| YouTube Channel

क्षौरं (kSauraM)

 
Apte 1890
English
क्षौरं Shaving.
री A razor.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षौरं,
क्ली,
 (क्षुरस्य कार्य्यं कर्म्म क्षुरकृतं कर्म्मेतिभावः क्षुरस्येदं वा ।) क्षुरकर्म्म । कामान इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । मुण्डनम् २ भद्रकरणम् ३वपनम् ४ परिवापनम् ५ । इति हेमचन्द्रः ॥
अस्य गुणः ।“केशश्मश्रुनखादीनां कर्त्तनं संप्रसाधनम् ।”संप्रसाधनं पवित्रीकरणमिति यावत् । इतिराजवल्लभः ॥
* ॥
व्रतादिसंयमे क्षौरकर्म्मा-करणे दोषो यथा, --“व्रतानामुपवासानां श्राद्धादीनाञ्च संयमे ।न करोति क्षौरकर्म्म अशुचिः सर्व्वकर्म्मसु ॥
स च तिष्ठति कुण्डेषु नखादीनाञ्च सुन्दरि ! ।तदेव दिनमानाब्दं तद्भोजी दण्डताडितः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
* ॥
नित्यक्षौरविहितनिषिद्धदिनादि यथाह राज-मार्त्तण्डः ।“न स्नानमात्रगमनोत्सुकभूषिताना-मभ्यक्तभुक्तरणकालनिरासनानाम् ।सन्ध्यानिशाशनिकुजार्कदिनेषु रिक्तेक्षौरं हितं प्रतिपदह्रि न चापि विष्ट्याम् ॥
” * ॥
“प्राचीसुखः सौम्यमुखोऽपि भूत्वाकुर्य्यान्नरः क्षौरमनुत्कटस्थः ॥
उत्तरात्रितययाम्यरोहिणी-रौद्रसर्पपितृभेषु चाग्निभे ।श्मश्रुक्रर्म्म सकलं विवर्ज्जयेत्प्रेतकार्य्यमपि बुद्धिमान्नरः ॥
”प्रेतकार्य्यं पतितप्रेतसंप्रदानकदासीघटदानविषय-कम् । अन्यथा वक्ष्यमाणवचनविरोधः स्यात् ॥
“चन्द्रशुद्धिर्यदा नास्ति तारायाश्च विशेषतः ।अक्षौरिभेऽपि कर्त्तव्यं चन्द्रचन्द्रजयोर्द्दिने ॥
मानं हन्ति गुरुः क्षौरे शुक्रं शुक्रो धनं रविः ।आयुरङ्गारको हन्ति सर्व्वं हन्ति शनैश्चरः ॥
” * ॥
श्रीपतिरत्नमालायाम् ।“आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनांदारकर्म्ममृतसूतकेषु च ।ब्रन्धमोक्षमखदीक्षणेष्वपिक्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु ॥
देवकार्य्ये पितृश्राद्धे रवेरंशपरिक्षये ।क्षुरिकर्म्म न कुर्व्वीत जन्ममासे च जन्मभे ॥
” * ॥
वृद्धगार्ग्यः ।“केशवमानर्त्तपुरं पाटलिपुत्त्रं पुरीमहिच्छत्रम् ।दितिमदितिञ्च स्मरतां क्षौरविधौ भवति कल्या-णम् ॥
* ॥
”अत्र क्रमो वराहपुराणे ।“श्मश्रुकर्म्म कारयित्वा नखच्छेदमनन्तरम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अपि च । गोभिलः । “केशश्मश्रुलोमनखानि वाप-यीत शिखावर्ज्जम् ।” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
अन्यच्च ।“रोहिण्याञ्च विशाखायां मैत्रे चैवोत्तरासु च ।मघायां कृत्तिकायाञ्च द्विजैः क्षौरं विवर्ज्जितम् ॥
कृत्वा तु मैथुनं क्षौरं यो देवांस्तर्पयेत् पितॄन् ।रुधिरं तद्भवेत्तोयं दाता च नरकं व्रजेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
