क्षेत्र (kSetra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 क्षेत्र n.
  (-त्रं)
	 1. A field.
	 2. The body.
	 3. A wife.
	 4. A pure or sacred
spot,  a place of pilgrimage,  as Puri,  &c.
	 5. Plane figure,  geo-
metry.
	 6. A diagram. 
 E.
  क्षि to dwell,  &c. affix ष्ट्रन्.

Capeller Eng

English

 क्षेत्र n.
  dwelling-place,  piece of ground,  field,  place, 
seat
 womb,  wife.

Yates

English

 क्षेत्र (त्र) 1.
n.
  A field
 the body
 a
wife
 sacred spot
 a diagram. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 area
वर्तामहे  { वृत् } 	-	 vartAmahe{vRt} 	-	 verb 	-	 weare
वर्तसे 	-	 vartase 	-	 verb 	-	 youare
वर्तध्वे  { वृत् } 	-	 vartadhve{vRt} 	-	 verb 1 	-	 youare
वर्तन्ते  { वृत् } 	-	 vartante{vRt} 	-	 verb 1 	-	 theyare
पूग 	-	 pUga 	-	 n.
  	-	 arecanut
वर्तावहे  { वृत् } 	-	 vartAvahe{vRt} 	-	 verb 1 	-	 wetwoare
वर्तेथे 	-	 vartethe 	-	 verb 	-	 youtwoare
भवान् कः ? 	-	 bhavAnkaH? 	-	 m.
  	-	 Whoareyou?
कुशलं वा? 	-	 kuzalaMvA? 	-	 sent.
  	-	 Howareyou?
कथमस्ति भवान्? 	-	 kathamastibhavAn? 	-	 sent.
  	-	 Howareyou?
कथमस्ति भवन्? 	-	 kathamastibhavan? 	-	 sent.
  	-	 Howareyou?  [ masc. ]
कुशलः वा? 	-	 kuzalaHvA? 	-	 sent.
  	-	 howareyou?
कथम् अस्ति भवान् / भवती ? 	-	 kathamastibhavAn/bhavatI? 	-	 sent.
  	-	 Howareyou?
त्वम् बुद्धिमान् 	-	 tvambuddhimAn 	-	 sent.
  	-	 Youarewise
कः त्वम् ? 	-	 kaHtvam? 	-	 sent.
  	-	 Whoareyou?
वर्तेते  { वृत् } 	-	 vartete{vRt} 	-	 verb 1 	-	 theytwoare
भवतः वचनं सत्यम् 	-	 bhavataHvacanaMsatyam 	-	 sent.
  	-	 Youareright.
त्वं कुत्र असि ? 	-	 tvaMkutraasi? 	-	 sent.
  	-	 Whereareyou?
भवान् बालकः 	-	 bhavAnbAlakaH 	-	 sent.
  	-	 Youareaboy.

क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 farm
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 region
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 area
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 field
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 domain
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  department
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  ground
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  portion of space
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  house
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  body
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  superficies
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  place of pilgrimage
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  diagram
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  sacred spot or district
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  land
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  buddha or any holy person
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  town
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  place where anything is found
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  enclosed plot of ground
क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	  site

क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 area
क्रियाशीलभाग 	-	 kriyAzIlabhAga 	-	 m.
  	-	 activearea(spreadsheetfeature)  [ computer ]
सक्रियभाग 	-	 sakriyabhAga 	-	 m.
  	-	 activearea(spreadsheetfeature)  [ computer ]
भूमि 	-	  bhUmi 	-	 f.
  	-	 area
देश 	-	  deza 	-	 m.
  	-	 area
केदार 	-	  kedAra 	-	 m.
  	-	 area
अजिर 	-	  ajira 	-	 n.
  	-	 area
अङ्गण 	-	  aGgaNa 	-	 n.
  	-	 area
आन्तरक क्षेत्रफल 	-	  Antaraka kSetraphala 	-	 n.
  	-	  core area
जलग्रह 	-	  jalagraha 	-	 m.
  	-	  catchment area  [ water gathering area ]
जलग्रह-क्षेत्र 	-	  jalagraha-kSetra 	-	 n.
  	-	  catchment area
उत्सङ्ग 	-	  utsaGga 	-	 m.
  	-	  horizontal area
उपरितल-क्षेत्रफल 	-	  uparitala-kSetraphala 	-	 n.
  	-	  superficial area
कर्मभूमि 	-	  karmabhUmi 	-	 f.
  	-	 area of operation
सूचनाकोन 	-	  sUcanAkona 	-	 m.
  	-	  notification area
विषय 	-	  viSaya 	-	 m.
  	-	  subject area ,  field
स्कन्ध 	-	  skandha 	-	 m.
  	-	  subject area ,  field
विद्यास्तान 	-	  vidyAstAna 	-	 n.
  	-	  subject area ,  field
स्फुटफल 	-	  sphuTaphala 	-	 n.
  	-	  distinct or precise area
उपवन 	-	  upavana 	-	 n.
  	-	  small wooded land or area
कोष्ठ 	-	  koSTha 	-	 n.
  	-	  any enclosed space or area
कोष्ठागार 	-	  koSThAgAra 	-	 n.
  	-	  any enclosed space or area
रणाजिर 	-	  raNAjira 	-	 n.
  	-	 area or arena for fighting
समकोष्ठमिति 	-	  samakoSThamiti 	-	 f.
  	-	 area or superficial contents
उत्सङ्ग 	-	  utsaGga 	-	 m.
  	-	  any horizontal area or level
परोगव्यूति 	-	  parogavyUti 	-	 ind.
  	-	  beyond the area of pasture-land
फल 	-	  phala 	-	 n.
  	-	 area or superficial contents of a figure
भसद् 	-	  bhasad 	-	 f.
  	-	  mound of fatty tissue covering the pubic area in women  [ Mons Veneris - Anotomy ]
कटीर 	-	  kaTIra 	-	 m.
  	-	  mound of fatty tissue covering the pubic area in women  [ Mons Veneris - Anotomy ]

क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 field
स्थान 	-	 sthAna 	-	 n.
  	-	 field  [ computer ]
क्षेत्ररक्षक 	-	 kSetrarakSaka 	-	 m.
  	-	 fielder  [ baseball,  cricket ]
क्षेत्राभिधान 	-	 kSetrAbhidhAna 	-	 n.
  	-	 fieldname  [ computer ]
क्षेत्रनाम 	-	 kSetranAma 	-	 n.
  	-	 fieldname  [ computer ]
केदार 	-	 kedAra 	-	 m.
  	-	 paddyfield
सङ्कलितक्षेत्र 	-	 saGkalitakSetra 	-	 n.
  	-	 calculatedfield  [ computer ]
क्षेत्रनिरूपण 	-	 kSetranirUpaNa 	-	 n.
  	-	 fielddefinition  [ computer ]
निश्चितायामक्षेत्र 	-	 nizcitAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायामक्षेत्र 	-	 sthirAyAmakSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
स्थिरायतिक्षेत्र 	-	 sthirAyatikSetra 	-	 n.
  	-	 fixed-lengthfield  [ computer ]
प्रतिदिनं प्रबोधामि क्षेत्रेषु च गच्छामि. 	-	 pratidinaMprabodhAmikSetreSucagacchAmi. 	-	 sent.
  	-	 IwakeupeverydayandIgointothefields.
कृषी 	-	  kRSI 	-	 f.
  	-	 field
राजि 	-	  rAji 	-	 f.
  	-	 field
राजिका 	-	  rAjikA 	-	 f.
  	-	 field
विषय 	-	  viSaya 	-	 m.
  	-	 field
गोचर 	-	  gocara 	-	 m.
  	-	 field
अध्याचार 	-	  adhyAcAra 	-	 m.
  	-	 field
अज्र 	-	  ajra 	-	 m.
  	-	 field
निष्कुट 	-	  niSkuTa 	-	 m.
  	-	 field

क्षेत्र 	-	 kSetra 	-	 n.
  	-	 farm
कृषक 	-	 kRSaka 	-	 m.
  	-	 farmer
कृषिकर 	-	 kRSikara 	-	 m.
  	-	 farmer
क्षेत्रिकगृहवाटी 	-	  kSetrikagRhavATI 	-	 f.
  	-	 farm
कर्षक 	-	  karSaka 	-	 m.
  	-	 farmer
कृषीवल 	-	  kRSIvala 	-	 m.
  	-	 farmer
क्षेत्रिन् 	-	  kSetrin 	-	 m.
  	-	 farmer
इलव 	-	  ilava 	-	 m.
  	-	 farmer
कृषिक 	-	  kRSika 	-	 m.
  	-	 farmer
कृषाण 	-	  kRSANa 	-	 m.
  	-	 farmer
क्षेत्रपति 	-	  kSetrapati 	-	 m.
  	-	 farmer
क्षेत्रिक 	-	  kSetrika 	-	 m.
  	-	 farmer
क्षेत्रिकगृह 	-	  kSetrikagRha 	-	 n.
  	-	 farmhouse
वेश 	-	  veza 	-	 m.
  	-	  small farmer
अभिजनन प्रक्षेत्र 	-	  abhijanana prakSetra 	-	 n.
  	-	  breeding farm
समूह्य कृषिकरण 	-	  samUhya kRSikaraNa 	-	 n.
  	-	  collective farming
सामूहिक-कृषिकरण 	-	  sAmUhika-kRSikaraNa 	-	 n.
  	-	  collective farming
खेट 	-	  kheTa 	-	 m.
  	-	  residence of peasants and farmers
मध्यमभृतक 	-	  madhyamabhRtaka 	-	 m.
  	-	 farm-labourer who works both for his master and himself

