासारुचिप्रणुत् । तिक्तः कषायो मेदोघ्नः कृमि-मेहज्वरव्रणान् । श्विवशोथामपित्तास्रपाण्डुकुष्ठकफान्हरेत् । खदिरः श्वेतसारोऽन्यः कदरः सोमवल्ककः ।कदंरो विशदो वर्ण्यो मुखरोगकफास्रजित् । इरिमेदीविट्खदिरः कालस्कन्धोऽरिमेदनः । इरिमेदः कषायोष्णोमुखदन्तगदास्रजित् । हन्ति कण्डूविषश्लेष्मकृमिकुष्ठविषव्रणान्” खदिररसादिविधानं सुश्रुते उक्तं यथा“अतः खदिरविधानमुपदेक्ष्यामः । प्रशस्तदेशजातमनुपहतमध्यमवयसं खदिरं परितः खानयित्वा सध्यममूलंछित्त्वायोमयं कुम्भं तस्मिन्नन्तरे निदध्याद्यथा रस-ग्रहणसमर्थो भवति । ततस्तं गोमयमृदावलिप्तमवकीर्य्ये-न्धनैर्गोमयमिश्रैरादीपयेत् । यथास्य दह्यमानस्य रसोद्रवत्यधस्ताद्यदा जानीयात्पूर्णं भाजनमित्यथैवमुद्धृत्यपरिस्राव्य रसमन्यस्मिन् पात्रे निधायानुगुप्तं निदध्यात्ततो यथायोगं मात्रामामलकरसमधुसर्पिभिः संसृज्योपयुञ्जीत जीर्णे भल्लातकबिधानवदाहारः परिहारश्च ।प्रस्थे चोपयुक्ते शतं वर्षाणामायुषोऽभिवृद्धिर्भवति ॥
खादेरसारतुलामुदकद्रोणे विपाच्य षोडशांशावशिष्टमव-तार्य्यानुगुप्तं निदध्यात् तमामलकरसमधुसर्पिर्भिः संसृ-ज्योपयुञ्जीत । एष एव सर्ववृक्षसारेषु कल्पः । खदिर-सारचूर्णतुलां खदिरसारक्वाथमात्रां वा प्रातः प्रातरुप-सेवेत खदिरसारक्वाथसिद्धमाविकं वा सर्पिः । अमृत-वल्लीस्वरसं क्वाथं वा प्रातःप्रातरुपसेवेत तत्सिद्धं वासर्पिः अपराह्णे ससर्पिष्कमोदनमामलकयूषेण भुञ्जी-तैवं मासमुपयुज्य सर्वकुष्ठैर्विमुच्यत” इति ।“कृष्णतिलभल्लातकतैलामलकरससर्पिषां द्रोणं शालसारा-दिकषायस्य च त्रिफलात्रिकटुकरूषफलमज्जविडङ्गफल-सारचित्रार्क्कावल्गुजहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमघुका-तिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकान् भागांस्तानैकध्यंस्नेह्यपाकविधानेन पचेत् तत्साधुसिद्धमवतार्य्य परिव्रा-व्यानुगुप्तं निदध्यात् तत उपसंस्कृत्य शरीरं प्रातः प्रात-रुत्थाय पाणिशुक्तिमात्रं क्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुखीतजीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मन्तं खदिरोदकसिद्धं मृद्वोदनमश्नोयात् खदिरोदकसेवीत्येवं द्रोणमुप-युज्य सर्वकुष्ठैर्विमुक्तः शुद्धतनुः स्मृगिमान् वर्षशतायुर-रोगो भवति” । खदिरवृक्षस्योत्पत्तिः श्रूयते । “प्रजा-पतेः प्राणेषूत्क्रान्तेषु शरीरं श्वयितुमध्रियत” इत्युपक्रम्य“अस्थिभ्य एवास्य खदिरः समभवत् तस्मात् स दारुणोबहुसारोदारुणमिव ह्यस्थि तेनैवेनं तद्रूपेण समर्द्धयतिअन्तरे वैल्वा भवन्ति बाह्ये खादिरा अन्तरे हि मज्जानोबाह्यान्यस्थीनि” शत० ब्रा० १३ । ४ । ४ । ९ “विना खदिर-सारेण हारेण हरिणीदृशाम् । नाधरे जायते रागो-नानुरागः पयोधरे” उद्भटः । खदिरस्य विकारः अण् ।खादिर खदिरवृक्षजाते । “खादिरे पशुं बध्नवतिखादिरं वीर्य्यकामस्य यूपं कुर्वीत” श्रुतिः । स्त्रियां ङीप् ।“अर्कः पलाशः खदिरस्त्वपामार्गोऽथ पिप्पलः । उडुम्बरःशमी दूर्वा कुशाश्च समिधः क्रमात्” याज्ञ० उक्तेः तस्यसूर्य्यग्रहसमित्त्वम् । “अभावे खदिरविल्वरौहितकान्”“खदिराभावे सोमैतरान्” । कात्या० ६ । १ । ९ । १० ।पलाशाभावे खदिरादीन् यूपान् कुर्वीत सोमयागे खदिरएव मुख्यः । तदभावे विल्वादि इति भेदः । ४ ऋषि-भेदे च तस्य गोत्रापत्यम् अश्वादि० फञ् । खादि-रायण तद्गोत्रापत्ये पुंस्त्री० । ततः ऋष्यादि० चतु-रर्य्यां क । खदिरक तन्निर्वृत्तादौ । अदिरोविद्यतेऽस्य मतुप् मस्य वः अजिरा० न पूर्वदीर्घः । खदिरवत्खदिरयुते स्त्रियां ङीप् खदिरवती नदीभेदे स्त्री“अन्तोऽवत्याः” पा० अस्यान्तोदात्तता । खदिरात् परव-नशब्दस्य असंज्ञायामपि णत्वं खदिरवणम् । खदिरस्यपाकः पील्वा० कुणच् । खदिरकुण तत्पाके । ततःउत्करादि चतुरर्थ्याम् छ । खदिरीय तत्सन्निकृष्टदेशादौत्रि० । वराहा० चतुरर्थ्यां कक् । खादिरक तन्निर्वृत्तादौ
Grassman
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.