नापितगृहे क्षौरनिषेधो यथा, --“स्वयं माल्यं स्वयं पुष्पं स्वयं घृष्टञ्च चन्दनम् ।नापितस्य गृहे क्षौरं शक्रादपि हरेत् श्रियम् ॥
रवौ दुःखं सुखं चन्द्रे कुजे मृत्युर्बुधे धनम् ।मानं हन्ति गुरोर्व्वारे शुक्रे शुक्रक्षयो भवेत् ॥
शनौ च सर्व्वदोषाः स्युः क्षौरमत्र विवर्ज्जयेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
* ॥
अथ प्रथंमक्षौरस्य चूडाकरणस्य विहित-दिनादि । ज्योतिषे ।“अयुग्गाब्दे तथा मासि चूडा भौमशनीतरे ।अर्केन्दकालशुद्धौ च जन्ममासेन्दुभेतरे ।रिक्तादर्शाष्टमीषष्ठीप्रतिपद्वर्ज्जिते सिते ॥
”दक्षोऽपि सामान्वतो दोषमाह ।“षष्ठ्यष्टमी पञ्चदशी उभे पक्षे चतुर्द्दशी ।अत्र सन्निहितं पापं तैले मांसे भगे क्षुरे ॥
मेषसिंहतुलाकर्किवृश्चिकेतरलग्नके ।श्रवणादित्रयस्वातीचित्रापुष्याश्विचन्द्रभे ॥
आदित्यरेवतीहस्ता ज्येष्ठामूले च चौडकम् ॥
पौष्णाश्विपुष्यवसुरामकवासुदेव-ब्रह्मार्क्कचन्द्रवरुणादितिचित्रभेषु ।वारेषु सोमबुधवाक्पतिभार्गवाणांक्षौरं करोति कुशलं खलु मानवानाम् ॥
”इति वचनात् रोहिण्यामपि चूडाकरणम् ।अत्रापि तिथ्यङ्गादिविद्धमृक्षं विवर्ज्जयेत् ॥
“सूर्य्ये दक्षिणमार्गगामिनि हरौ सुप्ते निरंशे रवौक्षीणे शीतरुचौ महीजयमयोर्व्वारेनिशासन्ध्ययोः ।भुक्तेऽभ्यक्ततनौ निषिद्धसमयेऽलङ्कारयुक्ते शिशौक्षौराद्रोगभयं वदन्ति यवना मृत्युं तथान्ये जगुः ॥
”राजमार्त्तण्डे ।“मानं हरेत् क्षौरमिहायुषोऽर्कःशनैश्चरः पञ्च कुजस्तथाष्टौ ।आचार्य्यभृग्विन्दुबुधाः क्रमेणदद्युर्द्दशैकादश सप्त पञ्च ॥
”जीवादिवारे क्षौरं प्रशस्तम् ॥
* ॥
भोजराजः ।“शिखिसन्निधाने च चूडाकरणं जगुः शुभं यवनाः ।चैत्रे मासि दिवाकरवारे उत्तरवर्त्मनि सवितरि ॥
”दिवाकरवारविनिर्मोके तु गर्गः ।“जन्मर्क्षे जन्ममासे च युग्ममासे च वत्सरे ।न कुर्य्यात् प्रथमं क्षौरं विशेषाच्चैत्रपौषयोः ॥
”ज्येष्ठपुत्त्रकन्ययोस्तु ज्यैष्ठदशाहाभ्यन्तरे चूडा-निषेधो विवाहप्रकरणे उक्तः । इति ज्योति-स्तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च । भोजराजः ।“यो जन्ममासे क्षुरकर्म्म यात्रांकर्णस्य वेधं कुरुते च मोहात् ।नूनं स रोगं धनपुत्त्रनाशंप्राप्नोति मूढो वधबन्धनानि ॥
जातं दिनं दूषयते वशिष्ठ-श्चाष्टौ च गर्गो यवनो दशाहम् ।जन्माख्यमासं किल भागुरिश्चचूडे विवाहे क्षुरकर्णवेधे ॥
”एतद्विषयभेदस्तु राजमार्त्तण्डे ।“उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः सम्भावितानि च ।सापेक्षनिरपेक्षाणि श्रुतिवाक्यानि कोविदैः ॥
सापेक्षनिरपेक्षाणि समर्थासमर्थविषयकाणि ।क्षुरेति क्षुरकर्म्म ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