 
   क्षेत्र  kSetra n.
   superficies

 
   क्षेत्र  kSetra  n.
    area   
   वर्तामहे  { वृत् }  vartAmahe   { vRt }  verb  we  are     
   वर्तसे  vartase  verb  you  are    
   वर्तध्वे  { वृत् }  vartadhve   { vRt }  verb 1  you  are     
   वर्तन्ते  { वृत् }  vartante   { vRt }  verb 1  they  are    
   पूग  pUga  n.
    areca nut    
   वर्तावहे  { वृत् }  vartAvahe   { vRt }  verb 1  we two  are    
   वर्तेथे  vartethe  verb  you two  are     
   भवान् कः ?  bhavAn kaH ?  m.
   Who  are  you?   
   कुशलं वा?  kuzalaM vA?  sent.
   How  are  you?    
   कथमस्ति भवान्?  kathamasti bhavAn?  sent.
   How  are  you?   
   कथमस्ति भवन्?  kathamasti bhavan?  sent.
   How  are  you?  [ masc. ]   
   कुशलः वा?  kuzalaH vA?  sent.
   how  are  you?   
   कथम् अस्ति भवान् / भवती ?  katham asti bhavAn / bhavatI ?  sent.
   How  are  you?    
   त्वम् बुद्धिमान्  tvam buddhimAn  sent.
   You  are  wise   
   कः त्वम् ?  kaH tvam ?  sent.
   Who  are  you?    
   वर्तेते  { वृत् }  vartete   { vRt }  verb 1  they two  are    
   भवतः वचनं सत्यम्  bhavataH vacanaM satyam  sent.
   You  are  right.    
   त्वं कुत्र असि ?  tvaM kutra asi ?  sent.
   Where  are  you?   
   भवान् बालकः  bhavAn bAlakaH  sent.
   You  are  a boy.        

 
   क्षेत्र  kSetra  n.
    area    
   क्रियाशीलभाग  kriyAzIlabhAga  m.
   active  area  (spreadsheet feature)  [ computer ]   
   सक्रियभाग  sakriyabhAga  m.
   active  area  (spreadsheet feature)  [ computer ]  
   भूमि  bhUmi f.
   area    
   देश  deza m.
   area   
   केदार  kedAra m.
   area    
   अजिर  ajira n.
   area   
   अङ्गण  aGgaNa n.
   area    
   आन्तरक क्षेत्रफल  Antaraka kSetraphala n.
   core area   
   जलग्रह  jalagraha m.
   catchment area  [ water gathering area ]   
   जलग्रह-क्षेत्र  jalagraha-kSetra n.
   catchment area   
   उत्सङ्ग  utsaGga m.
   horizontal area    
   उपरितल-क्षेत्रफल  uparitala-kSetraphala n.
   superficial area   
   कर्मभूमि  karmabhUmi f.
   area of operation   
   सूचनाकोन  sUcanAkona m.
   notification area   
   विषय  viSaya m.
   subject area ,  field   
   स्कन्ध  skandha m.
   subject area ,  field  
   विद्यास्तान  vidyAstAna n.
   subject area ,  field   
   स्फुटफल  sphuTaphala n.
   distinct or precise area   
   उपवन  upavana n.
   small wooded land or area    
   कोष्ठ  koSTha n.
   any enclosed space or area   
   कोष्ठागार  koSThAgAra n.
   any enclosed space or area    
   रणाजिर  raNAjira n.
   area or arena for fighting  
   समकोष्ठमिति  samakoSThamiti f.
   area or superficial contents   
   उत्सङ्ग  utsaGga m.
   any horizontal area or level  
   परोगव्यूति  parogavyUti ind.
   beyond the area of pasture-land   
   फल  phala n.
   area or superficial contents of a figure  
   भसद्  bhasad f.
   mound of fatty tissue covering the pubic area in women  [ Mons Veneris - Anotomy ]   
   कटीर  kaTIra m.
   mound of fatty tissue covering the pubic area in women  [ Mons Veneris - Anotomy ]     
            

 
   क्षेत्र  kSetra  n.
    field   
   स्थान  sthAna  n.
    field  [ computer ]   
   उग्र  ugra  adj.
    fierce   
   कूर  kUra  adj.
    fierce    
   क्षेत्ररक्षक  kSetrarakSaka  m.
    fielder  [ baseball,  cricket ]  
   तीव्रम्  tIvram  adverb   fiercely    
   क्षेत्राभिधान  kSetrAbhidhAna  n.
    field name  [ computer ]  
   क्षेत्रनाम  kSetranAma  n.
    field name  [ computer ]   
   केदार  kedAra  m.
   paddy  field   
   सङ्कलितक्षेत्र  saGkalitakSetra  n.
   calculated  field  [ computer ]   
   क्षेत्रनिरूपण  kSetranirUpaNa  n.
    field definition  [ computer ]  
   निश्चितायामक्षेत्र  nizcitAyAmakSetra  n.
   fixed-length  field  [ computer ]   
   स्थिरायामक्षेत्र  sthirAyAmakSetra  n.
   fixed-length  field  [ computer ]  
   स्थिरायतिक्षेत्र  sthirAyatikSetra  n.
   fixed-length  field  [ computer ]   
   प्रतिदिनं प्रबोधामि क्षेत्रेषु च गच्छामि.  pratidinaM prabodhAmi kSetreSu ca gacchAmi.  sent.
   I wake up every day and I go into the  fields.   
   तिग्म  tigma adj.
   fiery   
   उद्दाम  uddAma adj.
   fiery  
   अग्निमय  agnimaya adj.
   fiery   
   अग्निवर्ण  agnivarNa adj.
   fiery  
   कार्शानव  kArzAnava adj.
   fiery       

Wilson

English

 क्षेत्र
n.
  (-त्रं)
1 A field.
2 The body.
3 A wife.
4 A pure or sacred spot,  a place of pilgrimage,  as Benares,  &c.
5 Plane figure,  geometry.
6 A diagram. 
E.
  क्षि to dwell,  &c. affix ष्ट्रन्.

Apte

English

क्षेत्रम् [kṣētram],  [क्षि-ष्ट्रन्] A fiield,  ground,  soil
 चीयते बालिश- स्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः Mu.*
  1.3.

Landed property,  land.

Place,  abode,  region,  repository
 कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानाम् Pt.*
  1.191
 Bh.*
  1.77
 Me.*
  16.

A sacred spot,  a place of pilgrimage
 क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Me.*
  5
 Bg.*
  1.1.

An enclosed spot of ground,  portion or space,  superficies,  circuit.

Fertile soil.

Place of origin
 Bhāg.*
  2.6.1.

A wife
 अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् Ś.*
  1
 Ms.*
  3.175
 वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा ... क्षेत्रे बीजमुत्पादयेत् Kau. A.
 1.17.

The sphere of action,  the body (regarded as the field of the working of the soul)
 योगिनो यं विचिन्वन्ति क्षेत्राभ्यन्तर- वर्तिनम् Ku.*
  6.77
 Bg.*
  13.1, 2, 3.

The mind. 

A house
 a town. 

A plane figure,  as a triangle.

A diagram.  

A sign of the zodiac.

(in chiromancy) A certain portion marked out on the palm
 क्षेत्रं मृजां च विधिवत्कुशलो$वलोक्य सामुद्रविद्वदति यातमनागतं च Bṛi. S.*
   68.1. Comp.
   -अंशः a degree of the ecliptic.-अधिदेवता the tutelary deity of any sacred piece of ground. -आजीवः,  -करः,  -कृत m.
  a cultivator,  peasant.-इक्षुः N.
  of a corn (यवनाल- Mar.
  जोंधळा). -गणितम् geometry. -गत a.
  geometrical. ˚उपपत्तिः f.
  geometrical proof.  -ज a.
 

produced in a field.

born from the body.

