क्षौर (kSaura)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishक्षौर - kSaura - - shave
क्षुरति - kSurati - verb - shave
मुण्डयति - muNDayati - verb - shave [ head ]
मुण्ड - muNDa - - shaved
भद्राकरोति { भद्राकृ } - bhadrAkaroti { bhadrAkR } - verb - shave
मद्रा करोति { मद्राकृ } - madrA karoti { madrAkR } - verb - shave
वपते { वप् } - vapate { vap } - verb - shave
वपति { वप् } - vapati { vap } - verb - shave
प्रवपति { प्र- वप् } - pravapati { pra- vap } - verb 1 - shave
आवापयति { आवप् } - AvApayati { Avap } - verb caus. - shave
क्षुरकॢप्त - kSuraklRpta - - shaved
मुण्डक - muNDaka - - shaved
मुण्डित - muNDita - - shaved
व्युप्त - vyupta - - shaved
उप्त - upta - - shaved
वापित - vApita - - shaven
मुण्डिन् - muNDin - - shaven
क्षौरिक - kSaurika - - shaver
नापित - nApita - - shaver
मुण्डक - muNDaka - - shaver
वप्तृ - vaptR - - shaver
प्रवपते { प्रवप् } - pravapate { pravap } - verb - shave off
प्रवपति { प्रवप् } - pravapati { pravap } - verb - shave off
मुण्ड - muNDa - - shaven head
मुण्डितमुण्ड - muNDitamuNDa - - shaven-headed
मुण्डितमुर्धन् - muNDitamurdhan - - shaven-headed
मुण्डितशिरस् - muNDitaziras - - shaven-headed
कुशली कारयति { कुशलीकृ } - kuzalI kArayati { kuzalIkR } - verb caus. - cause to shave
मुण्डमण्डली - muNDamaNDalI - - number of shaven heads
मुण्ड - muNDa - - man with a shaven head
यवनमुण्ड - yavanamuNDa - - one with a shaven head
निष्कालक - niSkAlaka - - one who has shaven his hair
मुण्डते { मुण्ड् } - muNDate { muND } - verb - cleanse or to sink or to shave
बृहस्पतिशिरस् - bRhaspatiziras - - having the head shaved like bRhaspati
वापन - vApana - - act of causing to shave or of shaving
मुण्ड - muNDa - - having the head shaved or the hair shorn
कृतवाप - kRtavApa - - penitent who has shaven his head and chin
ऊर्ध्वनापित - UrdhvanApita - - barber who shaves the upper part of the body
निष्कालक - niSkAlaka - - ascetic shaven and smeared with ghee or clarified butter
Wilson
EnglishApte
Englishक्षौरम् [kṣauram], Shaving. -री A razor.
Performed with a razor.
Very sharp.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishApte Hindi
Hindiक्षौरम्
- क्षुर + अण्
हजामत
Shabdartha Kaustubha
Kannadaक्षौर
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೇಶಖಂಡನ /ಕ್ಷೌರ /ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು /ಭದ್ರಾಖಂಡನ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > क्षुरस्येदम्
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritमुण्डनं भद्राकरणं वपनं परिवापनम् ॥ ९२३ ॥
क्षौरं नाराची त्वेषण्यां देवाजीवस्तु देवलः ।
मुण्डन (क्ली), भद्राकरण (क्ली), वपन (क्ली), परिवापन (क्ली), क्षौर (क्ली), नाराची (स्त्री), एषणी (स्त्री), देवाजीव (पुं), देवल (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritक्षौर
क्षौर, भद्राकरण, मुण्डन, वपन
क्षौरं च भद्राकरणं मुण्डनं वपनं स्मृतम् ॥ ७२१ ॥
verse 4.1.1.721
page 0083
