| YouTube Channel

क्ष्मायी (kSmAyI)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्ष्मायी - विधूनने (भ्वा० आत्म० सक० से०) क्ष्मायते
पदविभागः - > धातुः
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
क्ष्माय्
मूलधातुः:
क्ष्मायी
धात्वर्थः:
विधूनने
गणः:
भ्वादिः
कर्मकत्वं:
सकर्मकः
इट्त्वं:
सेट्
उपग्रहः:
आत्मनेपदी
रूपम्:
क्ष्मायते
अनुबन्धादिविशेषः:
ईदित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
क्ष्मायीँ क्ष्मायी विधूनने
- क्ष्मायते चक्ष्माये क्ष्मापयति क्ष्मातः क्ष्मातवान् क्ष्मातिः ।। 485 ।।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
क्ष्मायीँ क्ष्मायी विधूनने
- क्ष्मायते क्ष्मापयति क्ष्मातः 474
धातुवृत्तिः
Sanskrit
क्ष्मायीँ क्ष्मायी (अर्थः) विधूनने
( क्ष्मायते चक्ष्माये क्ष्मायितेत्यादि चिक्ष्मायिषते चाक्ष्माय्यते चाक्ष्मायीति चाक्ष्माति) तसादौ क्ङिति सार्वधातुके "श्नाभ्यस्तयोरातः''ईहल्यघोः'' इतीत्वम् (चाक्ष्मीत) इत्यादि लोटि तातङ्पक्षे तस्य ङित्त्वात् (चाक्ष्मीतात् )इति भवति, हेरप्यपित्त्वात् ङित्त्वात् चाक्ष्मीहि लङि नित्यत्वाद्यलोपात्पूर्वं "सिजभ्यस्त'' इति जुस्भावो भवति (अचाक्ष्मायीतचाक्ष्मीताम् अचाक्ष्मायुरित्यादि क्ष्मापयति अचिक्ष्मपत् ) "र्त्तिही'' इत्यादिना पुक् अस्यापि सानुबन्धकस्य निर्द्देशात् यङ्लुकि ( चाक्ष्माययतीति ) ईदित्त्वान्निष्ठायां क्ष्मातः ( क्ष्मातवान् ) 482
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“क्ष्मायी शब्दे विधूनने च”@} 2 इति पुक्।
‘लोपो व्योर्वलि’ 3 इति धातुयकारस्य लोपः।
एवं ण्यन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]] क्ष्मापकः-पिका, चिक्ष्मायिषकः-षिका, 4 चाक्ष्मायकः-यिका
क्ष्मायिता-त्री, क्ष्मापयिता-त्री, चिक्ष्मायिषिता-त्री, चाक्ष्मायिता-त्री
5 -- क्ष्मापयन्-न्ती, क्ष्मापयिष्यन्-न्ती-ती
-- क्ष्मायमाणः, क्ष्मापयमाणः, चिक्ष्मायिषमाणः चाक्ष्माय्यमाणः
क्ष्मायिष्यमाणः, क्ष्मापयिष्यमाणः, चिक्ष्मायिषिष्यमाणः, चाक्ष्मायिष्यमाणः
6 प्रक्ष्माः-प्रक्ष्मौ-प्रक्ष्माः
-- -- -- 7 क्ष्मातम्-तः, क्ष्मापितः, चिक्ष्मायिषितः, चाक्ष्मायितः-तवान्
क्ष्मायः, 8 भरक्ष्मायः 9, क्ष्मायः, चिक्ष्मायिषुः, चाक्ष्मायः
क्ष्मायितव्यम्, क्ष्मापयितव्यम्, चिक्ष्मायिषितव्यम्, चाक्ष्मायितव्यम्
क्ष्मायणीयम्, क्ष्मापणीयम्, चिक्ष्मायिषणीयम्, चाक्ष्मायणीयम्
क्ष्माय्यम्, क्ष्माप्यम्, चिक्ष्मायिष्यम्, चाक्ष्माय्यम्
ईषत्क्ष्मायः-दुःक्ष्मायः-सुक्ष्मायः
-- -- क्ष्माय्यमाणः, क्ष्माप्यमाणः, चिक्ष्मायिष्यमाणः, चाक्ष्माय्यमाणः
क्ष्मायः, क्ष्मापः, चिक्ष्मायिषः, चाक्ष्मायः
क्ष्मायितुम्, क्ष्मापयितुम्, चिक्ष्मायिषितुम्, चाक्ष्मायितुम्
10 क्ष्माया, क्ष्मापणा, चिक्ष्मायिषा, चाक्ष्माया
क्ष्मायणम्, क्ष्मापणम्, चिक्ष्मायिषणम्, चाक्ष्मायणम्
क्ष्मायित्वा, क्ष्मापयित्वा, चिक्ष्मायिषित्वा, चाक्ष्मायित्वा
प्रक्ष्माय्य, प्रक्ष्माप्य, प्रचिक्ष्मायिष्य, प्रचाक्ष्माय्य
क्ष्मायम् २, क्ष्मायित्वा २, क्ष्मापम् २, क्ष्मापयित्वा २, चिक्ष्मायिषम् २, चिक्ष्मायिषित्वा २, चाक्ष्मायम्
चाक्ष्मायित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(३२४)
02
=>
(१-भ्वादिः-४८६। सक। सेट्। आत्म। [[[अ] शब्दे अकर्मकः। विधूनने सकर्मकः।]] क्ष्मायकः-यिका, [[७। ‘अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुग् णौ’ (७-३-३६)
03
=>
(६-१-६६)
04
=>
[[८। ‘यस्य हलः’ (६-४-४९) इति यकारलोपः। ‘अतो लोपः’ (६-४-४८) इति अलोपः।]]
05
=>
[पृष्ठम्०३३८+ २५]
06
=>
[[१। क्विपि वलि लोपः।]]
07
=>
[[२। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इति निष्ठायामिण्णिषेधः। वलि लोपः।]]
08
=>
[[३। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्ययो भवति।]]
09
=>
[[आ। ‘प्रक्नोपयन्तं मुरलीं महीभरक्ष्मायं बलस्फीतसुपीनदोर्युगम्। अशेषतां भ्रूशलनैर्वलद्दृशा प्रवल्लमानं प्रियवल्लवीशुचम्।।’ धा। का। १-६३।]]
10
=>
[[४। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति अप्रत्ययो भवति।]]