| YouTube Channel

खड्ग (khaDga)

 
Capeller Eng
English
खड्ग॑
m.
 sword
rhinoceros.
Yates
English
खड्ग (ङ्गः) 1.
m.
 A rhinoceros
his horn
a sword, a large knife.
n.
 Iron.
Spoken Sanskrit
English
खड्ग - khaDga -
m.
 - rhinoceros-horn
खड्ग - khaDga -
m.
 - rhinoceros
खड्ग - khaDga -
m.
 - scimitar
खड्ग - khaDga -
m.
 - rhino
खड्ग - khaDga -
m.
 - large sacrificial knife
खड्ग - khaDga -
m.
 - sword
खड्ग - khaDga -
n.
 - iron
खड्ग - khaDga -
m.
 - rhinoceros-horn
खड्ग khaDga
m.
 rhino
गण्डक gaNDaka
m.
 rhinoceros
एकशृङ्ग ekazRGga
m.
 rhinoceros
खड्गिन् khaDgin
m.
 rhinoceros
खड्ग khaDga
m.
 rhinoceros
खङ्गिन् khaGgin
m.
 rhinoceros
गण्ड gaNDa
m.
 rhinoceros
एकचर ekacara
m.
 rhinoceros
क्रोडीमुख kroDImukha
m.
 rhinoceros
गजनक्र gajanakra
m.
 rhinoceros
गण्डाङ्ग gaNDAGga
m.
 rhinoceros
गणोत्साह gaNotsAha
m.
 rhinoceros
खड्गाह्व khaDgAhva
m.
 rhinoceros
खड्गविषाण khaDgaviSANa
m.
 rhinoceros
तैतिल taitila
m.
 rhinoceros
तुङ्गमुख tuGgamukha
m.
 rhinoceros
मुखशृङ्ग mukhazRGga
m.
 rhinoceros
मुखेबलिन् mukhebalin
m.
 rhinoceros
वाध्रीणस vAdhrINasa
m.
 rhinoceros
वाध्रीणसक vAdhrINasaka
m.
 rhinoceros
वज्रचर्मन् vajracarman
m.
 rhinoceros
वनोत्साह vanotsAha
m.
 rhinoceros
वार्ध्राणस vArdhrANasa
m.
 rhinoceros
वार्ध्रीणस vArdhrINasa
m.
 rhinoceros
स्वनोत्साह svanotsAha
m.
 rhinoceros
क्रोधिन् krodhin
m.
 rhinoceros
नासिकामूल nAsikAmUla
n.
 rhinoceros
दौहित्र dauhitra
n.
 rhinoceros
खड्ग khaDga
m.
 rhinoceros-horn
खड्गामिष khaDgAmiSa
n.
 rhinoceros-flesh
खङ्ग धेनु khaGga dhenu
f.
 female rhinoceros
खड्गधेनु khaDgadhenu
f.
 female rhinoceros
खड्गिधेनुका khaDgidhenukA
f.
 female rhinoceros
खाड्ग khADga
adj.
 coming from a rhinoceros
Wilson
English
खड्ग
m.
 (-ङ्गः) A rhinoceros.
2 A rhinoceros horn.
3 A sword, a scimitar.
4 A large sacrificial knife.
5 One of the Buddhas or Bauddha saints.
n.
 (-ङ्गं) Iron.
E.
 खड to tear or rend, Uṇādi affix गन.
Apte
English
खड्गः [khaḍgḥ], [खड्-भेदने गन्
Uṇ.*
 1.121]
A sword
न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणम् Udb.
खड्गं परामृश्य
&c.
The horn of a rhinoceros.
A rhinoceros
प्रायो विषाण- परिमोषलघूत्तमाङ्गान्खड्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः
R.*
 9.62
Ms.*
 3. 272, 5.18
... खङ्गशृङ्गं चामरं च ... Śiva. B.3.12. -ड्गम् Iron.
Comp.