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritक्षौरं, (क्षुरस्य कार्य्यं कर्म्म क्षुरकृतं कर्म्मेतिभावः क्षुरस्येदं वा ।) क्षुरकर्म्म । कामान इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । मुण्डनम् २ भद्रकरणम् ३वपनम् ४ परिवापनम् ५ । इति हेमचन्द्रः ॥
अस्य गुणः ।“केशश्मश्रुनखादीनां कर्त्तनं संप्रसाधनम् ।”संप्रसाधनं पवित्रीकरणमिति यावत् । इतिराजवल्लभः ॥
* ॥
व्रतादिसंयमे क्षौरकर्म्मा-करणे दोषो यथा, --“व्रतानामुपवासानां श्राद्धादीनाञ्च संयमे ।न करोति क्षौरकर्म्म अशुचिः सर्व्वकर्म्मसु ॥
स च तिष्ठति कुण्डेषु नखादीनाञ्च सुन्दरि ! ।तदेव दिनमानाब्दं तद्भोजी दण्डताडितः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
* ॥
नित्यक्षौरविहितनिषिद्धदिनादि यथाह राज-मार्त्तण्डः ।“न स्नानमात्रगमनोत्सुकभूषिताना-मभ्यक्तभुक्तरणकालनिरासनानाम् ।सन्ध्यानिशाशनिकुजार्कदिनेषु रिक्तेक्षौरं हितं प्रतिपदह्रि न चापि विष्ट्याम् ॥
” * ॥
“प्राचीसुखः सौम्यमुखोऽपि भूत्वाकुर्य्यान्नरः क्षौरमनुत्कटस्थः ॥
उत्तरात्रितययाम्यरोहिणी-रौद्रसर्पपितृभेषु चाग्निभे ।श्मश्रुक्रर्म्म सकलं विवर्ज्जयेत्प्रेतकार्य्यमपि बुद्धिमान्नरः ॥
”प्रेतकार्य्यं पतितप्रेतसंप्रदानकदासीघटदानविषय-कम् । अन्यथा वक्ष्यमाणवचनविरोधः स्यात् ॥
“चन्द्रशुद्धिर्यदा नास्ति तारायाश्च विशेषतः ।अक्षौरिभेऽपि कर्त्तव्यं चन्द्रचन्द्रजयोर्द्दिने ॥
मानं हन्ति गुरुः क्षौरे शुक्रं शुक्रो धनं रविः ।आयुरङ्गारको हन्ति सर्व्वं हन्ति शनैश्चरः ॥
” * ॥
श्रीपतिरत्नमालायाम् ।“आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनांदारकर्म्ममृतसूतकेषु च ।ब्रन्धमोक्षमखदीक्षणेष्वपिक्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु ॥
देवकार्य्ये पितृश्राद्धे रवेरंशपरिक्षये ।क्षुरिकर्म्म न कुर्व्वीत जन्ममासे च जन्मभे ॥
” * ॥
वृद्धगार्ग्यः ।“केशवमानर्त्तपुरं पाटलिपुत्त्रं पुरीमहिच्छत्रम् ।दितिमदितिञ्च स्मरतां क्षौरविधौ भवति कल्या-णम् ॥
* ॥
”अत्र क्रमो वराहपुराणे ।“श्मश्रुकर्म्म कारयित्वा नखच्छेदमनन्तरम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अपि च । गोभिलः । “केशश्मश्रुलोमनखानि वाप-यीत शिखावर्ज्जम् ।” इति शुद्धितत्त्वम् ॥
* ॥
अन्यच्च ।“रोहिण्याञ्च विशाखायां मैत्रे चैवोत्तरासु च ।मघायां कृत्तिकायाञ्च द्विजैः क्षौरं विवर्ज्जितम् ॥
कृत्वा तु मैथुनं क्षौरं यो देवांस्तर्पयेत् पितॄन् ।रुधिरं तद्भवेत्तोयं दाता च नरकं व्रजेत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्तपुराणम् ॥
* ॥
नापितगृहे क्षौरनिषेधो यथा, --“स्वयं माल्यं स्वयं पुष्पं स्वयं घृष्टञ्च चन्दनम् ।नापितस्य गृहे क्षौरं शक्रादपि हरेत् श्रियम् ॥
रवौ दुःखं सुखं चन्द्रे कुजे मृत्युर्बुधे धनम् ।मानं हन्ति गुरोर्व्वारे शुक्रे शुक्रक्षयो भवेत् ॥
शनौ च सर्व्वदोषाः स्युः क्षौरमत्र विवर्ज्जयेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
* ॥
* ॥
अथ प्रथंमक्षौरस्य चूडाकरणस्य विहित-दिनादि । ज्योतिषे ।“अयुग्गाब्दे तथा मासि चूडा भौमशनीतरे ।अर्केन्दकालशुद्धौ च जन्ममासेन्दुभेतरे ।रिक्तादर्शाष्टमीषष्ठीप्रतिपद्वर्ज्जिते सिते ॥
”दक्षोऽपि सामान्वतो दोषमाह ।“षष्ठ्यष्टमी पञ्चदशी उभे पक्षे चतुर्द्दशी ।अत्र सन्निहितं पापं तैले मांसे भगे क्षुरे ॥
मेषसिंहतुलाकर्किवृश्चिकेतरलग्नके ।श्रवणादित्रयस्वातीचित्रापुष्याश्विचन्द्रभे ॥
