| YouTube Channel

खगगति (khagagati)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
खगगति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗಮನ /ಹಕ್ಕಿಗಳ ಹಾರಾಟ /ಹಕ್ಕಿಗಳಸಂಚಾರ
व्युत्पत्तिः - > खगानां गतिः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
खगगति स्त्री० ६ त० । पक्षिणां गमने तद्भेदाश्च भा० क०४१ अ० दर्शिताः यथा“शतगेकञ्च पातानां पतितास्मि न संशयः । शतयोजन-मेकैकं विचित्रं विविधं तथा ॥
उड्डीनमवडीनञ्चप्रडीनं डीनमेव च । निडीनमथ सण्डीनं तिर्यक्डीनगतानि च । विडीनं परिडीनञ्च पराडीनं सुडीन-कम् । अभिडीनः महाडीनं निर्डीनमतिडीनकम् ॥
अवडीनं प्रडीनञ्च संडीनं डीनडीनकम् । संडीनो-ड्डीनडीनञ्च पुनर्डीनविडीनकम् ॥
सम्पात समु-ड्डीनञ्च ततोन्यद्व्यतिरिक्तकम् । गतागतं प्रतिगतंबहुधा निकुलीनकाः” ॥
विवृतमेतत् नीलकण्ठेन यथा“पातानां शतमेकं गणयति उङ्डीनमित्यादिना“उडडीन १ मूर्द्धगमनमवडीन २ मधोगतिः । प्रडीनं ३ सर्वतोयानं डीनं ४ गमनमात्रकम् । निडीनं ५ शनकैर्यानं संडी-नं ६ ललितं गतम् । तिर्यग्डीनं गतं प्राहुस्तिरःप्रचरणंबुधाः । तान्याशाभेदभिन्नानि चत्वारि प्रतिजानते । तानि(तिर्यग्डीनानि ४) १० । विडम्बितं विडीनं ११ स्यात्परिडी-नन्तु १२ सर्वतः । पश्चाद्गतः पराडीनं १३ स्वर्गगन्तु सुडीन-कम् १४ । आभिमुख्येन गमनमभिडीनं १५ प्रचक्षते ।यानं महाडीन १६ माहुः पवित्रामूर्जितां गतिम् ।निर्डीनं १७ निश्चलं यानं प्रचण्डमतिडीनकर १८” ।(विड म्बतं मल्लवदुड्डीयोड्डीयगमनम्) । अवरोहो-वडीनं १९ स्यात् प्रडीनं २० चित्रमुच्यते । गत्या ललितयापूर्वमुपक्रम्य समन्ततः । परिक्रम्य प्रपतनं संडीनं २१डीनडीनकम् २२ । (समततः प्रपतनं, संडीनं परिक्रम्यप्रपतनं डीनडीनकमित्यन्वयः) संडीनोड्डीनडीनंस्यात्तदेवोर्द्धप्रकल्पनात् २३ । गतौ गत्यन्तरेद्भेदो भवेड्-डीनविडीनकम् २४ ॥
क्षणात् संगत्य निष्क्रम्य पक्षसंपात-२४ मुच्यते । ऊर्द्ध्वावोगतिसंभेदः समुड्डीनं २५ प्रचक्षते ।संकल्प्य पक्षगमनमुच्यते व्यतिरिक्तकम् २६ । षड्विंशति-रमी भेदाः पातानामिह दर्शिताः । महाडीनं विहा-यैषां पातानां त्रिविधा गतिः ७५ । गतन्तत्र यथोद्दिष्ट-मागतं पुनरागमः । प्रत्यावृत्तिः प्रतिगतिरितिषट्सप्ततिः ७६ स्मृताः । (गतागतप्रतिगतिभेदाद्गतित्रे-विध्यम्) । तेषां निपाताः कथ्यन्ते प्रत्येकं पञ्चविं-शतिः” १०१ । (निकुलीनकाः निपाताः) । २ ग्रहाणांगतौ च ।तत्र ग्रहभेदे गतिभेदाः सृ० सि० सकारणम् उक्तायथा“अदृश्यरूपाः कालस्य मूर्त्तयो भगखाश्रिताः । शीघ्र-मन्दोच्चपाताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः” ॥