 -आघातः a sword-cut. -आधारः a sheath, scabbard. -आमिषम् a buffalo's flesh. -आह्वः a rhinoceros. -कोशः a scabbard. -धरः a swordsman. -धारा a sword-blade
खड्गधारा हता मे$य दीप्यमाना इवाग्नयः
Rām.*
 2.23.34. ˚व्रतम् an extremely difficult task.
धेनुः, धेनुका a small sword.
a female rhinoceros. -पत्रम् the blade of a sword. (-त्रः) a tree in hell having swords for leaves
cf.
 असिपत्र. -पाणि
a.
 sword in hand. -पात्रम् a vessel made of buffalo's horns. -पिधानम्, -पिधानकम् a scabbard. -पुत्रिका a knife, small sword. -प्रहारः a sword-cut. -फलम् a sword-blade. -बन्धः a kind of artificial composition, the words being arranged in the form of a sword
see K.
P.*
 9 ad
loc.
 -विद्या swrodsmanship.
Apte 1890
English
खड्गः [खड्-भेदने गन् Uṇ. 1. 121] 1 A sword
न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणं Udb.
खड्गं परामृश्य &c.
2 The horn of a rhinoceros.
3 A rhinoceros
R. 9. 62
Ms. 3. 272, 5. 18.
ड्गं Iron.
Comp.
आघातः a sword-cut.
आधारः a sheath, scabbard.
आमिषं a buffalo's flesh.
आह्वः a rhinoceros.
कोशः a scabbard.
धरः a swordsman.
धेनुः,
धेनुका {1} a small sword. {2} a female rhinoceros.
पत्रं the blade of a sword. (
त्रः) a tree in hell having swords for leaves
cf. असिपत्र.
पाणि a. sword in hand.
पात्रं a vessel made of buffalo's horns.
पिधानं,
पिधानकं a scabbard.
पुत्रिका a knife, small sword.
प्रहारः a sword-cut.
फलं a sword-blade.
बंधः a kind of artificial composition, the words being arranged in the form of a sword
see K. P. 9 ad loc.
Monier Williams Cologne
English
खड्ग॑ अस्,
m.
 (fr. √ खड् for खण्ड्?) a sword, scymitar,
MBh.
R.
&c.
 (ifc. f(आ). ,
Kathās.
 )
a large sacrificial knife,
W.
a rhinoceros,
MaitrS.
 iii, 14, 21
=
VS.
 xxiv, 40 (खङ्ग॑),
ŚāṅkhŚr.
Mn.
MBh.
&c.
a rhinoceros-horn,
L.
a Pratyeka-buddha (so called because he is a solitary being like a rhinoceros
cf.
 एक-चर and -चारिन्),
L.
N.
 of an attendant in Skanda's retinue,
MBh.
 ix, 2569
of the son of a merchant,
Kathās.
 lvi, 151
खड्ग॑ (अम्),
n.
 iron,
L.
Monier Williams 1872
English
खड्ग खड्ग, अस्, m. (said to be fr. rt. खड्
for खण्ड्), a sword, a scymitar
a large sacrificial
knife
the horn of a rhinoceros
a rhinoceros
one
of the Buddhas or Buddhist saints, a Pratyeka-buddha,
so called because he walks alone like a rhinoceros [cf.
एक-चर and एक-चारिन्]
(अम्), n. iron.
—खड्ग-
कोश, अस्, m. the sheath of a sword, a scabbard
a
creeping plant, Scirpus Maximus.
—खड्ग-चर्म-
धर, अस्, m. a soldier armed with a sword and shield.
—खड्ग-दृह्, -धृक्, क्, क्, grasping a scymitar.
—खड्ग-धर, अस्, m. a swordsman.
—खड्ग-
धेनु, उस्, f. a female rhinoceros
a small knife or
sword, = असि-धेनु.
