क्षेत्रज्ञ (kSetrajJa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishBenfey
EnglishHindi
Hindiऔर शरीर का ज्ञाता
Apte Hindi
Hindiक्षेत्रज्ञ
वि* क्षेत्रम्-ज्ञ -
स्थानीयता को जानने वाला
क्षेत्रज्ञ
वि* क्षेत्रम्-ज्ञ -
"चतुर, दक्ष"
क्षेत्रज्ञः
क्षेत्रम्-ज्ञः -
आत्मा
क्षेत्रज्ञः
क्षेत्रम्-ज्ञः -
परमात्मा
क्षेत्रज्ञः
क्षेत्रम्-ज्ञः -
व्यभिचारी
क्षेत्रज्ञः
क्षेत्रम्-ज्ञः -
किसान
Shabdartha Kaustubha
Kannadaक्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೀವ /ಈ ಶರೀರವು ನನ್ನದೆಂಬ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಜೀವಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > ज्ञा (अवबोधने) - "कः" (३-१-१३५)
व्युत्पत्तिः - > क्षेत्रं शरीरं ममेति जानाति
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ
निष्पत्तिः - > ज्ञा (अवबोधने) - "कः" (३-१-१३५)
व्युत्पत्तिः - > क्षेत्रेषु सर्वदेहेषु अन्तर्यामितया आत्मस्वरूपं जानाति
प्रयोगाः - > "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ञानं मतं मम ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १३-१, २
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
व्युत्पत्तिः - > मुक्तेभ्यः स्वानुभवं दातुं तदेकान्तं क्षेत्रं जानाति
प्रयोगाः - > "यं प्राप्यं न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम" । "अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च" ।
उल्लेखाः - > गीता० ८-२१, वि० स०
विस्तारः - > "क्षेत्रं परमव्योममुक्तेभ्यो वेत्ति नित्यशः । दातुं स्वानुभवं यश्च क्षेत्रज्ञः स तु कथ्यते ॥" - निरुक्तिः
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತರ್ಯಾಮಿ /ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನು
प्रयोगाः - > "योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते । यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः ॥"
उल्लेखाः - > मनु० १२-१२
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಿಪುಣ /ಜಾಣ
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ರೈತ /ಭೂಮಿಯ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವ ಬೇಸಾಯಗಾರ
क्षेत्रज्ञ
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದವನು
L R Vaidya
Englishअभिधानचिन्तामणिः
Sanskritक्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषश्चेतनः स पुनर्भवी ।
जीवः स्यादसुमान्सत्वं देहभृज्जन्युजन्तवः ॥ १३६६ ॥
क्षेत्रज्ञ (पुं), आत्मन् (पुं), पुरुष (पुं), चेतन (पुं), पुनर्भविन् (पुं), जीव (पुं), असुमत् (पुं), सत्त्व (पुंक्ली), देहभृत् (पुं), जन्यु (पुं), जन्तु (पुंक्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskritभृङ्गी तु चर्मी ब्रह्मा तु क्षेत्रज्ञः पुरुषः सनत् ॥ ६२ ॥
चर्मिन् (पुं), क्षेत्रज्ञ (पुं), पुरुष (पुं), सनत् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritक्षेत्रज्ञ
क्षेत्रज्ञ, पुरुष, आत्मन्
क्षेत्रज्ञः पुरुषो ह्यात्मा संसारी चेतनो मतः ॥ १३४ ॥
verse 1.1.1.134
page 0017
चतुर
चतुर, क्षेत्रज्ञ, कृतहस्त, कृतमुख, कृतकर्मन्, दक्ष, कुशल, अभिज्ञ, निष्णात, शिक्षित, प्रवीण
चतुरः स्यात्क्षेत्रज्ञः कृतहस्तः कृतमुखश्च कृतकर्मा ।
दक्षः कुशलोऽभिज्ञो निष्णातः शिक्षितः प्रवीणश्च ॥ ३३५ ॥
verse 2.1.1.335
page 0040
Mahabharata
English*Kṣetrajña, the supreme soul in the form of the individual soul, often identified with Kṛshṇa (Vishṇu): I, 3018, †3612, †3653, †3664, †3669
III, 476 (= Kṛshṇa), 8353 (= Kṛshṇa), 13979
V, 1070
VI. 1322, 1323, 1324 (= Kṛshṇa), 1347
XII, 1641 (kshetre kºm āsīnaṃ, i.e. Kṛshṇa), 6923, 8821, 11619, 11649, 12680 (= Purusha), 12691, 12864 (= Mahāpurusha), 12892, 12904 (Vāsudevaḥ), 13081, 13388 (Vāsudevaṃ), 13604 (Hariḥ), 13745 (= Purusha)
XIII, 6951 (= Vishṇu, 1000 names)
XIV, 933 (= Kṛshṇa), 1205 (= Purusha).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritक्षेत्रज्ञः, (क्षेत्रं शरीरं एतच्छरीरं ममेतिकृत्वा यो जानाति आपादतलमस्तकं ज्ञानेनविषयीकरोति स्वाभाविकेन औपदेशिकेन वेद-नेन विषयीकरोति वा कृषीवलवत् तत्फल-भोक्तृत्वादित्यर्थः । ज्ञा + “इगुपधज्ञाप्रीकिरःकः ।”३ । १ । १३५ । इति कः ।) शरीराधिदैवतम् ।तत्पर्य्यायः । आत्मा २ पुरुषः ३ । इत्यमरः ।१ । ४ । २९ ॥