(जः) one of the 12 kinds of sons allowed by the old Hindu Law,  the offspring of a wife by a kinsman duly appointed to raise up issue to the husband
 Ms.*
  9.167, 18
 Y.*
  1.69, 2.128. -जात a.
  begotten on the wife of another. -ज्ञ a.
 

knowing places.

clever,  dexterous
 क्षेत्रज्ञवद्भाषसे त्वं हि धर्मान् Mb.
 *  1.89.14.

(ज्ञः) the soul
 cf.
   क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत Bg.*
  13.1, 3
 Ms.*
  12.12.

the Supreme Soul.

a libertine.

a form of Śiva. 

a witness. (-ज्ञा) a girl fifteen years old personating Durgā at a festival. -देवता the deity of the fields
 N.
  of a serpant. -पतिः a land-owner,  a landlord. -पदम् a place sacred to a deity
 पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे Bhāg.*
  9.4.2.

पालः a man employed to guard a field.

a deity protecting fields.

an epithet of Śiva.  -फलम् the area or superficial contents of a figure (in math.)-भक्तिः f.
  the division of a field. -भूमिः f.
  cultivated land. -राशिः quantity represented by geometrical figures. -लिप्ता a minute of the ecliptic. -विद् a.
  =
  क्षेत्रज्ञ q. v.  (m.  )

a sage,  one who has spiritual knowledge
 यमक्षरं क्षेत्रविदो विदुः Ku.*
  3.5.

the soul
 यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विष्वगाविः Bhāg.*
  4.22.37.

व्यवहारः drawing a figure in geometry.

geometrical demonstration.  -स्थ a.
  residing at a sacred place.

Apte 1890

English

 क्षेत्रं [क्षि-ष्ट्रन्] 1 A field,  ground,  soil
 चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः Mu. 1. 3. 
2 Landed property,  land. 
3 Place,  abode,  region,  repository
 कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानां Pt. 1. 191
 Bh. 1. 77
 Me. 16. 
4 A sacred spot,  a place of pilgrimage
 क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Me. 48
 Bg. 1. 1. 
5 An enclosed spot of ground,  portion of space,  superficies,  circuit. 
6 Fertile soil. 
7 Place of origin. 
8 A wife
 अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसंभवा स्यात् Ś. 1
 Ms. 3. 175. 
9 The sphere of action,  the body (regarded as the field of the working of the soul)
 योगिनो यं विचिन्वंति क्षेत्राभ्यंतरवर्तिनं Ku. 6. 77
 Bg. 13. 1,  2,  3. 
10 The mind. 
11 A house
 a town. 
12 A plane figure,  as a triangle. 
13 A diagram. 
14 A sign of the zodiac. 
Comp. 
अधिदेवता the tutelary deity of any sacred piece of ground. 
आजीवः,  
करः,  
कृत् m. a cultivator,  peasant. 
गणितं geometry. 
गत a. geometrical. °उपपत्तिः f. geometrical proof. 
ज a. {1} produced in a field. {2} born from the body. (
जः) one of the 12 kinds of sons allowed by the old Hindu Law,  the offspring of a wife by a kinsman duly appointed to raise up issue to the husband
 Ms. 9. 167,  180
 Y. 1. 69,  2. 128. 
जात a. begotten on the wife of another. 
ज्ञ a. {1} knowing places. {2} clever,  dexterous. (
ज्ञः) {1} the soul
 cf. Bg. 13. 1,  3
 Ms. 12. 12. {2} the supreme soul. {3} a libertine. {4} a husbandman. {5} a form of Śiva. {6} a witness. (
ज्ञा) a girl fifteen years old personating Durgā at a festival. 
पतिः a land-owner,  a landlord. 
पदं a place sacred to a deity. 
पालः {1} a man employed to guard a field. {2} a deity protecting fields. {3} an epithet of Śiva. 
फलं the area or superficial contents of a figure (in math.). 
भक्तिः f. the division of a field. 
भूमिः f. cultivated land. 
राशिः quantity represented by geometrical figures. 
विद् a. = क्षेत्रज्ञ q. v. (
m.) {1} a husbandman. {2} a sage,  one who has spiritual knowledge
 Ku. 3. 50. {3} the soul. 
व्यवहारः {1} drawing a figure in geometry. {2} geometrical demonstration. 
स्थ a. residing at a sacred place. 

Monier Williams Cologne

English

 क्षे॑त्र n.
  (√ 2. क्षि) landed property,  land,  soil (क्षे॑त्रस्य प॑ति,  ‘lord of the soil’,  N.
  of a kind of tutelary deity,  RV.
  
 AV.
   ii,  8,  5
 also क्षे॑त्रस्य प॑त्नी,  ‘mistress of the soil’,  and क्षे॑त्राणाम् प॑ति,  ‘the lord of the soil’,  N.
  of tutelary deities,  AV.
   ii,  12,  1
 VS.
  xvi,  18)

 ‘soil of merit’,  a Buddha or any holy person,  Divyāv.
 

 a field (e.g. °त्रं-√ कृ,  ‘to cultivate a field’,  Mn.
  
 Yājñ.
  ii,  158
 cf.
   सस्य-क्ष्°),  RV.
   &c.
  

 place,  region,  country,  RV.
  
 AV.
   iii,  28,  3
 TS.
  vii
 Suśr.
 
 Megh.
 
 Vet.
 

 a house,  L.
 

 a town,  L.
 

 department,  sphere of action,  MBh.
   xiv,  126
 R.
  &c.
  

 place of origin,  place where anything is found,  Yogas.
  ii,  4
 Suśr.
 
 BhP.
   viii,  12,  33

 a sacred spot or district,  place of pilgrimage (as Benares &c.
  
 often ifc. ),  BrahmaP.

 an enclosed plot of ground,  portion of space,  superficies (e.g. स्व्-अल्प-क्ष्°,  of a small circuit,  Yājñ.
  ii,  156)

 (in geom.
  ) a plane figure (as a triangle,  circle,  &c.
  ) enclosed by lines,  any figure considered as having geometrical dimensions,  Gol.
 

 a diagram,  W.
 

 a planetary orbit,  Gaṇit.
 

 a zodiacal sign,  Sūryas.
 

 an astrological mansion,  VarBṛS.
 
 VarBṛ.
  i,  xi

 (in chiromancy) certain portions marked out on the palm,  VarBṛS.
  lxviii,  1

 ‘fertile soil’,  the fertile womb,  wife,  Mn.
  
 Yājñ.
  ii,  127
 MBh.
  
 R.
 
 Śak.
 
 BhP.

 the body (considered as the field of the indwelling soul),  Yājñ.
  iii,  178
 Bhag.
  xiii,  1 and 2
 Kum.
   vi,  77

 (in Sāṃkhya phil.
 ) =
  अ-व्यक्त (q.v.),  Tattvas.
 

 क्षेत्र [cf.   अ॑-क्ष्°,  अन्य- and कुरु-क्षेत्र॑,  कर्म-क्ष्°,  देव-क्ष्°,  धर्म-क्ष्°,  रण-क्ष्°,  सिद्ध-क्ष्°,  सु-क्ष्°,  सुरेश्वरी-क्ष्°
 cf.
   also Goth.
  haithi,  Them.
   haithjo
 Germ.
   Heide.]