—खड्ग-पत्त्र, अस्, m. a
kind of creeper, Scirpus Maximus
N. of a mythical
tree in hell bearing swords for leaves
(अम्), n. the
blade of a sword.
—खड्ग-पाणि, इस्, इस्, इ, sword in
hand.
—खड्ग-पात्र, अम्, n. a vessel formed of
buffalo's horns, a large salver or charger on which
the sacrificial knife is laid.
—खड्ग-पिधान or
खड्ग-पिधानक, अम्, n. a scabbard, the sheath
of a sword.
—खड्ग-पुत्रिका, f. a small sword, a
knife.
—खड्ग-प्रहार, अस्, m. a sword-cut.
—खड्ग-फल, अम्, n. a sword-blade.
—खड्ग-
मांस, अस्, m. buffalo-beef.
—खड्ग-लेखा, f. a
row of swords.
—खड्ग-वत्, आन्, अती, अत्, armed
with a sword.
—खड्गाघात (°ग-आघ्°), अस्, m.
a sword-cut.
—खड्गाधार (°ग-आध्°), अस्, m. a
sheath, a scabbard.
—खड्गाभिहत (°ग-अभ्°),
अस्, आ, अम्, cut or struck with a sword.
—खड्गा-
मिष (°ग-आम्°), अम्, n. buffalo's flesh.
—खड्गाह्व
(°ग-आह्°), अस्, m. a rhinoceros.
Macdonell
English
खड्ग khaḍ-gá,
m.
 sword, dagger
rhinoceros
🞄N. of a merchantʼs son.
Benfey
English
खड्ग खड्ग (probably from क्षद्,
q. v.
cf. खञ्ज् and ϕάσγανον)
m.
1.
A sword, Rām. 1, 1, 41.
2. A rhino-
ceros, Man. 3, 272.
--
Comp.
कूट-,
m.
a sword-cane, Rām. 6, 80, 4.
स-,
adj.
 ,
f.
 गा, with a sword, Rājat. 5, 385.
Hindi
Hindi
तलवार
Apte Hindi
Hindi
खड्गः
पुं*
 - खड्+गन्
तलवार
Shabdartha Kaustubha
Kannada
खड्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕತ್ತಿ
निष्पत्तिः - > खडि (भेदने) - "गन्" (उ० १-२४)
व्युत्पत्तिः - > खण्ड्यतेऽनेन
प्रयोगाः - > "खड्गनिर्लूनमूर्धानो व्यापतन्तोऽपि वाजिनः"
उल्लेखाः - > कुमा० १६-२६
खड्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಡಕಮೃಗ /ಖಡ್ಗಮೃಗ
प्रयोगाः - > "प्रायो विषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान् खड्गांश्चकार नृपतिर्निशितैः"
उल्लेखाः - > रघु० ९-६२
खड्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಂಡಮೃಗದ ಕೊಂಬು
खड्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಬ್ಬ ಬುದ್ಧ
विस्तारः - > "खड्गो गण्डकशृङ्गासिबुद्धभेदेषु गण्डके" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
Kaqga {% (I) m. %} 1. A sword, e.g. न हि खड्गो विजानाति कर्मकारं स्वकारणम् Ud., Ve.iii.
2. the horn of a rhinoceros
3. a rhinoceros, R.ix.62, M.iii.272.
Kaqga {% (II) n. %} Iron.
Bopp
Latin
खड्ग m.
1) rhinoceros. RAGH. 9. 62.
2) rhinocerotis cornu.