त्रीणि शरीराधिदैवतेऽन्तर्भोक्तरि ।(क्षेत्रेषु सर्व्वदेहेषु सर्व्वान्तर्य्यामितया विराज-मानः सन् “सर्व्वज्ञः सर्व्वशक्तिमान् सर्व्वक्षेत्र-पालयिता” इत्यात्मस्वरूपं जानाति अनुभवतियः प्रज्ञानघनः परमपुरुषः स सर्व्वान्तरात्माअसंसारी परमेश्वरः ।) क्षेत्रं शरीरं जाना-तीति क्षेत्रे शरीरे जानाति ज्ञानवान् भव-तीति वा क्षेत्रज्ञः । हनजनादिति डः । इतिभरतः ॥
तस्य पर्य्यायान्तरम् । सुबीजः ४पुरुषः ५ अन्तर्यामी ६ ईश्वरः ७ पुद्गलः ८परसंज्ञकः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
प्रधानम्१० । इति जटाधरः ॥
* ॥
(उभयतः प्रमाणंयथा, भगवद्गीतायाम् । १३ । १--२ ।“इदं शरीरं कौन्तेय ! क्षेत्रमित्यभिधीयते ।एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥
क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धि सर्व्वक्षेत्रेषु भारत ।क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥
”ईश्वरपक्षे भाष्यकृदर्थो यथा, -- “क्षेत्रक्षेत्रज्ञा-वुक्तौ किमेतावन्मात्रेण ज्ञानेन ज्ञातव्यावितिनेत्युच्यते क्षेत्रज्ञमिति । क्षेत्रज्ञं यथोक्तलक्षण-ञ्चापि मां परमेश्वरमसंसारिणं विद्धि जानीहियोऽसौ सर्व्वक्षेत्रेष्वेकः क्षेत्रज्ञो ब्रह्मादिस्तम्ब-पर्य्यन्तानेकक्षेत्रोपाधिप्रविभक्तस्तं निरस्तसर्व्वो-पाधिभेदं सदसदादिशब्दप्रत्ययागोचरं विद्धी-त्यभिप्रायः । हे भारत ! यस्मात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञे-श्वरयाथात्म्यव्यतिरेकेण न ज्ञानगोचरमन्यद-वशिष्टमस्ति तस्मात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञेयभूतयोर्यज्ज्ञानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ येन ज्ञानेन विषयीक्रियेतेतज्ज्ञानं सम्यक्ज्ञानमिति मतं अभिप्रेत-मित्यभिप्रायो मम ईश्वरस्य विष्णोः ॥
” अपि चतत्रैव । १३ । २२ ।“उपद्रष्टानुमन्ता च भर्त्ता भोक्ता महेश्वरः ।परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन् पुरुषः परः ॥
”विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । विष्णुसहस्र-नामकीर्त्तने । १४९ । १५ ।“पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ।अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥
”)वटुकभैरवः । यथा, -- “क्षेत्रज्ञः क्षत्त्रियोविराट् ।” इति तस्य स्तोत्रम् ॥
छेकः । इतिमेदिनी ॥
विदग्धः । कृषकः । इति शब्दरत्ना-वली ॥
शेषद्वयार्थे त्रि ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritक्षेत्रज्ञ क्षवमात्मत्वेन सर्व्वज्ञत्वेन वा जानाति ज्ञा--क ।१ आत्मत्मत्वेन देहाद्यभिमानिनि जीवे २ सर्व्वज्ञे परमेश्वरे ।“इदं शरीरं कौन्तेय! क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्योवेत्तितं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः । क्षेत्रज्ञञ्चापि मां विद्धिसर्वक्षेत्रेषु भारत! । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतंमम! तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् चं यद्विकारि यतश्च यत् ।स च योयत्प्रभावश्च तत् समासेन मे शृणु । ऋषिभि-र्बहुवा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैवहेतुमद्भिर्विनिश्चितैः । महाभूतान्यहङ्कारोबुद्धिरव्यक्त-मेव च । इन्द्रियाणि दशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः । इच्छाद्वेषः सुखं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः । एतत् क्षेत्रंसमासेन सविकारमुदाहृतम्” गीता । “अव्ययः पुरुषःसाक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च” विष्णु स० ३ साक्षिणि च ।“प्रकृत्यास्तु विकाराये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः” नचैनं तेप्रजानान्ति स तु जानाति तानि वै” भा० शा० २४३ अ० ।“यस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते” इति मनूक्ते४ अन्तर्यामिणि “हृदि स्थितः कर्म्मसाक्षी क्षेत्रज्ञो यस्यतुष्यति” भा० आ० ३०१६ श्लो० । ५ वटुकभैरवे “क्षेत्रज्ञःक्षत्रियोविराट्” वटुकस्तवः । ६ विदग्धे मेदि० ७ कृषकेत्रि० शब्दरत्ना० ८ क्षेत्रज्ञातरि “तद्यथा हिरण्य-निधिं निहितमक्षेत्रज्ञ उपर्य्युपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुः”छा० उ० । ततः व्राह्मणा० भावे ष्यञ् क्षेत्रज्ञ्य युवा०अण् । क्षैत्रज्ञ तद्भावे ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.