Monier Williams 1872

English

 क्षेत्र क्षेत्र,  अम्,  n. (fr. 1. or 2. क्षि), 
landed property,  land,  soil,  a field (e. g. क्षेत्रं
कृ,  to cultivate the soil
 क्षेत्रस्य पति,  lord of
the soil,  N. for a kind of genius or tutelary deity
regarded in the Veda as the guardian of cultivated
fields)
 place,  region,  country
 a sacred spot or dis-
trict,  a place of pilgrimage,  as Benares &c.
 an
enclosed plot of ground,  portion of space,  superficies, 
circuit,  circumference
 fertile soil
 the fertile womb, 
a wife
 place of origin
 department,  sphere of action, 
the body considered as the field of the indwelling
and working of the soul
 a sign of the zodiac
 (in
geometry) a plane figure,  as a triangle,  circle,  &c.
enclosed by lines,  any figure considered as having
geometrical dimensions
 a diagram
 a house,  town
[cf. अन्य-क्षेत्र,  कुरु-क्षेत्र,  &c.
 cf. also
Goth. haithi,  Them. haithjo
 Germ. Heide.]
—क्षेत्र-कर,  अस्,  ई,  अम्,  cultivating a field
 a
husbandman.
—क्षेत्र-कर्कटी,  f. a kind of gourd
[cf. बालुकी।]
—क्षेत्रकर्म-कृत्,  त्,  त्,  त्,  one who
cultivates the soil,  a husbandman.
—क्षेत्र-कर्-
मन्,  अ,  n. cultivation of the soil.
—क्षेत्र-गणित, 
अम्,  n. geometry.
—क्षेत्र-गत,  अस्,  आ,  अम्,  geo-
metrical.
—क्षेत्रगतोपपत्ति (°त-उप्°),  इस्,  f.
geometrical proof.
—क्षेत्र-चिर्भिटा,  f. a kind of
gourd,  = चिर्भिटा.
—क्षेत्र-ज,  अस्,  आ,  अम्,  pro-
duced in a field,  as corn &c.
 born from the body
(अस्),  m.,  scil. पुत्र,  a son,  the offspring of the wife
by a kinsman or person duly appointed to raise up
issue to the husband,  (this is one of the twelve kinds
of issue allowed by the old Hindū law)
 (आ),  f.,  N.
of several plants,  = श्वेत-कण्टकारी,  शशाण्डुली, 
गोमूत्रिका,  शिल्पिका,  चणिका.
—क्षेत्र-जात,  अस्, 
आ,  अम्,  begotten on the wife of another.
—क्षेत्र-
जेष,  अस्,  m.,  Ved. contest for landed property, 
acquisition of land.
—क्षेत्र-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्, 
knowing localities
 familiar with the cultivation of
the soil,  a husbandman &c.
 clever,  dexterous,  skil-
ful,  cunning
 (अस्),  m. ‘knowing the body, ’ i. e. the
soul,  the conscious principle in the corporeal frame
a libertine,  a whoremonger
 a form of Śiva
 N.
of a prince
 (आ),  f. a girl fifteen years old who
personates the goddess Durgā at a festival of this
deity.
—क्षेत्र-तत्त्व,  अम्,  n. a part of the work
Smṛti-tattva.
—क्षेत्र-तर,  अम्,  n.,  Ved. a spot
very fit for cultivation or for habitation.
—क्षेत्र-
ता,  f. the state of being a seat or residence,  a seat, 
a place of residence.
—क्षेत्र-दूती,  f. a kind of
Solanum (श्वेत-कण्टकारी).
—क्षेत्र-देवता,  f.
‘the deity of the fields, ’ epithet of a serpent in the
Pañca-tantra.
—क्षेत्र-पति,  इस्,  m. the owner of a
field,  a landowner,  a landlord,  a farmer
 [cf. क्षै-
त्रपत,  क्षैत्रपत्य,  p. 271,  and क्षेत्रस्य-
पति above.]
—क्षेत्र-पद,  अम्,  n. a place
sacred to a deity.
—क्षेत्र-पर्पटी,  f.,  N. of
a shrub,  Oldenlandia Biflora or another species.
—क्षेत्र-पाल,  अस्,  m. a man employed to guard
fields from depredation
 a deity protecting the
fields
 an epithet of Śiva.
—क्षेत्र-फल,  अम्, 
n. (in geometry) the superficial contents of a figure.
—क्षेत्र-भक्ति,  इस्,  f. the division of a field.
—क्षेत्र-भूमि,  इस्,  f. cultivated land.
—क्षेत्र-
यमानिका,  f.,  N. of a plant,  = वचा.
—क्षेत्र-
रक्ष,  अस्,  m. a man employed to guard fields
from depredation.
—क्षेत्र-राशि,  इस्,  m. quantity
represented by geometrical figures.
—क्षेत्र-रुहा, 
f. a kind of gourd,  = बालुकी.
—क्षेत्र-वसुधा,  f.
cultivated land.
—क्षेत्र-विद्,  त्,  त्,  त्,  familiar with
localities
 experienced,  clever,  skilful
 (त्),  m. a
husbandman
 a sage,  one who possesses spiritual
knowledge
 the soul.
—क्षेत्र-व्यवहार,  अस्,  m.
drawing a figure in geometry
 geometrical demon-
stration.
—क्षेत्र-सम्भव,  अस्,  m.,  N. of either
of the shrubs Cañcu and Bhiṇḍā
 (आ),  f. a kind of
gourd,  = शशाण्डुली.
—क्षेत्र-सम्भूत,  अस्,  m.
a kind of grass,  = कुन्दर.
—क्षेत्र-साति,  इस्,  f., 
Ved. acquisition of field or land.
—क्षेत्र-साधस्, 
आस्,  आस्,  अस्,  Ved. arriving at or coming to a place.
—क्षेत्र-सीमा,  f. the boundary of a meadow or
field or holy place.
—क्षेत्र-स्थ,  अस्,  आ,  अम्, 
residing at a sacred place.
—क्षेत्राजीव (°र-आज्°), 
अस्,  आ,  अम्,  one who gains a livelihood by cultivating
the soil
 a cultivator,  a peasant.
—क्षेत्राधिदेवता
(°र-अध्°),  f. the tutelary deity of any consecrated
piece of ground.
—क्षेत्राधिप (°र-अध्°),  अस्, 
m. = the preceding
 the regent of a sign of the
zodiac.
—क्षेत्रामलकी,  the plant Flacourtia Ca-
taphracta
 [cf. भूम्य्-आमलकी।]
—क्षेत्रा-सा,  आस्, 
आस्,  अम्,  Ved. acquiring or gaining land.
—क्षेत्रे-
क्षु (°र-इक्°),  उस्,  m. a kind of grain,  = यावनाल।
—क्षेत्रोपेक्ष (°र-उप्°),  अस्,  m.,  N. of a son
of Śvaphalka.

Macdonell

English

 क्षेत्र kṣé-tra,  n.
  landed property
 field 🞄(-ṃ kṛ,  cultivate a field)
 place,  region
 seat,  🞄sphere of activity,  source
 extent
 womb
 🞄wife
 seat of the soul,  body
 primeval soul 🞄or matter.

Benfey

English

 क्षेत्र क्षेत्र,  i. e. 1. 2. क्षि + त्र,  n.
 
 1. Landed property,  Bhāg. P. 9,  6,  37.
 2. A field,  Man.  10,  114.
 3. Place, 
Lass. 17. 2.
 4. Extent,  Yājñ. 2,  156.
 5. A wife,  Man.  9,  33
 MBh. 1,  4661.
 6. The body,  Bhag. 13,  1.
 -- Comp.
 
अ-, 
n.
  a barren field,  Man.  10,  71. कर्-
मक्षेत्र,  i. e.
कर्मन्-,  n.
  the seat of
sacred works,  Bhāg. P. 5,  17,  11.
कुरु-, 
 I. n.
  the name of a country,  Man.  2,  19
 II. m.
  pl. the name of its inhabitants, 
Man.  7,  193.
धर्म-,  n.
  a plain in the
north-west of India,  Bhag. 1,  1. र-
ण-,  n.
  a field of battle,  Chr. 25,  57.
सुर-ईश्वरी-,  n.
  the name of a district, 
Rājat. 5,  37.

Hindi

क्षेत्र

Apte Hindi

Hindi

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
"खेत,  मैदान,  भूमि"

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
"भूसंपत्ति,  भूमि"

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
"स्थान,  आवास,  भूखण्ड,  गोदाम"

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
"पुण्यस्थान,  तीर्थस्थान"

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
बाड़ा

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
उर्वरा भूमि

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
जन्मस्थान

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
पत्नी

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
कायक्षेत्र शरीर

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
मन

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
"घर,  नगर"

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
सपाट आकृति जैसे कि त्रिभुज

क्षेत्रम्
नपुं*
   - क्षि + ष्ट्रन् 
रेखाचित्र

Shabdartha Kaustubha

Kannada

क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬತ್ತ ಮೊದಲಾದುವನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಭೂಮಿ /ಗದ್ದೆ
निष्पत्तिः - > क्षि (निवासगत्योः) - "ष्ट्रन्" (उ० ४-१५९)
व्युत्पत्तिः - > क्षीयते धान्यैरत्र
प्रयोगाः - > "चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः"
उल्लेखाः - > मुद्रा० १-३
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಾನ /ಜಾಗ /ಪ್ರದೇಶ
प्रयोगाः - > "सद्यः क्षीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालम्"
उल्लेखाः - > मेघ० १-१६
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪುಣ್ಯಸ್ಥಲ /ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಲ
प्रयोगाः - > "आसन्नं युवयोः क्षेत्रमिदं वाराणसी तु यत् । कथितं नातिदूरे च वर्तते नरसत्तमौ । नाचिरात् कामदं पुण्यं क्षेत्रं पीठं निगद्यते । कामरूपं महापीठं गुह्यात् गुह्यतमं परम् ॥"
उल्लेखाः - > कालिकापु०
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಳತ್ರ /ಪತ್ನಿ /ಹೆಂಡತಿ
प्रयोगाः - > "अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात्"
उल्लेखाः - > शकु० १
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹ /ಶರೀರ
प्रयोगाः - > "इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते" । "योगिनो यं विचिन्वन्ति क्षेत्राभ्यन्तरचारिणम्"
उल्लेखाः - > गीता० १३-१,  कुमा० ६-७७
विस्तारः - > "क्षेत्रं शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयोः" - मेदि० ।
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗೃಹ /ಮನೆ
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯೋನಿ /ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನ
विस्तारः - > "क्षेत्रं भार्याङ्गकेदारपुण्यभूगृहयोनिषु" - नानार्थर० ।
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮಾತ್ಮ /ಪರಮೇಶ್ವರ
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಂತಃಕರಣ /ಮನಸ್ಸು
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯಾದಿ ಗ್ರಹಗಳ ಗೃಹ /ಮೇಷ ಮೊದಲಾದ ೧೨ ರಾಶಿಗಳು
प्रयोगाः - > "कुजशुक्रबुधेन्द्वर्कसौम्यशुक्रावनीभुवाम् । जीवार्किभानुजेज्यानां क्षेत्राणि स्युरजादयः"
उल्लेखाः - > ज्योतिस्०
क्षेत्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಲೀಲಾವತಿಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ವೃತ್ತ ತ್ರಿಕೋಣ ಚತುಷ್ಕೋಣ ಮೊದಲಾದುವು

