| YouTube Channel

क्षेत्रपालः (kSetrapAlaH)

 
Apte Hindi
Hindi
क्षेत्रपालः
पुं*
 क्षेत्रम्-पालः -
खेत का रखवाला
क्षेत्रपालः
पुं*
 क्षेत्रम्-पालः -
क्षेत्र की रक्षा करने वाला
क्षेत्रपालः
पुं*
 क्षेत्रम्-पालः -
शिव का विशेषण
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षेत्रपालः,
पुं,
 (क्षेत्रं पालयति रक्षतीति । क्षेत्र +पाल् + णिच् + अण् अच् वा ।) देवताविशेषः ।तद्भेदा यथा, --“भेदा एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्त्तिताः ।मातृकाबीजभेदेन सम्भिन्ना नामभेदतः ॥
अजरश्चापकुम्भश्च इन्द्रस्तुतिस्ततः परः ।ईडाचारश्चोक्तसंज्ञ ऊष्माद ऋषिसूदनः ॥
ऋमुक्तो ऌप्तकेशश्च ऌपकश्चैकदंष्ट्रकः ।ऐरावतश्चौषबन्धुरौषघीशस्तथैव च ॥
अञ्जनश्चास्त्रवारश्च कवलः खरुखानलः ।गामुख्यश्चैव घण्टादोङ्मनाश्च चण्डवारणः ॥
छटाटोपो जटालाख्यो झङ्गीवश्च ञडश्चरः ।टङ्कपाणिस्तथा चान्यष्ठानबन्धुश्च डामरः ॥
ढक्कारवो णवार्णश्च तडिद्देहस्थिरस्तथा ।दन्तुरो धनदश्चान्यो नत्तिक्तान्तः प्रचण्डकः ॥
फट्कारो बीरसंघश्च भृङ्गाख्यो मेघभासुरः ।युगान्तौ रौह्यवश्चाथ लम्बोष्ठो वसवस्तथा ॥
शूकनन्दः षडालाख्यः सुनामाहंव्रुकस्तथा ।एते भेदाः समाख्याता मातृकाक्षरयोनिकाः ॥
” * ॥
क्षेत्रपालकथनप्रयोजनं यथा, --“नामपद्यस्य वर्णानां यो वर्णो मातृकान्तरे ।दृश्यते प्रथमं तत्र तत्रायं क्षेत्रपालकः ॥
तत्र तत्र विशिष्टात्मा भेदैरेतैर्व्यवस्थितः ।ततो विशिष्टो यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्व्वतः ॥
क्षेत्रपालमसंपूज्य यः कर्म्म कुरुते क्वचित् ।तस्य कर्म्मफलं हन्ति क्षेत्रपालो न संशयः ॥
”इति एकोनपञ्चाशत्क्षेत्रपालकथनम् ।इति क्षेत्रपालप्रकरणे प्रयोगसारः ॥
* ॥
अथ क्षेत्रपालमन्त्राः । मन्त्रदेवप्रकाशिन्याम् ।क्षौमितिबीजादि क्षेत्रपालाय इति नमोऽन्तः ।अयं प्रणवादिर्व्वा मन्त्रः । तथा, --“वर्णान्त्यमौ बिन्दुयुक्तं क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ।ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य ईरितः ॥
”प्रातःकृत्याद्यनन्तरं प्राणायामान्तामस्य पूजांविधाय धर्म्मादिपीठं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासंकुर्य्यात् । अस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्त्री च्छन्दःक्षेत्रपालो देवता क्षौं बीजं आयेतिशक्तिः षड्-दीर्घभाजा बीजेनाङ्गन्यासः । ततो ध्यानम् ।“भ्राजच्चन्द्रलटाधरं त्रिनयनं नीलाञ्जनाद्रिप्रभंदोर्द्दण्डात्तगदाकपालमरुणस्रग्गन्धवस्त्रोज्जलम् ।धण्टामेखलघर्घरध्वनिमिलज्झङ्कारभीमं विभुंवन्दे संहितसर्पकुण्डलधरं श्रीक्षेत्रपालं सदा ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्यार्घ्यस्थापनं कृत्वाधर्म्मादिकल्पितपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वावाह-नादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरण-पूजामारभेत् । अङ्गैः प्रथममावरणम् । अनला-क्षाग्निकेशकरालघण्टारवमहाक्रोधपिशिताशन-पिङ्गलाक्षोर्ड्घकेशैरष्टभिर्द्वितीयम् । इन्द्रादिभि-स्तृतीयम् । वज्रादिभिश्चतुर्थम् । ततो धूपादि-विसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणंलक्षजपः । साज्येन चरुणा दशांशहोमः ।तथा च निबन्धे ।“लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ।चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रेशभर्च्चयेत् ॥
”मन्त्रदेवप्रकाशिकायान्तु प्रणवरहितोऽयं मन्त्रः ।अस्य पुरश्चरणमयुतसंख्यजपः ॥
* ॥
अथास्य लिविधानम् । रात्रौ गृहाङ्गनेस्थण्डिलं कृत्वा तत्र देवं सपरिवारं संपूज्यदेवस्य हस्ते बलिमन्त्रेण त्रिवारं बलिं दत्त्वासपरिवारगणेभ्यः स्वस्वनामभिर्व्वलिं दद्यात् ।बलिमन्त्रस्तु । एह्येहि विदुषि सुरु सुरु भुञ्जयभुञ्जय तर्ज्जय तर्ज्जय विघ्नपद विघ्नपद महा-भैरव क्षेत्रपाल बलिं गृह्ण गृह्ण स्वाहा । तथात्त निबन्धे ।“पूर्व्वमेहिद्बयं पश्चात् विदुषि स्यात् सुरुद्बयम् ।भुञ्जयद्वितयं भूयस्तर्ज्जयद्वितयं पुनः ॥
ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् ।क्षेत्रपाल बलिं गृह्ण द्बयं पावकसुन्दरी ॥
”यद्वा, एह्येहि तुरु तुरु सुरु सुरु जम्भ जम्भहन हन विघ्नं विनाशय विनाशंय महाबलिंक्षेत्रपाल गृह्ण गृह्ण स्वाहा । इति मन्त्रः । एषबलिविधिः सर्व्वग्रहनिवारको विजयश्रीकरश्चभवति । बलिमपि सोपदंशबृहत्पिण्डेन दद्यात् ॥
फलन्तु ।“बलिदानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ।कान्तिमेधाबलारोग्यतेजःपुष्टियशःश्रियः ॥
”इति तन्त्रसारः ।(द्वारपालो भैरवविशेषः । यथा, तन्त्रशास्त्रे ।“गणेशं वटुकञ्चैव क्षेत्रपालञ्च योगिनीः ।पूर्व्वादिक्रमयोगेन द्वारपालान् प्रपूजयेत् ॥
”क्षेत्ररक्षके त्रि । यथा, --“स एव ग्रामपालोऽभूत् पशुपालः स एव च ।क्षेत्रपालः स एवासीद् द्विजातीनाञ्च रक्षिता ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे । १९ । २४ ॥
)