3) ensis. N. 10. 18.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
निस्त्रिंश
पु
निस्त्रिंश, खड्ग, पापिष्ठ
निस्त्रिंशौ खड्गपापिष्ठौ भृङ्गबाणौ शिलीमुखौ ।
verse 3.1.1.7
page 0014
Edgerton Buddhist Hybrid
English
khaḍga,
(1) nt., a high number (cf. khaḍgin): Mmk 〔262.15〕 adhikā daśa tare (?) tasya (sc. vivāhasya, cf. line 14) khaḍgam ity āhu vāṇijāḥ
〔343.14〕 daśārbudā nirbudaḥ uktaḥ taddaśaṃ khaḍgam iṣyate
(2) m., n. of a mountain: Māy 〔254.6〕.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
[खड्ग] °खड्गी weibliches Rhinozeros, S II, 151, 6.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
तूणो निषङ्गस्तूणीर उपासङ्गः शराश्रयः ॥ ७८१ ॥
शरधिः कलापोऽप्यथ चन्द्रहासः करवालनिस्त्रिंशकृपाणखड्गाः ।
तरवारिकौक्षेयकमण्डलाग्रा असिरृष्टिरिष्टी त्सरुरस्य मुष्टिः ॥ ७८२ ॥
-wordlist-
तूण (त्रि), निषङ्ग (पुं), तूणीर (पुं), उपासङ्ग (पुं), शराश्रय (पुं), शरधि (पुं), कलाप (पुं), चन्द्रहास (पुं), करवाल (पुं), निस्त्रिंश (पुं), कृपाण (पुं), खड्ग (पुं), तरवारि (पुं), कौक्षेयक (पुं), मण्डलाग्र (पुं), असि (पुं), ऋष्टि (पुंस्त्री), रिष्टि (पुंस्त्री), त्सरु (पुं), खड्गमुष्टि (स्त्री)
--source--
खड्गी वाध्रीणसः खड्गो गण्डकोऽथ किरः किरिः ।
भूदारः सूकरः कोलो वराहः क्रोडपोत्रिणौ ॥ १२८७ ॥
घोणी घृष्टिः स्तब्धरोमा दंष्ट्री किट्यास्यलाङ्गलौ ।
आखनिकः शिरोमर्मा स्थूलनासो बहुप्रजः ॥ १२८८ ॥
-wordlist-
खड्गिन् (पुं), वाध्रीणस (पुं), खड्ग (पुं), गण्डक (पुं), किर (पुं), किरि (पुं), भूदार (पुं), सूकर (पुं), कोल (पुं), वराह (पुं), क्रोड (पुं), पोत्रिन् (पुं), घोणिन् (पुं), घृष्टि (पुं), स्तब्धरोमन् (पुं), दंष्ट्रिन् (पुं), किटि (पुं), आस्यलाङ्गल (पुं), आखनिक (पुं), शिरोमर्मन् (पुं), स्थूलनास (पुं), बहुप्रज (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
निस्त्रिंश
निस्त्रिंश, करबाल, खड्ग, कौक्षेयक, कृपाण, रिष्टि, असि, चन्द्रहास, तरवारि, मण्डलाग्र
निस्त्रिंशः करबालः खड्गः कौक्षेयकः कृपाणः स्यात् ।
रिष्टिरसिचन्द्रहासौ तरवारिर्मण्डलाग्रं च ॥ ४७२ ॥
verse 2.1.1.472
page 0054
नाममाला
Sanskrit
कौक्षेयक, असि, निस्त्रिंश, कृपाण, करवाल, तरवारि, मण्डलाग्र, खड्ग
कौक्षेयकासिनिस्त्रिंशकृपाणाः करवालकः ।
तरवारिर्मण्डलाग्रं खड्गनामावलिं विदुः ॥ ८५ ॥
verse 0.1.1.85
page 0043
Mahabharata
English
Khaḍga, a warrior of Skanda. § 615u (Skanda): IX, 45, 2569.
पुराणम्
English
खड्ग / KHAḌGA. A warrior of Skandadeva. (mahābhārata, śalya Parva, Chapter 45, Stanza 67).
Vedic Reference
English
Khaḍga is the reading in the Maitrāyaṇī Saṃhitā^1 of the
name of an animal which, in the text of the Vājasaneyi
Saṃhitā, ^2 variously appears as Khaṅga and Khaḍga. The
rhinoceros seems clearly to be meant.^3 In the Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra^4 a rhinoceros hide is mentioned as the covering of
a chariot.