L R Vaidya

English

 kzetra {% n. %} 1. Landed property,  soil,  a field,  e.g. चीयते बालिशस्यापि सत्क्षेत्रपतिता कृषिः Mud.i.,  M.x.114
place,  region,  कपटशतमयं क्षेत्रमप्रत्ययानाम् Bhartr.i.77,  Sant.S.ii.3,  Megh.i.16
a sacred spot,  a place of pilgrimage,  क्षेत्रं क्षुत्रप्रधनंपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः Megh.i.46,  Bg.i.1
an enclosed spot of ground
fertile soil
place of origin
the body considered as the abode of the soul,  योगिनो यं विचिन्वंति क्षेत्राभ्यंतरवर्तिनम् K.S.vi.77,  Bg.xiii.1,  2
the mind
a wife,  तौ तु जातौ परक्षेत्रे M.iii.175
a house,  a town
a plain figure (in Geometry),  a diagram.

Bopp

Latin

 क्षेत्र n. (r. क्षि s. त्र)
1) campus. BH. 1. 1. (Goth. haithi, 
Th. haithjô ager nostrum Heide,  ejecto ष्).
2) corpus.
BH. 13. 1.
3) uxor. MAH. 1. 4661.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

हार
पु
हार,  इष्टिकानिचय,  मुक्तागण,  मानविशेष,  क्षेत्र
इष्टिकानिचयो हारो हारो मुक्तागणः स्मृतः ।
हारो मानविशेषः स्याद्धारश्च क्षेत्रमुच्यते ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0001

करण
क्ली
करण,  कारण,  क्षेत्र,  इन्द्रिय
करणं कारणं विद्यात् क्षेत्रं करणमिष्यते ।
करणो जातिभेदश्च करणानीन्द्रियाणि च ॥ ९५ ॥
verse 1.1.1.95
page 0007

क्षेत्र
क्ली
क्षेत्र,  देह,  दाराः,  केदार,  वृद्धि
देहे दारेषु केदारे क्षेत्रं वृद्धौ च कीर्त्यते ।
verse 2.1.1.7
page 0008

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 kṣetra (field,  always nt. in Skt.,  and so khetta in Pali acc. to PTSD),  rather often has masc. endings and modifiers: SP 〔9.4〕 (end of vs) kṣetrāḥ
 〔24.3〕 (vs) kṣetra (n. pl.) tathātra kecid … tathaiva kecit
 Laṅk 〔12.17—13.1〕 (prose) te ca kṣetrāḥ sanāyakāḥ
 LV 〔280.9〕 (vs) sphuṭāḥ kṣetrā hy acintiyāḥ
 〔280.12〕 (vs) sarve te … kṣetrāḥ (most mss. kṣa°,  see s.v. kṣatra)
 this substitute kṣatra with masc. endings LV 〔354.22〕
 〔357.4〕. See buddhakṣetra.

Indian Epigraphical Glossary

English

 kṣetra (EI 24),  a department or committee.
(SII 1),  a sacred place. Cf. Varāha-kṣetra.

Lanman

English

 kṣétra,  n. dwelling-place,  87^17
 piece of
ground
 field. [√1kṣi 1.]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
सुवासिनी वधूटी स्याच्चिरिण्ट्यथ सधर्मिणी ।
पत्नी सहचरी पाणिगृहीती गृहिणी गृहाः ॥ ५१२ ॥
दारा क्षेत्रं वधूर्भार्या जनी जाया परिग्रहः ।
द्वितीयोढा कलत्रं च पुरंध्री तु कुटुम्बिनी ॥ ५१३ ॥
-wordlist-
 
सुवासिनी (स्त्री),  वधूटी (स्त्री),  चिरण्टी (स्त्री),  सधर्मिणी (स्त्री),  पत्नी (स्त्री),  सहचरी (स्त्री),  पाणिगृहीती (स्त्री),  गृहिणी (स्त्री),  गृहाः (पुंब),  गृह (क्ली),  दाराः (पुंब),  क्षेत्र (क्ली),  वधू (स्त्री),  भार्या (स्त्री),  जनी (स्त्री),  जाया (स्त्री),  परिग्रह (पुं),  द्वितीया (स्त्री),  ऊढा (स्त्री),  कलत्र (क्ली),  पुरन्ध्री (स्त्री),  कुटुम्बिनी (स्त्री)

--source--
 
इन्द्रियायतनमङ्गविग्रहौ क्षेत्रगात्रतनुभूघनास्तनूः ।
मूर्तिमत्करणकायमूर्तयो वेरसंहननदेहसंचराः ॥ ५६३ ॥
घनो बन्धः पुरं पिण्डो वपुः पुद्गलवर्ष्मणी ।
कलेवरं शरीरेऽस्मिन्नजीवे कुणपं शवः ॥ ५६४ ॥
मृतकं रुण्डकबन्धौ त्वपशीर्षे क्रियायुजि ।
-wordlist-
 
इन्द्रियायतन (क्ली),  अङ्ग (क्ली),  विग्रह (पुं),  क्षेत्र (क्ली),  गात्र (क्ली),  तनु (स्त्री),  भूघन (पुं),  तनू (स्त्री),  मूर्तिमत् (पुं),  करण (क्ली),  काय (पुं),  मूर्ति (स्त्री),  वेर (पुंक्ली),  संहनन (क्ली),  देह (पुंक्ली),  सञ्चर (पुं),  घन (पुं),  बन्ध (पुं),  पुर (क्ली),  पिण्ड (पुंक्ली),  वपुस् (क्ली),  पुद्गल (पुं),  वर्ष्मन् (क्ली),  कलेवर (क्ली),  शरीर (पुंक्ली),  कुणप (क्ली),  शव (पुं),  मृतक (क्ली),  रुण्ड (पुं),  कबन्ध (पुंक्ली)

--source--
 
क्षेत्रे तु वप्रः केदारः सेतौ पाल्यालिसंवराः ।
-wordlist-
 
क्षेत्र (क्ली),  वप्र (पुंक्ली),  केदार (पुंक्ली),  सेतु (स्त्री),  पालि (स्त्री),  आलि (स्त्री),  संवर (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

दाराः
दाराः,  क्षेत्र,  कलत्र,  भार्या,  सहचरी,  वधू,  सधर्मचारिणी,  पत्नी,  जाया,  गृहिणी,  गृहा
दाराः क्षेत्रं कलत्रं च भार्या सहचरी वधूः ।
सधर्मचारिणी पत्नी जाया च गृहिणी गृहाः ॥ ४९४ ॥
verse 2.1.1.494
page 0057

तनु
तनु,  तनू,  संहनन,  शरीर,  कलेवर,  विग्रह,  देह,  काय,  अङ्ग,  वपुस्,  वर्ष्मन्,  पुर,  पिण्ड,  क्षेत्र,  गात्र,  घन,  मूर्ति
तनुस्तनूः संहननं शरीरं, 
कलेवरं विग्रहदेहकायाः ।
अङ्गं वपुर्वर्ष्म पुरं च पिण्डं, 
क्षेत्रं च गात्रं च घनश्च मूर्तिः ॥ ५१० ॥
verse 2.1.1.510
page 0058

वप्र
वप्र,  क्षेत्र,  केदार
सीत्यं सस्यं प्रोक्तं वप्रं क्षेत्रं च केदारम् ॥ ५७४ ॥
verse 2.1.1.574
page 0065