आदित्यरेवतीहस्ता ज्येष्ठामूले च चौडकम् ॥
पौष्णाश्विपुष्यवसुरामकवासुदेव-ब्रह्मार्क्कचन्द्रवरुणादितिचित्रभेषु ।वारेषु सोमबुधवाक्पतिभार्गवाणांक्षौरं करोति कुशलं खलु मानवानाम् ॥
”इति वचनात् रोहिण्यामपि चूडाकरणम् ।अत्रापि तिथ्यङ्गादिविद्धमृक्षं विवर्ज्जयेत् ॥
“सूर्य्ये दक्षिणमार्गगामिनि हरौ सुप्ते निरंशे रवौक्षीणे शीतरुचौ महीजयमयोर्व्वारेनिशासन्ध्ययोः ।भुक्तेऽभ्यक्ततनौ निषिद्धसमयेऽलङ्कारयुक्ते शिशौक्षौराद्रोगभयं वदन्ति यवना मृत्युं तथान्ये जगुः ॥
”राजमार्त्तण्डे ।“मानं हरेत् क्षौरमिहायुषोऽर्कःशनैश्चरः पञ्च कुजस्तथाष्टौ ।आचार्य्यभृग्विन्दुबुधाः क्रमेणदद्युर्द्दशैकादश सप्त पञ्च ॥
”जीवादिवारे क्षौरं प्रशस्तम् ॥
* ॥
भोजराजः ।“शिखिसन्निधाने च चूडाकरणं जगुः शुभं यवनाः ।चैत्रे मासि दिवाकरवारे उत्तरवर्त्मनि सवितरि ॥
”दिवाकरवारविनिर्मोके तु गर्गः ।“जन्मर्क्षे जन्ममासे च युग्ममासे च वत्सरे ।न कुर्य्यात् प्रथमं क्षौरं विशेषाच्चैत्रपौषयोः ॥
”ज्येष्ठपुत्त्रकन्ययोस्तु ज्यैष्ठदशाहाभ्यन्तरे चूडा-निषेधो विवाहप्रकरणे उक्तः । इति ज्योति-स्तत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च । भोजराजः ।“यो जन्ममासे क्षुरकर्म्म यात्रांकर्णस्य वेधं कुरुते च मोहात् ।नूनं स रोगं धनपुत्त्रनाशंप्राप्नोति मूढो वधबन्धनानि ॥
जातं दिनं दूषयते वशिष्ठ-श्चाष्टौ च गर्गो यवनो दशाहम् ।जन्माख्यमासं किल भागुरिश्चचूडे विवाहे क्षुरकर्णवेधे ॥
”एतद्विषयभेदस्तु राजमार्त्तण्डे ।“उक्तानि प्रतिषिद्धानि पुनः सम्भावितानि च ।सापेक्षनिरपेक्षाणि श्रुतिवाक्यानि कोविदैः ॥
सापेक्षनिरपेक्षाणि समर्थासमर्थविषयकाणि ।क्षुरेति क्षुरकर्म्म ।” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritक्षौर क्षुरेण निर्वृत्तम् अण् । १ क्षुरकर्म्मणि केशकर्त्तने ।तत्र विहितनक्षत्रादि क्षुरकर्म्मशब्दे २३८६ पृ० उक्त-प्रायं विशेषोऽत्र कश्चिदभिधीयते“व्रतानामुपवासानां श्राद्धादीनाञ्च संयमे । न करोतिक्षौरकर्म अशुचिः सर्वकर्मसु । स च तिष्ठति कुण्डेषु न-खादीनाञ्च सुन्दरि! । तदेव दिनमानावदंतद्भोजी दण्ड-ताडितः” व्रह्म वै० २७ अ० । “चन्द्रशुद्धिर्यदा नास्तितारायाश्च विशेषतः । अक्षौरभेऽपि कर्त्तव्यं चन्द्रचन्द्रजयोर्द्दिने” ज्यो० त० । “मानं क्षौरे हन्तिगुरुः शुक्रं शुक्रो-धनं रविः । आयुरङ्गारको हन्ति सर्वं हन्ति शनैश्चरः”श्रीपतिरत्नमाला । “आज्ञया नरपतेर्द्विजन्मनां दारकर्म मृतसूतकेषु च । बन्धमोक्षमक्षदीक्षणेष्वपि क्षौरमिष्टमखिलेषुचोडुषु” भोजदे० । “दवकार्ये पितृश्राद्धे रवेरंशपरिक्षये ।क्षुरिकर्म न कुर्वीत जन्ममासे च जन्मभे” वृद्धगार्ग्यः, “केशवमावर्त्तपरं पाटलिपुत्त्रं पुरीमहिच्छत्राम् ।दितिम दतिञ्च स्मरतां क्षौरविधौ भवति कल्याणम्”ज्यो० त० । अत्र क्रमो वराहपु० “श्मश्रुकर्म कारयित्वानखच्छेदमनन्तरम्” ज्योति० त० । “केशश्मश्रुलोम-नखानि वापयीत शिखावर्ज्जम्” शु० त० गोभिलः ।“रोहिण्याञ्च विशाखायां मैत्रे चैवोत्तरासु च ।मघायां कृत्तिकायाञ्च द्विजैः क्षौरं विवर्ज्जितम् । कृत्वातु मैथुनं क्षौरं यो देवांस्तर्पयेत् पितॄन् । रुधिरंतद्भवेत्तोयं दाता च नरकं व्रजेत्” ब्रह्म० वै० नापितगृहे क्षौरनिषधो यथा “स्वयं माल्यं स्वयंपुष्पं स्वयं घृष्टञ्च चन्दनम् । नापितस्य गृहे क्षौरंशक्रादपि हरेत् श्रियम्” कर्म्मलोचनः ।
Capeller
GermanBurnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.