1) iii. 14, 21.
2) xxiv. 40.
3) Zimmer, Altindisches Leben, 86.
4) xiv. 33, 26 (khāḍga-kavaca aśvaratha)
अमरकोशः
Sanskrit
Word: खड्गः
Root: खड्ग
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ rhino
⇒ sword
⇒ scimitar
⇒ rhinoceros
⇒ rhinoceros-horn
⇒ large sacrificial knife
Shloka(s):
2|8|89|1 ► तूण्यां खड्गे तु निस्त्रिंशचन्द्रहासासिरिष्टयः। (क्षत्रियवर्गः)
2|8|89|2 ► कौक्षेयको मण्डलाग्रः करवालः कृपाणवत्॥ (क्षत्रियवर्गः)
3|3|2|2 ► पद्ये यशसि च श्लोकः शरे खड्गे च सायकः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|8|89|1 ⇢ खड्गः (खड्ग) (पुं) ⇒ rhino, sword, scimitar, rhinoceros, rhinoceros-horn, large sacrificial knife
➠ 2|8|89|1 ⇢ निस्त्रिंशः (निस्त्रिंश) (पुं) ⇒ sword, cruel, merciless, more than thirty, sacrificial knife, particular stage in the retrograde motion of the planet Mars
➠ 2|8|89|1 ⇢ चन्द्रहासः (चन्द्रहास) (पुं) ⇒ moon-derider, rAvaNa's sword, glittering scimitar
➠ 2|8|89|1 ⇢ असिः (असि) (पुं)
➠ 2|8|89|1 ⇢ रिष्टिः (रिष्टि) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ कौक्षेयकः (कौक्षेयक) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ मण्डलाग्रः (मण्डलाग्र) (पुं) ⇒ scimitar, round-pointed, bent or rounded sword
➠ 2|8|89|2 ⇢ करवालः (करवाल) (पुं)
➠ 2|8|89|2 ⇢ कृपाणः (कृपाण) (पुं)
➠ 3|3|2|2 ⇢ सायकः (सायक) (पुं) ⇒ arrow, sword, missile, latitude of the sky, being or standing in regular order, symbolical expression for the number five, intended or fitted to be discharged or hurled, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ ह्रस्वखड्गः
गुण-गुणी-भावः ➡ खड्गधारिः
उपाधि ➡ आयुधम्
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ खड्गधारिः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ खड्गमुष्टिनिबन्धनम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
खड्गं,
क्ली,
 (खड भेदे + “छापूखडिभ्यः कित् ।”उणां । १ । १२३ । इति गन् प्रत्ययः ।) लोहम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
खड्गः,
पुं,
 (खडति भिनत्तीति । खड् + “छापू-खडिभ्यः कित् ।” उणां । १ । १२३ । इति गन् ।)गण्डकः । गण्डार इति भाषा ॥
(यथा, मनुः ।३ । २७२ ।“कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु ।आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्व्वशः ॥
”“खड्गो गण्डकः लोहो लोहितवर्णश्छाग एव ।”इति कुल्लूकभट्टः ॥
) गण्डकशृङ्गम् । खाग इतिभाषा । बुद्धभेदः । इति मेदिनी ॥
चोरकनाम-गन्धद्रव्यम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्त्रविशेषः ।खाँडा तरवाल इत्यादि भाषा ॥
(यथा, महा-भारते । ४ । ४१ । २५ ।“यस्त्वयं विपुलः खड्गो गव्ये कोषे समर्पितः ।सहदेवस्य विद्ध्येनं सर्व्वभारसहं दृढम् ॥
”)तत्पर्य्यायः । निस्त्रिंशः २ चन्द्रहासः ३ असिः ४रिष्टिः ५ कौक्षेयकः ६ मण्डलाग्रः ७ करबालः ८कृपाणः ९ । इत्यमरः । २ । ८ । ८९ ॥
ऋष्टिः १० कर-पालः ११ । इति तट्टीका ॥
विशसनः १२तीक्ष्णधारः १३ दुरासदः १४ श्रीगर्भः १५ विजयः १६धर्म्मपालः १७ कौक्षेयः १८ तरवारिः १९तवराजः २० कृपाणकः २१ कृपाणी २२शस्त्रः २३ । इति शब्दरत्नावली ॥