पुराणम्

English

क्षेत्र स् / KṢETRA (S). Sacred spots. In Malayālam it means Temples also.1) General information.   The temples of india are reflections of the outward form or body of man. As the soul lives in the body of man,  God dwells in the temples. The stone,  rock,  marble,  metals etc. are equal to the bones of the body of a man.2) Two types of temples.   Temples are of two types. One type is the grāmadevatā temples. These are temples in which goddess bhadrakālī is consecrated and worshipped for the protection of villages and cities. The second type is of special temples. These are temples specially meant for a particular god or goddess. Thus there are temples for viṣṇu,  śiva,  gaṇapati and so on.3) grāmadevatā temples.   Worship of bhadrakālī existed in india from very early times. When Mohanjodaro and Harappa were excavated idols of devī (goddess) more than 4000 years old,  were obtained from there. During the prevalence of buddhism in india the goddesses Yaksī and Hāritī were worshipped in india. Later when Hinduism was revived these goddesses took their places in it as the goddesses of Hindu Purāṇas and epics. The kālī temples of ujjayinī and Calcutta are famous. In the cidambara temple also the main deity is kālī. The legend is that Paramaśiva defeated kālī in a dance. In Mysore Cāmuṇḍī (kālī) is worshipped as chief goddess or family goddess. Kāmākṣī in kāñcī,  Mīnākṣī in Madura (South india),  Mūkāmbikā in North karṇāṭaka and so on are the gentle and peaceful forms of kālī.4) devas (gods).   In many of the temples in South india,  Munīśvaran and Karuppan are the grāmadevatās (village gods). In some places bhairava also is worshipped as grāmadevatā. In certain other places Vīran,  Irulan,  Kāreṭṭi,  Noṇḍi and Pañcaruli are worshipped. śāstā or Ayyappan has a prominent place among the village gods. Importance is attached to śāstā or Ayyappan mostly in kerala and Tamil Nāḍu.

