क्षेत्रपाल (kSetrapAla)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 क्षेत्रपाल m.
  = क्षेत्रप.

Spoken Sanskrit

English

 
   क्षेत्रपाल  kSetrapAla  m.
   tutelary deity  
   क्षेत्रपाल  kSetrapAla  m.
   man employed to guard fields     
            

Monier Williams Cologne

English

 क्षेत्र—पाल m.
  a man employed to guard fields,  Pañcat.
 
 MārkP.
   &c.
  

 a tutelary deity (their number is given as 49 Prayog.
 ),  Pañcat.
  iii
 AgP.
  
 Pañcad.
 

 N.
  of Śiva

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

क्षेत्रपालः
पुं*
  क्षेत्रम्-पालः -
खेत का रखवाला

क्षेत्रपालः
पुं*
  क्षेत्रम्-पालः -
क्षेत्र की रक्षा करने वाला

क्षेत्रपालः
पुं*
  क्षेत्रम्-पालः -
शिव का विशेषण

Shabdartha Kaustubha

Kannada

क्षेत्रपाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಮೀನನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು /ಹೊಲಗದ್ದೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವವನು
निष्पत्तिः - > पाल (रक्षणे) + णिच् - "अण्" (३-२-१)
व्युत्पत्तिः - > क्षेत्रं पालयति
क्षेत्रपाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಒಂದು ದೇವತೆ
क्षेत्रपाल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೈರವ

L R Vaidya

English

 kzetra-pAla {% m. %} 1. a man employed to guard a field
 2. a deity protecting fields
 3. an epithet of Śiva.

Indian Epigraphical Glossary

English

 Kṣetrapāla (IE 8-3
 EI 17
 HD),  same as Kṣetrapa. Cf.
Ep. Ind.,  Vol. XVII,  p. 321.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kSe tra pA la
क्षेत्रपाल