* ॥
तस्योत्-पत्तिर्ब्रह्मणो यज्ञाग्नौ यथा, --“विकीर्य्याग्निं तथाभूतमुत्थितं श्रूयते तदा ।नीलोत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशोदरम् ॥
प्रांशुं सुदुर्द्ध्वर्षतरं तथैव ह्यमितौजसम् ।ततस्तद्रूपमुत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः ॥
विमलस्तीक्ष्णधारश्च कालान्तक इवोद्यतः ।ततः स शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभकेतवे ॥
ब्रह्मा ददावसिं तीक्ष्णमधर्म्मप्रतिवारणम् ।ततः स भगवान् रुद्रो दानवक्षतजोक्षितम् ॥
असिं धर्म्मस्य गोप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे ।विष्णुर्मरीचये स महर्षिभ्यः ते इन्द्राय स लोक-पालेभ्यः ते मनवे सूर्य्यपुत्त्राय स क्षुपाय सइक्ष्वाकवे स पुरूरवसे स आयवे स नहुषाय सययातये स पूरवे स अमूर्त्तरयसे स भूमिशयायसभरताय स ऐडविडाय स धुन्धुमाराय सकाम्बोजाय स मुचुकुन्दाय स मरुत्ताय स रैव-ताय स यौवनाश्वाय स रघवे स हरिणाश्वायस शुनकाय स उशीनराय स भोजाय स शिवयेस प्रतर्द्दनाय स अष्टकाय स ऋषदश्वाय स भर-द्वाजाय स द्रोणाय स कृपाय स पाण्डवेभ्योदत्तवान् ॥
* ॥
अथ खड्गविषयकत्रयोदश-विधसञ्चरणं यथा, महाभारते ।“मण्डलाकारतः खड्गभ्रामणं भ्रान्तमुच्यते ।तदेव बाहुमुद्यम्य कृतमुद्भ्रान्तमीरितम् ॥
भ्रामणं स्वस्य परितः खड्गस्याविद्धमुच्यते ।परप्रयुक्तशस्त्रस्य वारणार्थमिदं त्रयम् ॥
णत्रोराक्रमणार्थाय गमनन्त्वाप्लुतं मतम् ।खड्गस्याग्रेण तद्देहस्पर्शनं प्रसृतं मतम् ॥
वञ्चयित्वा रिपौ शस्त्रपातनं गदितं स्मृतम् ।परिवृत्यं भवेत् शत्रोर्वामदक्षिणतो गतिः ॥
पश्चात् पदापसरणं निवृत्यं संप्रचक्षते ।अन्योऽन्यताडनं प्राहुः सम्पातमुभयोरपि ॥
आधिक्यमात्मनो यत् तत् समुदीर्णमुदीरितम् ।अङ्गप्रत्यङ्गदेशेषु भ्रामणं भारतं स्मृतम् ॥
विचित्रखड्गसञ्चारदर्शनं कौशिकं स्मृतम् ।निलीय चर्म्मणि क्षेपो यदसेः सात्वतं हि तत् ॥
”तस्य परीक्षा तरवारिशब्दे द्रष्टव्या ॥
(अस्यलक्षणादिकं यथा, बृहत्संहितायां ५० अध्याये ।“अङ्गलशतार्धमुत्तम ऊनः स्यात्पञ्चविंशतिं खड्गः ।अङ्गलमानाज्ज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ॥
श्रीवृक्षवर्धमानातपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् ।सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजायुधस्वस्तिकानाञ्च ॥
कृकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्धवृश्चिकाकृतयः ।खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगाः प्रभूताश्च ॥
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनो-ऽनुगतः ।अस्वन इति त्तानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ॥
क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्त्तनं कोशात् ।स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ॥
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्चपश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेच्चनैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ॥
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च ।करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥
निष्पन्नो न च्छेद्यो निकषैः कार्य्यः प्रमाणयुक्तः सः ।मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥
यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत्तद्वदेव खड् गस्य ।वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥
अथषा स्पशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तद-वधाय्यं ।कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥
शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे ।भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चतुर्थे च ॥
नासोष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवांसकेषु पञ्चाद्याः ।उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ॥
स्तनहृदयोदरकुक्षीनाभीषु चतुर्द्दशादयो ज्ञेयाः ।नाभीमूले कट्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥
ऊर्वोर्द्वाविंशे स्याद् ऊर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे ।जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ॥
जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्ण्यां पादे तदङ्गलीष्वपि च ।षड् विंशतिकाद्यावत्त्रिंशदिति मतेन गर्गस्य ॥
पुत्त्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च ।एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्द्दिशेत् क्रमशः ॥
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्त्रमरण-धनलाभौ ।क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ॥
लब्धिर्हानिस्त्रीलब्धयो वधो वृद्धिमरणपरितोषाः ।ज्ञेयाश्चतुर्द्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्मात् ॥
वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनागमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् ।ऐश्वर्य्यमृत्युराज्यानि च क्रमात्त्रिंशदिति यावत् ॥
परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पाप-शुभफलदाः ।कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रमितियावत् ॥
करवीरोत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः ।शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ॥
कूर्म्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः ।वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥
इदमौशनसं त्त शस्त्रपानंरुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम् ।हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोःसलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ॥
वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानंयदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।झषपित्तमृगाश्ववस्तदुग्धैःकरिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतंपारावताखुशकृता च युतं प्रलेपः ।शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानंपश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥
क्षारे कदल्या मथितेन युक्तेदिनोषिते पायितमायसं यत् ।सम्यक् छितं चाश्मनि नैति भङ्गंन चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
खड्ग खड--भेदने गन् । असिशब्दे ५५१ पृ० दर्शितलक्षणकेलौहादिमये १ प्रहरणास्त्रमेदे । “न हि खङ्गो विजानाति-कर्मकारंस्वकारणम्” उद्भटः(खाग्)इति ख्याते २ पदार्थे३ गण्डकशृङ्गे ४ गण्डके (गाण्डार) पुंस्त्री० । ५ बुद्धभेदेपु० मेदि० ६ चोरनामगन्घद्रव्ये