तद्वातर-श्मिभिर्बद्धास्तैः सव्येतरपाणिभिः । प्राक् पश्चादपकृष्यन्तेयथासन्नं स्वदिड्मुखम् ॥
प्रवहाख्यो मरुत् तांस्तुस्वोच्चाभिमुखमीरयेत् । पूर्वापरापक्वष्टास्ते गतिं यान्तिपृथग्विधाम् ॥
ग्रहात् प्राग्भगणार्द्धस्थः प्राङ्मुखंकर्षति ग्रहम् । उच्चसञ्ज्ञोऽपरार्द्धस्थस्तद्वत् पश्चान्षुखंग्रहम् ॥
स्वोच्चापकृष्टा भगणैः प्राङ्मुखं यान्ति यद्-ग्रहाः । तत् तेषु धनमित्युक्तमृणं पश्चान्मुखेषु तु ॥
दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं पातो राहुः स्वरंहसा । विक्षि-पत्येष विक्षेपं चन्द्रादीनामपक्रमात् ॥
उत्तराभिमुखंपातो विक्षिपत्यपरार्द्धगः । ग्रहः प्राग्भगणार्धस्थोयाम्यायामपकर्षति ॥
बुधभार्गवयोः शीघ्रात् तद्वत्घातो यदा स्थितः । तच्छीघ्राकर्षणात् तौ तु विक्षिप्येतेयथोक्तवत् ॥
महत्त्वान्मण्डलस्यार्कः स्वल्पमेवाष-कृयते । मण्डलाल्पतया चन्द्रस्ततो बह्वपकृष्यते ॥
भौमादयोऽल्पमूर्त्तित्वाच्छीघ्रमन्दीच्चसञ्ज्ञकैः । दैवतैर-पकृव्यन्ते सुदूरमतिवेगिताः ॥
अतो धनर्णं सुमहत्तेषां गतिवशाद्भवेत् । आकृष्यमाणास्तैरेवं व्य म्नि यान्त्य-निलाहताः ॥
वक्रानुवक्रा कुटिला मन्दा मन्दतरासमा । तथा शीघ्रतरा शीघ्रा ग्रहाणामष्टधा गतिः ॥
तत्रातिशीघ्रा शीघ्राख्या मन्दा मन्दतरा समा ।ऋज्वीति पञ्चधा ज्ञेया या वक्रा सानुवक्रगा” सू० सि० ॥
वक्रानुवक्रेत्यादिकं रङ्गनाथेन विवृतं यथा ।“भौमादिग्रहाणां विरविचन्द्राणामष्टप्रकारा गतिः ।फलिता । तत्र वक्रेत्यादिसमेत्यन्तं षट्प्रकारा गतिःशीघ्रतरा शीघ्रेति गतिद्वयम् । तथा समुच्चये । आसांस्वरूपज्ञानमग्रे स्फुटम् । अथैनामष्टधा गतिं भेद-द्वयेन क्रोडयति । तत्राष्टविधगतिष्वतिशीघ्रेत्यादिसमे-त्यन्ता इत्येवं पञ्चधा गतिः । ऋज्वी मार्गी गतिर्ज्ञेयाया गतिः सानुवक्रगानुवक्रगमनेन सह वर्त्तमाना पूर्व-श्लोकेऽनुवक्रगतेर्वक्रकुटिलमध्याभिधानादुभयथासन्नत्वाच्च व-क्रानुबक्रा कुटिलेति गतिर्वक्रा ज्ञेया तथा च ग्रहाणांमार्गी वक्रेति गतिद्वयम्” ॥
शैघ्रमान्द्यादिप्रकारस्तुतत्रैव दृश्यः विस्तरभयान्नोदाहृतः ।