पुराणम्

English

क्षेत्रपाल / KṢETRAPĀLA. kṣetrapāla is consecrated on the South East corner of the temple,  for protecting the villages and cities. This is a large image with three eyes. There are figures which are Sāttvika,  Rājasa and tāmasa (having the attributes goodness,  ostentatiousness and sloth). In some places figures having two or four or eight hands are seen. It is presumed that this deity is a portion of śiva. It is stated in agni purāṇa,  Chapter 51 that Kṣetrapālas should be figures having trident in the hand.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 क्षेत्रपालः,  पुं,
   (क्षेत्रं पालयति रक्षतीति । क्षेत्र +पाल् + णिच् + अण् अच् वा ।) देवताविशेषः ।तद्भेदा यथा,  --“भेदा एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्त्तिताः ।मातृकाबीजभेदेन सम्भिन्ना नामभेदतः ॥
अजरश्चापकुम्भश्च इन्द्रस्तुतिस्ततः परः ।ईडाचारश्चोक्तसंज्ञ ऊष्माद ऋषिसूदनः ॥
ऋमुक्तो ऌप्तकेशश्च ऌपकश्चैकदंष्ट्रकः ।ऐरावतश्चौषबन्धुरौषघीशस्तथैव च ॥
अञ्जनश्चास्त्रवारश्च कवलः खरुखानलः ।गामुख्यश्चैव घण्टादोङ्मनाश्च चण्डवारणः ॥
छटाटोपो जटालाख्यो झङ्गीवश्च ञडश्चरः ।टङ्कपाणिस्तथा चान्यष्ठानबन्धुश्च डामरः ॥
ढक्कारवो णवार्णश्च तडिद्देहस्थिरस्तथा ।दन्तुरो धनदश्चान्यो नत्तिक्तान्तः प्रचण्डकः ॥
फट्कारो बीरसंघश्च भृङ्गाख्यो मेघभासुरः ।युगान्तौ रौह्यवश्चाथ लम्बोष्ठो वसवस्तथा ॥
शूकनन्दः षडालाख्यः सुनामाहंव्रुकस्तथा ।एते भेदाः समाख्याता मातृकाक्षरयोनिकाः ॥
” * ॥
क्षेत्रपालकथनप्रयोजनं यथा,  --“नामपद्यस्य वर्णानां यो वर्णो मातृकान्तरे ।दृश्यते प्रथमं तत्र तत्रायं क्षेत्रपालकः ॥
तत्र तत्र विशिष्टात्मा भेदैरेतैर्व्यवस्थितः ।ततो विशिष्टो यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्व्वतः ॥
क्षेत्रपालमसंपूज्य यः कर्म्म कुरुते क्वचित् ।तस्य कर्म्मफलं हन्ति क्षेत्रपालो न संशयः ॥
”इति एकोनपञ्चाशत्क्षेत्रपालकथनम् ।इति क्षेत्रपालप्रकरणे प्रयोगसारः ॥
 * ॥
अथ क्षेत्रपालमन्त्राः । मन्त्रदेवप्रकाशिन्याम् ।क्षौमितिबीजादि क्षेत्रपालाय इति नमोऽन्तः ।अयं प्रणवादिर्व्वा मन्त्रः । तथा,  --“वर्णान्त्यमौ बिन्दुयुक्तं क्षेत्रपालाय हृन्मनुः ।ताराद्यो वसुवर्णोऽयं क्षेत्रपालस्य ईरितः ॥
”प्रातःकृत्याद्यनन्तरं प्राणायामान्तामस्य पूजांविधाय धर्म्मादिपीठं विन्यस्य ऋष्यादिन्यासंकुर्य्यात् । अस्य ब्रह्मा ऋषिर्गायत्त्री च्छन्दःक्षेत्रपालो देवता क्षौं बीजं आयेतिशक्तिः षड्-दीर्घभाजा बीजेनाङ्गन्यासः । ततो ध्यानम् ।“भ्राजच्चन्द्रलटाधरं त्रिनयनं नीलाञ्जनाद्रिप्रभंदोर्द्दण्डात्तगदाकपालमरुणस्रग्गन्धवस्त्रोज्जलम् ।धण्टामेखलघर्घरध्वनिमिलज्झङ्कारभीमं विभुंवन्दे संहितसर्पकुण्डलधरं श्रीक्षेत्रपालं सदा ॥
”एवं ध्यात्वा मानसैः सम्पूज्यार्घ्यस्थापनं कृत्वाधर्म्मादिकल्पितपीठपूजां विधाय पुनर्ध्यात्वावाह-नादिपञ्चपुष्पाञ्जलिदानपर्य्यन्तं विधायावरण-पूजामारभेत् । अङ्गैः प्रथममावरणम् । अनला-क्षाग्निकेशकरालघण्टारवमहाक्रोधपिशिताशन-पिङ्गलाक्षोर्ड्घकेशैरष्टभिर्द्वितीयम् । इन्द्रादिभि-स्तृतीयम् । वज्रादिभिश्चतुर्थम् । ततो धूपादि-विसर्ज्जनान्तं कर्म्म समापयेत् । अस्य पुरश्चरणंलक्षजपः । साज्येन चरुणा दशांशहोमः ।तथा च निबन्धे ।“लक्षमेकं जपेन्मन्त्रं जुहुयात्तद्दशांशतः ।चरुणा घृतसिक्तेन ततः क्षेत्रेशभर्च्चयेत् ॥