पु०
 राजनि० । खङ्ग-स्योत्पत्तिः शब्दकल्पद्रुमे ब्रह्मयज्ञाग्नित उक्ता तत्-प्रमाणस्य मूलमृग्यम् । तस्य चालने गतिभेदस्त्रयोदशविधःमहाभारते उक्तो यथा “मण्डलाकारतः खङ्गभ्रामणंभ्रान्त १ सुच्यते । तदेव बाहुमुद्यम्य कृतमुद्भ्रान्त २ मीरि-तम् । भ्रामणं स्वस्य परितः खङ्गस्याविद्ध ३ मुच्यते ।परप्रयुक्तशस्त्रस्य वारणार्थमिदं त्रयम् । शत्रोराक्रमणा-र्थाय गमनन्त्वाप्लुतं ४ मतम् । खङ्गस्याग्रेण तद्देहस्पर्शनंप्रसृतं ५ मतम् । वञ्चयित्वा रिपौ शस्त्रपातनं गदितंसृतम् ६ । परिवृत्तं ७ भवेच्छत्रोर्वामदक्षिणतो गतिः ।पश्चात् यदापसरणं निवृत्तं ८ सम्प्रचक्षते । अन्योन्यताडनं प्राहुः सम्पात ९ मुभयोरपि । आधिक्यमात्मनोयत् तत्समुदीर्ण १० मुदीरितम् । अङ्गप्रत्यङ्गदेशेषु भ्रामणंभारतं ११ स्मृतम् । विचित्रखङ्गसञ्चारदर्शनं कौशिकं १२स्मृतम् । निलीय चर्मनिक्षेपो यदसेः सात्त्वतं १३ हि तत्”वह्निपुराणे खङ्गचर्मयुद्धे द्वात्रिंशत्स्थानान्युक्तानि यथा“भ्रान्तनुद्भ्रान्तमाविद्धमाप्लुतं विसृतं सृतम् । सम्पातंसमुदीर्णञ्च श्येनपात--मथाकुलम् । उद्धूतमवधूतञ्च सव्यंदक्षिणमेव च । अनालक्षितविस्फोटौ करालेन्दुमहा-मुखौ । विकरालनिपातौ च विभीषणभयानकौ ।समग्रार्द्धतृतीयांशपादपादार्द्धधारणम् । प्रत्यालीढमथा-लीढं वराहललितं तथा । इति द्वात्रिंशतो ज्ञेयाःखङ्गचर्मबिधौ रणे” । गण्डकरूपखङ्गस्य पञ्चनखत्वेऽपिभक्ष्यतामाह मनुः “श्वाविधं शल्यकं गोधां खङ्गकूर्मशशां-स्तथा । भक्ष्यान् पञ्चनखेष्वाहुः” । अस्य मांसस्य श्राद्धेप्रशंसामाह” मनुः “कालशाकं महाशल्कः खङ्ग-लौहामिषं मधु । आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुग्यन्नानि च, सर्वशः” । “प्रायोविषाणपरिमोक्षलघूत्तमाङ्गान् खङ्गां-श्चकार नृपतिर्निशितैः क्षुरप्रैः” रघुवंशमहाकाव्य ।
Capeller
German
खड्ग॑
m.
 Schwert, Degen
Rhinoceros.
Burnouf
French
खड्ग खड्ग
m.
 glaive, poignard, sabre
couteau de
sacrificateur.
Corne du rhinocéros
rhinocéros. -- S.
n.
 fer.
खड्गकोष
m.
 fourreau, étui de couteau ou de sabre.
Scirpus maximus, bot.
खड्गट
m.
 saccharum spontaneum, bot.
खड्गदृह् a. qui a une forte épée.
खड्गधेनु
f.
 petit couteau.
Femelle de rhinocéros.
खड्गपत्र
m.
 esp. de plante grimpante.
खड्गपिधान
n.
 (पि pour अपि
धा) fourreau, étui
de couteau ou de glaive.
खड्गरीत
m.
 bouclier.
Ascète qui s'exerce à passer
ses pieds sur le tranchant d'un glaive rougi au feu.
Stchoupak
French
खड्ग-
m.
 épée, glaive
rhinocéros
n.
 du fils d'un marchand
-इन्- a. armé d'épée
m.
 ép. de Śiva
rhinocéros
-मय- -ई- a.
qui consiste en épées
-वन्त्- a. armé d'une épée.
°ग्राहिन्- (qui porte l'épée)
m.
 dignitaire particulier.
°धर-
m.
n.
 d'un soldat.
°धारा-
f.
 lame d'épée.
°पत्त्र-वन- (forêt qui a des épées pour feuilles) nt.
n.
 d'un
enfer.
°पात- °प्रहार-
m.
 coup d'épée.
°लता-
f.
 lame d'épée.
°विद्या-
f.
 escrime.
°सख- a. qui a pour ami le glaive, armé d'une épée.
°हस्त- a. ayant une épée à la main.
खड्गामिष- nt. chair du rhinocéros.
खड्गि-धेनुका-
f.
 rhinocéros femelle.