Vedic Reference

English

 Kṣetra,  ‘field.’ The use of this word in the Rigveda points
clearly to the existence of separate fields^1 carefully measured
off, ^2 though in some passages the meaning is less definite, 
indicating cultivated land generally.^3 In the Atharvaveda^4 and
later the sense of a separate field is clearly marked,  though the
more general use is also found.^5 The deity Kṣetrasya Pati, ^6
‘Lord of the Field, ’ should probably be understood as the god
presiding over each field,  just as Vāstoṣ Pati presides over each
dwelling.^7 It is a fair conclusion from the evidence that the
system of separate holdings already existed in early Vedic
times.^8 See also Urvarā,  Khilya.
1) x. 33,  6. Cf. iii. 31,  15
 v. 62,  7.
2) i. 110,  5.
3) i. 100,  18
 ix. 85,  4
 91,  6
 Kṣetra-
jeṣa,  i. 33,  15,  ‘acquisition of land’
kṣetrā-sā,  iv. 38,  1,  ‘gaining land’
kṣetraṃ-jaya,  ‘conquering cultivated
land, ’ Maitrāyaṇī Saṃhitā,  ii. 2,  11.
The wider sense of ‘place’ also occurs, 
v. 2,  3
 45,  9
 vi. 47,  20,  etc.,  and
often later.
4) iv. 18,  5
 v. 31,  4
 x. 1,  18
 xi. 1, 
22
 Taittirīya Saṃhitā,  ii. 2,  1,  2
Chāndogya Upaniṣad,  vii. 24,  2,  etc.
5) Av. ii. 29,  3
 xiv. 2,  7
 Śatapatha
Brāhmaṇa,  i. 4,  1,  15. 16,  etc.
6) Rv. iv. 37,  1,  2
 vii. 35,  10
 x. 66, 
13
 Av. ii. 8,  5
 kṣetrasya patnī,  ‘Mis-
tress of the Field, ’ 12,  1
 kṣetrāṇāṃ
patiḥ,  ‘Lord of Fields, ’ Vājasaneyi
Saṃhitā,  xvi. 18.
7) Macdonell,  Vedic Mythology,  p. 138.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  236
Śatapatha Brāhmaṇa,  vii. 1,  1,  8,  where
the Kṣatriya,  with the consent of the
people,  gives a settlement to a man:
that is,  presumably assigns to him a
definite Kṣetra for his own,  probably
measured out as recorded in Rv.
i. 110,  5.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  क्षेत्रम्
Root:  क्षेत्र
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ area
⇒ site
⇒ wife
⇒ body
⇒ land
⇒ town
⇒ soil
⇒ farm
⇒ house
⇒ field
⇒ place
⇒ ground
⇒ domain
⇒ region
⇒ diagram
⇒ country
⇒ department
⇒ superficies
⇒ fertile soil
⇒ fertile womb
⇒ soil of merit
⇒ zodiacal sign
⇒ landed property
⇒ place of origin
⇒ planetary orbit
⇒ portion of space
⇒ sphere of action
⇒ place of pilgrimage
⇒ astrological mansion
⇒ sacred spot or district
⇒ enclosed plot of ground
⇒ buddha or any holy person
⇒ place where anything is found
⇒ plane figure enclosed by lines
⇒ certain portions marked out on the palm
⇒ any figure considered as having geometrical dimensions
Shloka(s): 
2|9|11|1 ► पुन्नपुंसकयोर्वप्रः केदारः क्षेत्रमस्य तु। (वैश्यवर्गः)
3|3|31|2 ► वलजे क्षेत्रपूर्द्वारे वलजा वल्गुदर्शना॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|54|2 ► करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेष्वपि॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|9|11|1 ⇢ वप्रः (वप्र) (पुं) ⇒ father, barrier, bastion, barricade, Indian madder [Rubia cordifolia - Bot.]
➠ 2|9|11|1 ⇢ वप्रम् (वप्र) (नपुं) ⇒ father, barrier, bastion, barricade, Indian madder [Rubia cordifolia - Bot.]
➠ 2|9|11|1 ⇢ केदारः (केदार) (पुं) ⇒ lea, area, plain, paddy field, water meadow, kapila's field, mataGga's field, field or meadow, land under water, field under water, bed in a garden or field, name of a sacred body of water, basin for water round the root of a tree
➠ 2|9|11|1 ⇢ क्षेत्रम् (क्षेत्र) (नपुं) ⇒ area, site, wife, body, land, town, soil, farm, house, field, place, ground, domain, region, diagram, country, department, superficies, fertile soil, fertile womb, soil of merit, zodiacal sign, landed property, place of origin, planetary orbit, portion of space, sphere of action, place of pilgrimage, astrological mansion, sacred spot or district, enclosed plot of ground, buddha or any holy person, place where anything is found, plane figure enclosed by lines, certain portions marked out on the palm, any figure considered as having geometrical dimensions
➠ 3|3|31|2 ⇢ वलजम् (वलज) (नपुं)
➠ 3|3|54|2 ⇢ करणम् (करण) (नपुं) ⇒ act, mind, time, bond, body, charm, grain, sinew, heart, spell, muscle, rhythm, action, tendon, activity, document, producing, calculation, articulation, pronunciation, act of making, means of action, instrumentality, operation [math.], separated from its context, organ of sense or of speech, posture in sexual intercourse, astrological division of the day, special business of any tribe or caste, idea expressed by the instrumental case, sound or word as an independent part of speech, means or instrument by which an action is effected
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ लाङ्गलकृतरेखा
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ कृषीवलः
जातिः ➡ पृथ्वी
परा_अपरासंबन्धः ➡ षष्टिकक्षेत्रम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 क्षेत्रं,  क्ली,
   (क्षि + ष्ट्रन् ।) भूमिः । क्षेत इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । वप्रम् । २ केदारः ३ । इत्यमरः । २ ।९ । ११ ॥
 वलजम् ४ निष्कुटः ५ राजिका ६पाटीरः ७ । इति जटाधरः ॥
 * ॥
 तत्समूहवाच-कानि यथा,  --“कैदारकन्तु कैदार्य्यं क्षेत्रं कैदारकं तथा ।वारटञ्चेति पर्य्यायः क्षेत्रबृन्दे निगद्यते” ॥
इति शब्दरत्नावली ॥
 * ॥
 तद्भेदा यथा,  --“व्रीहिभवोचितं क्षेत्रं व्रैहेयं तत् समीरितम् ।शाल्यद्भवोचितं यत्तु शालेयमभिधीयते ॥
यव्यं यवोचितं क्षेत्रं यवक्यं यवकोचितम् ।षष्टिकोद्भवनं यत्तु षष्टिक्यं तत् प्रकीर्त्तितम् ॥
तिलोद्भवोचितं यत्तु तिल्यं तैलीनमित्यपि ।एवं माष्यन्तु माषीणं कौद्रव्यं कौद्रवीणवत् ॥
तथा भङ्ग्यञ्च भाङ्गीनमुम्यमौमीनमित्यपि ।अथ मौद्ग्यञ्च मौद्गीनमणव्यमाणवीनवत् ॥
माषकोद्रवभङ्गोमामुद्गाणुप्रभवोचितम् ।बीजाकृतमुप्तकृष्टमुत नीतिसमाह्वये ॥
सीत्यं कृष्टञ्च हल्यञ्च तृतीयाकृतमित्यपि ।त्रिगुणाकृतमित्येवं त्रिवारकृष्णभूमिषु ॥
शम्वाकृतं द्विहल्यञ्च द्विसीत्यं द्विगुणाकृतम् ।द्वितीयाकृतमप्यत्र द्विवारकृष्टभूमिषु ॥
द्रोणाढकखार्य्यादेर्व्वापादौ द्रौणिकस्तथा ।स्यादाढकिकखारोकौ उत्तमर्णादयस्त्रिषु ।आदिभ्यां प्रास्थिकादिश्च पाकादौ द्रौणिकोऽपि च” ॥
इति च शब्दरत्नाषली ॥
परक्षेत्रे गोचारणकथननिषेधो यथा,  --“न कुर्य्यात् सख्यवैराणि विवादं न च पैशुनम् ।परक्षेत्रे गां चरन्तीं न चाचक्षीत कस्यचित्” ॥
इति कूर्म्मपुराणे उपविभागे १५ अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च । मनुः ।“आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रऽथवा खले ।भक्षयन्तीं न कथयेत् पिबन्तञ्चैव वत्सकम्” ॥
इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
 * ॥
 तत्रस्थजलगुणाः ।“कैदारं मघुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम्” ॥
इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
अथ सिद्धक्षेत्राणि ।तत्र वाराणसीक्षेत्रं यथा,  --“आसन्नं युवयोः क्षेत्रमिदं वाराणसी तु यत् ।कथितं नातिदूरे च वर्त्तते नरसत्तमौ” ॥
 * ॥
कामरूपक्षेत्रं यथा,  --“नाचिरात् कामदं पुण्यं क्षेत्रं पीठं निगद्यते ।चिरात्तु कामदो देवो न चिराद्यत्र ज्ञानदः ॥
तत् क्षेत्रमिति लोके यद्गद्यते पूर्व्वसूरिभिः ।कामरूपं भहापीठं गुह्याद्गुह्यतमं परम्” ॥
इति च कालिकापुराण ५० अध्यायः ॥
 * ॥
गङ्गाक्षेत्रं यथा,  स्कान्दे ।“तीराद्गव्यूतिमात्रन्तु परितः क्षेत्रमुच्यते” ॥
नारायणक्षेत्रं यथा,  --“प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् ।तत्र नारायणः स्वामी गङ्गागर्भान्तरे वरे ॥
तत्र नारायणक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेः पदे ।एतेष्वन्येषु यो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः ।स च तीर्थप्रतिग्राही कुम्भीपाकं प्रयाति च” ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २७ अध्यायः ॥
 * ॥
भास्करक्षेत्रं यथा,  स्मृतिसमुच्चयलिखितवचने ।“गङ्गायां भास्करक्षेत्रे मातापित्रोर्म्मते गुरौ ।आधाने सोमपाने च वपनं सप्तसु स्मृतम्” ॥
भास्करक्षेत्रं प्रयागः । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
 * ॥
गयाक्षेत्रं यथा,  --“पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः” ॥
इति वायुपुराणम् ॥
 * ॥