”मन्त्रदेवप्रकाशिकायान्तु प्रणवरहितोऽयं मन्त्रः ।अस्य पुरश्चरणमयुतसंख्यजपः ॥
 * ॥
अथास्य लिविधानम् । रात्रौ गृहाङ्गनेस्थण्डिलं कृत्वा तत्र देवं सपरिवारं संपूज्यदेवस्य हस्ते बलिमन्त्रेण त्रिवारं बलिं दत्त्वासपरिवारगणेभ्यः स्वस्वनामभिर्व्वलिं दद्यात् ।बलिमन्त्रस्तु । एह्येहि विदुषि सुरु सुरु भुञ्जयभुञ्जय तर्ज्जय तर्ज्जय विघ्नपद विघ्नपद महा-भैरव क्षेत्रपाल बलिं गृह्ण गृह्ण स्वाहा । तथात्त निबन्धे ।“पूर्व्वमेहिद्बयं पश्चात् विदुषि स्यात् सुरुद्बयम् ।भुञ्जयद्वितयं भूयस्तर्ज्जयद्वितयं पुनः ॥
ततो विघ्नपदद्वन्द्वं महाभैरव तत्परम् ।क्षेत्रपाल बलिं गृह्ण द्बयं पावकसुन्दरी ॥
”यद्वा,  एह्येहि तुरु तुरु सुरु सुरु जम्भ जम्भहन हन विघ्नं विनाशय विनाशंय महाबलिंक्षेत्रपाल गृह्ण गृह्ण स्वाहा । इति मन्त्रः । एषबलिविधिः सर्व्वग्रहनिवारको विजयश्रीकरश्चभवति । बलिमपि सोपदंशबृहत्पिण्डेन दद्यात् ॥
फलन्तु ।“बलिदानेन सन्तुष्टः क्षेत्रपालः प्रयच्छति ।कान्तिमेधाबलारोग्यतेजःपुष्टियशःश्रियः ॥
”इति तन्त्रसारः ।(द्वारपालो भैरवविशेषः । यथा,  तन्त्रशास्त्रे ।“गणेशं वटुकञ्चैव क्षेत्रपालञ्च योगिनीः ।पूर्व्वादिक्रमयोगेन द्वारपालान् प्रपूजयेत् ॥
”क्षेत्ररक्षके त्रि । यथा,  --“स एव ग्रामपालोऽभूत् पशुपालः स एव च ।क्षेत्रपालः स एवासीद् द्विजातीनाञ्च रक्षिता ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे । १९ । २४ ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 क्षेत्रपाल त्रि०
  क्षेत्रं पालयति पालि--अण् । १ क्षेत्ररक्षकेत्रि०  । २ भैरवभेदे पु०
  । तद्भेदाः प्रयोगसारे उक्ता यथा“भेदा एकोनपञ्चाशत् क्षेत्रपालस्य कीर्त्तिताः । मातृकावी-जभेदेन सम्भिन्ना नामभेदतः । अजरश्चापकुम्भश्च इन्द्र-स्तुतस्ततःपरः । ईडाचारश्चोक्थसंज्ञ ऊष्माद ऋषिसूदनः ।ॠमुक्ती ऌप्तकेशश्च ॡप्तकश्चैकदंष्ट्रकः । ऐरावतश्चौघबन्धु-रौषधेशस्तथैव च । अञ्जनश्चास्त्रवारश्च कबलः खरुखा-नलः । गोमुख्यश्चैव घण्टादोङमनाश्चण्डवारणः । छटा-टोपो जटालाख्यो झङ्कारश्च ञदुश्चरः । टङ्कपाणिस्तथा-चान्यष्ठानबन्धुश्च डामरः । ढक्कारवी णवर्णश्च तडिद्देहस्थिरस्तथा । दन्तुरोधनदश्चान्योनतिक्तान्तः प्रचण्डकः ।फट्कारोबीरसंघश्च भृङ्गाख्यो मेघभासुरः । युगान्तो रौ-द्ररूपश्च लम्बोष्ठो वसुमांस्तथा । शूकनन्दः षडालाख्यःसुनामा हम्बुकस्तथा । एते भेदाः समाख्याता मातृका-क्षरयोनिकाः” । क्षेत्रपालकथनप्रयोजनं यथा “नामपद्यस्य बर्णानां यो वर्णो मातृकान्तरे । दृश्यते प्रथमं तत्रतत्रायं क्षेत्रपालकः । तत्र तत्र विशिष्टात्मा भेदैरेतैर्व्यव-स्थितः । ततो विशिष्टो यष्टव्यः क्षेत्रपालस्तु सर्वतः । क्षत्र-पालमसंपूज्य यः कर्म कुरुते क्वचित् । तस्य कर्मफलं हन्तिक्षेत्रपाली न संशयः” । तन्त्रोक्ते २ पश्चिमद्वारपाले भैरव-भेदे च “गणेशं वटुकं चैव क्षेत्रपालञ्च योगिनीः । पूर्बादि-क्रमयोगेन द्वारपालान् प्रपूजयेत्” तन्त्र० ३ क्षेत्रपालके त्रि०
 

Capeller

German

 क्षेत्रपाल m.
  = क्षेत्रप

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.