| YouTube Channel

क्षेत्रजः (kSetrajaH)

 
Apte Hindi
Hindi
क्षेत्रजः
पुं*
 क्षेत्रम्-जः -
हिन्दूधर्मशास्त्र के अनुसार १२ प्रकार के पुत्रों में से एक
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षेत्रजः,
पुं,
 (क्षेत्रे स्त्रीरूपक्षेत्रे गुर्व्वाद्यनुज्ञात-देवरादिशुक्रात् जायते इति । क्षेत्र + जन् +डः ।) स्वस्त्रियामन्यद्वारा जनितः पुत्त्रः ।द्वादशविधपुत्त्रान्तर्गतपुत्त्रविशेषः । (यथाहमनुः । ९ । १६७ ।“यस्तल्पजः प्रमीतस्य क्लीवस्य व्याधितस्य वा ।स्वधर्म्मेण नियुक्तायां स पुत्त्रः क्षेत्रजः स्मृतः ॥
”द्वादशविधपुत्त्रा यथा तत्रैव । ९ । १५८--१६० ।“पुत्त्रान् द्वादश यानाह नृणां स्वायम्भुवो मनुः ।तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥
औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च ।गूढोत्पन्नोऽपविद्धश्च दायादा बान्धवाश्च षट् ॥
कानीनश्च सहोढश्च क्रीतः पौनर्भदस्तथा ।स्वयन्दत्तश्च शौद्रश्च षडदायादबान्धवाः ॥
”)स च देवरादिना भ्रात्रादिभार्य्यायां यथोक्त-विधानोत्पन्नः । यथा, --“अपुत्त्रां गुर्व्वनुज्ञातो देवरः पुत्त्रकाम्यया ।सपिण्डो वा सगोत्रो वा घृताभ्यक्त ऋतावियात् ॥
आगव्र्भसम्भवाद्गच्छेत् पतितस्त्वन्यथा भवेत् ।अनेन विधिना जातः क्षेत्रजोऽस्य भवेत् सुतः ॥
”इति मिताक्षरायामाचाराध्यायः ॥
तत्पर्य्यायः । देवरादिजः २ । इति हेमचन्द्रः ॥
* ॥
तस्य पितृरिकथभागित्वं यथा, मनुः । ९ । १६५ ।“औरसक्षेत्रजौ पुत्त्रौ पितृरिक्थस्य भागिनौ ।दशापरे च क्रमशो गोत्ररिक्थांशभागिनः ॥
” *अनियोगोत्यन्न क्षेत्रजस्य औरसेन सह विभाग-माह मनुः । ९ । १६२ ।“यद्येकरिक्थिनौ स्यातामौरसक्षेत्रजौ सुतौ ।यद्यस्य पैत्रिकं रिक्थं स तद्गृह्णीत नेतरः ॥
”(अत्र कुल्लूकभट्टः । “यदीति । अपुत्त्रेण पर-क्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः । उभयोरप्यसौरिक्थी पिण्डदाता च धर्म्मत इति याज्ञ-वल्क्योक्तविषये यदा क्षेत्रिकस्य पितुः क्षेत्रजा-नन्तरमौरसः पुत्त्रो भवति तदा तौ औरसक्षेत्रजौएकरिक्थिनौ एकस्य पितुर्यद्यपि रिकथार्हौभवतस्तथापि यद्यस्य जनकसम्बन्धि धनं तदेवस गृह्णीयात् न क्षेत्रजः क्षेत्रिकपितुः । यत्तुवक्ष्यति षष्ठन्तु क्षेत्रजस्यांशं प्रदद्यात् पैतृका-द्धनात् । औरसो विभजन् दायमिति तत्पुत्त्रवत्बीजिविषयम् । यत्तु याज्ञवल्क्येन उभयसम्बन्धि-रिक्थहरत्वमुक्तं तत् क्षेत्रिकपितुरौरसपत्त्रा-भावे बोद्धव्यम् । मेधातिथिगोविन्दराजौ तुऔरसमनियुक्तापुत्त्रञ्च विषयीकृत्य इमं श्लोकंव्याचक्षाते । तन्न । अनियुक्तापुत्त्रस्याक्षेत्रजत्वात्अनियुक्तासुतश्चेत्यनेन तस्य रिक्थग्रहणनिषे-धात् यद्येकरिक्थिनौ इत्यनन्वयाच्च ॥
”) एक-रिक्थिनौ एकस्यां जातौ रिक्थिनौ यस्यबीजाद्यो जातः स तस्य रिक्थं गृह्णीयात् ।इतरोऽन्यबीजजो न गृह्णीयादित्यर्थः । स्त्रीधनेयत्पितृदत्तं यद्धनं स्त्रियै तद्बीजजस्तद्धनंगृह्णीयात् नान्य इत्याह नारदः ।“द्वौ सुतौ विवदेयातां द्बाभ्यां जातौ स्त्रिया धने ।तयोर्यद्यस्य पित्र्यं स्यात् स तद्गृह्णीत नेतरः ॥
”इति दायतत्त्वम् ॥
* ॥
कलौ क्षेत्रजपुत्त्रकरणनिषेधो यथा, आदित्य-पुराणे ।“दीर्घकालं ब्रह्मचर्य्यं धारणञ्च कमण्डलोः ।देवरेण सुतोपत्तिर्द्दत्तकन्या प्रदीयते ॥
”इत्यादि ।“दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्त्रत्वेन परिग्रहः ।”इत्यादि ।“एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः ।निवर्त्तितानि कर्म्माणि व्यवस्थापूर्व्वकं बुधैः ॥
”इत्यादि च उद्बाहतत्त्वम् ॥
* ॥
क्षेत्रजाते त्रि ॥