 पुरुषोत्तमक्षेत्रं यथा,  --मुनय ऊचुः ।“पुरुषोत्तमाख्यं सुमहत् क्षेत्रं परमपावनम्” ॥
इत्यादि ।जैमिनिरुवाच ।“एतत् क्षेत्रवरञ्चास्य वपुर्भूतं महात्मनः ।स्वयं वपुष्मान् यत्रास्ते स्वनाम्ना ख्यापितं हि तत्इत्युत्कलखण्डम् ॥
 * ॥
 विष्णुक्षेत्राणि यथा,  --श्रीभगवानुवाच ।“शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् ! गुह्यनामानि मेऽधुनाक्षेत्राणि चैव गुह्यानि तव वक्ष्यामि यत्नतः ॥
कोकामुखे वराहञ्च मन्दरे मधुसूदनम् ।अनन्तं कपिलद्वीपे प्रभासे रविनन्दनम् ॥
माल्योदये तु वैकुण्ठं महेन्द्रे तु नृपान्तकम् ।ऋषभे तु महाविष्णुं द्वारकायान्तु भूपतिम् ॥
पाण्डिसह्ये तु देवेशं वसुकुण्डे जगत्पतिम् ।वन्दीवने महायोगं चित्रकूटे नराधिपम् ॥
नैमिशे पीतवासञ्च गवां निष्क्रमणे हरिम् ।शालग्रामे तपोवासमचिन्त्यं गन्धमादने ॥
कुव्जाम्रके हृषीकेशं गङ्गाद्वारे गदाधरम् ।गरुडध्वजं तोषके च गोविन्दं नागसाह्वये ॥
बृन्दावने तु गोपालं मथुरायां स्वयम्भुवम् ।केदारे माधवं विद्यात् वाराणस्यान्तु केशवम् ॥
पुष्करे पुष्कराक्षन्तु दृषद्वत्यां जयध्वजम् ।तृणबिन्दुवने वीरमशोकं सिन्धुसागरे ॥
केशे वटे महाबाहुममृतं तेजसो वने ।विशाखसूर्य्ये विश्वेशं नारसिंहं वने वने ॥
लोहाकुले रिपुहरं देवशाले त्रिविक्रमम् ।पुरुषोत्तमं दशपुरे कुब्जके वामनं विदुः ॥
विद्याधरं तिस्तायां वारणे धरणीधरम् ।देवदारुवने गुह्यं कावेर्य्यां नागशायिनम् ॥
प्रयागे योगमूर्त्तिञ्च पयोष्ण्यां सुन्दरं विदुः ।कुमारतीर्थे कौमारं लौहित्ये हयशीरषम् ।उज्जयन्यां त्रिविक्रमं लिङ्गस्फोटे चतुर्भुजम् ।हरिहरं तुङ्गभद्रायां दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते ॥
विश्वरूपं कुरुक्षेत्रे मणिकुण्डे हलायुधम् ।लोकतीरमयोध्यायां कुण्डिने रुक्मिणीपतिम् ॥
भञ्जीरे वासुदेवञ्च चक्रतीर्थे सुदर्शनम् ।आद्यं विष्णुपदे विद्यात् शूकरे शूकरं विदुः ॥
कुशेशं मानसे तीर्थे दण्डके श्यामलं विदुः ।त्रिकूटे नागमोक्षञ्च मेरुपृष्ठे च भास्करम् ॥
विरजं पुष्पमत्यायां बालञ्चामीकरे विदुः ।यशस्करं विपाशायां माहिष्मत्यां हुताशनम् ॥
क्षीराब्धौ पद्मनाभञ्च विमले तु सनातनम् ।शिवनद्यां शिवकरं गयायाञ्च गदाधरम् ॥
सर्व्वत्र परमात्मानं यः पश्यति स मुच्यते ॥
अष्टषष्टिस्तु नामानि कीर्त्तितानि मया तव ।क्षेत्राणि चैव गुह्यानि कथितानि विशेषतः ॥
द्रष्टव्यानि यथाशक्त्या क्षेत्राण्येतानि मानवैः ।वैष्णवैस्तु विशेषेण तेषां मुक्तिं ददाम्यहम्” ॥
इति नारसिंहे ६२ अध्यांयः ॥
 * ॥
 मेषादि-द्वादशराशिः । यथा,  --“राशिनामानि च क्षेत्रं भमृक्षं गृहनाम च ।मेषादीनाञ्च पर्य्यायं लोकादेव विचिन्तयेत्” ॥
 * ॥
ग्रहाणां क्षेत्राणि यथा,  --“कुजशुक्रबुधेन्द्वर्कसौम्यशुक्रावनीभुवाम् ।जीवार्किभानुजेज्यानां क्षेत्राणि स्युरजादयः” ॥
इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
 * ॥
 अपि च ।“मेषमङ्गारकक्षत्रं वृषं शुक्रस्य कीर्त्तितम् ।मिथुनस्य बुधो ज्ञेयः सोमः कर्क्कटकस्य तु ॥
सूर्य्यक्षेत्रं भवेत् सिंहः कन्या क्षत्रं बुधस्य च ।धनुः सुरगुरोश्चैव शनेर्मकरकुम्भकौ ॥
मीनः सुरगुरोश्चैव ग्रहक्षेत्रं प्रकीर्त्तितम्” ॥
इति गारुडे ६० अध्यायः ॥
 * ॥
 शरीरम् ।(यथा,  भगवद्गीतायाम् । १३ । १ ।“इदं शरीरं कौन्तेय ! क्षेत्रमित्यभिधीयते” ॥
कुतः शरीरस्य क्षेत्रत्वमित्यत्र शाङ्करभाष्यम् ।यथा,  -- “इदमिति सर्व्वनाम्नोक्तं विशिनष्ठि शरीर-मिति । हे कौन्तेय ! क्षतत्राणात् क्षयात् क्षर-णात् क्षेत्रवद्वास्मिन् कर्म्मफलनिर्वृतेः क्षेत्र-मितीतिशब्दः एवं शब्दपदार्थकः क्षेत्रमित्येव-मभिधीयते कथ्यते” ॥
 इच्छा । द्वेषः । सुखम् ।दुःखम् । चेतना । धृतिः । यथा,  भगवद्गीतायाम् ।१३ । ६ ।“इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः ।एतत् क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम्” ॥
इत्यत्र शाङ्करभाष्यं यथा,  -- “अथेदानीं आत्मगुणाइति यानाचक्षते वैशेषिकास्तेऽपि क्षेत्रधर्म्मा एवन तु क्षेत्रज्ञस्येत्याह भगवान् इच्छा द्वेष इति ।इच्छा यज्जातीयं सुखहेतुमर्थमुपलब्धवान् पूब्बपुनस्तज्जातीयमुपलभ्यमानस्तमादातुमिच्छति सु-खहेतुरिति सेयमिच्छान्तःकरणधर्म्मो ज्ञेयत्वात्क्षेत्रं तथा द्वेषो यज्जातीयमर्थं दुःखहेतुत्वे-नानुभूतवान्ं पूर्व्वं पुनस्तज्जातीयमुपलभ्यमानस्तंद्वेष्टि सोऽयं द्वेषो ज्ञेयत्वात् क्षेत्रमेव तथा सुख-मनुकूलं प्रसन्नं सत्त्वात्मकं ज्ञेयत्वात् क्षेत्रमेव दुःखंप्रतिकूलात्मकं ज्ञेयत्वात् तदपि क्षेत्रं संघातोदेहेन्द्रियाणां संहतिस्तस्यामभिव्यक्तान्तःकरण-वृतिः तप्त इव लौहपिण्डेऽग्निरात्मचैतन्याभास-रसविद्धा चेतना सा च क्षेत्रं ज्ञेयत्वात् धृति-र्ययावसादं प्राप्तानि देहेन्द्रियाणि ध्रियन्ते सा चज्ञेयत्वात् क्षेत्रं सर्व्वान्तःकरणधर्म्मोपलक्षणार्थ-मिच्छादिग्रहणं यत उक्तं तदुपसंहरति एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारं सह विकारेण महदा-दिनोदाहृतमुक्तं यस्य क्षेत्रभेदजातस्य संहतिरिदंशरीरं क्षेत्रं इत्युक्तं तत् क्षेत्रं व्याख्यातं महाभूतादि-भेदादभिन्नं धृत्यन्तम्” ॥
 इत्यत्र श्रीधरस्वामिनापियदुक्तं तदुच्यते । “एते चेच्छादयो दृश्यत्वान्नात्म-धर्म्मा अपि तु मनोधर्म्मा अतः क्षेत्रान्तःपातिनएवोपलक्षणञ्चैतत् सङ्कल्पादीनाम् । तथा चश्रुतिः । कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाअश्रद्धा धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्व्वं मनएवेति” ॥
 * ॥
 सप्तद्वीपा पृथिवी । यथा,  भाग-वते ९ । ६ । ३७ ।“यावत् सूर्य्य उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति ।सर्व्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रसुच्यते” ॥
)सिद्धस्थानम् । (यथा,  कथासरित्सागरे । ३ । ७८ ।“पाटलिपुत्त्रं क्षेत्रं लक्ष्मीस्वरस्वत्यौ” ।) कलत्रम् ।इति मेदिनी ॥
 (यथा मनुः । ९ । ३३ ।“क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् ।क्षेत्रबीजसमायोगात् सम्भवः सर्व्वदेहिनाम्” ॥
)गृहम् । नगरम् । इति वैजयन्तीकोषः ॥
 * ॥
अथ क्षेत्रव्यवहारो लिख्यते ।तत्र भुजकोटिकर्णानामन्यतमे ज्ञातेऽन्यतमयो-र्ज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तद्वयम् ।इष्टाद्वाहोर्यः स्यात्तत्स्पर्द्धिन्यां दिशीतरो बाहुः ।त्र्यस्रे चतुरस्रे वा सा कोटिः कीर्त्तिता तज्ज्ञैः ॥
तत्कृत्योर्योगपदं कर्णो दोःकर्णवर्गयोर्व्विवरात् ।मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योरन्तरात् पदं बाहुः ॥
उदाहरणम् ।कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोस्त्रयं तत्र का श्रुतिः ।कोटिं दोःकर्णतः कोटिश्रुतिभ्याञ्च भुजं वद ॥
कोटिः ४ । भुजः ३ । भुज-वर्गः ९ । कोटिवर्गः १६ ।एतयोर्योगात् २५ । मूलं५ कर्णो जातः ॥
अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम् ।कर्णः ५ । भुजः ३ । अन-योर्वर्गान्तरम् १६ । एत-न्मूलं कोटिः ४ ॥
अथ कोटिकर्णाभ्यां भुजानयनम् ।कोटिः ४ । कर्णः ५ । अ-नयोर्वर्गान्तरम् ९ । एत-न्मूलं भुजः ३ ॥
प्रकारान्तरेण तज्ज्ञानाय करणसूत्रंसार्द्धवृत्तम् ।राश्योरन्तरवर्गेण द्विघ्रे घाते युते तयोः ।वर्गयोगो भवेदेवं तयोर्योगान्तराहतिः ।वर्गान्तरं भवेदेवं ज्ञेयं सर्व्वत्र धीमता ॥
कोटिश्चतुष्टयमिति पूर्व्वोक्तोदाहरणे ।कोटिः ४ । भुजः । ३अनयोर्घाते १२ । द्वि-घ्ने २४ । अन्तरवर्गेण१ । युते वर्गयोगः २५ ।अस्य मूलं कर्णः ५ ॥
अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम् ।कर्णः ५ । भुजः ३ । अनयो-र्योगः ८ । पुनरेतयोरन्तरेणा-(२) हतो वा १६ ।वर्गान्तरमस्य मूलं कोटिः ४ ॥
अथ भुजज्ञानम् ।कोटिः ४ । कर्णः ५ । एवंजातो भुजः ३ ॥
उदाहरणम् ।साङ्घ्रित्रयमितो बाहुर्यत्र कोटिश्च तादृशी ।तत्र कर्णप्रमाणं किं गणक ! ब्रूहि मे द्रुतम् ॥
भुजः (१३/४) । कोटिः (१/४) । अ-नयोर्वर्गयोर्योमः (१६९/८) । अस्यमूलाभावात् करणीगत ए-वायं कर्णः ॥
 अस्यासन्नमूल-ज्ञानार्थमुपायः ।वर्गेण महतेष्टेन हताच्छेदांशयोर्वधात् ।पदं गुणपदक्षुण्णच्छिद्भक्तं निकटं भवेत् ॥
इयं कर्णकरणी (१६९/८) । अस्याः छेदांशघातः १३५२ ।अयुतघ्नः १३, ५२०, ००० । अस्यासन्नमूलं ३६७७ ।इदं गुणमूलं १०० । गुणितच्छेदेन ८०० । भक्तंलब्धमासन्नपदम् ४ । भागाः (४७७/८००) । अयं कर्णः ।एवं सर्व्वत्र ॥
त्र्यस्रजात्ये करणसूत्रं वृत्तद्वयम् ।इष्टो भुजोऽस्माद्द्विगुणेष्टनिघ्ना-दिष्टस्य कृत्यैकवियुक्तयाप्तम् ।कोटिः पृथक् सेष्टगुणा भुजोनाकर्णो भवेत्त्य्रस्रमिदन्तु जात्यम् ॥
इष्टो भुजस्तत्कृतिरिष्टभक्ताद्विःस्थापितेष्टोनयुतार्द्धिता वा ।तौ कोटिकर्णाविति कोटितो वाबाहुश्रुती वाकरणीगते स्तः ॥
उदाहरणम् ।भुजे द्वादशके यौ या कोटिकर्णावनेकधा ।प्रकाराभ्यां वद क्षिप्र तौ तावकरणीगतौ ॥
इष्टो भुजः १२ । इष्टं२ । अनेन द्विगुणेन ४ ।गुणितो भुजः ४८ । इष्टः२ । कृत्या ४ । एको-नया ३ । भक्तो लब्धाकोटिः १६ । इयमिष्ट-गुणा ३२ । मुजोना १२ । जातः कर्णः २० ॥
त्रिकेणेष्टेन वा ।कोटिः ९ ।कर्णः १५ ।पञ्चकेन वा ।कोटिः ५ ।कर्णः १३ ।इत्यादि ॥
अथ द्वितीयप्रकारेण ।इष्टो भुजः १२ । अस्यकृतिः १४४ । इष्टेन २ ।भक्तालब्धं ७२ । इष्टेन२ । ऊन ७० । युता७४ । वर्द्धितौ जातौकोटिकर्णौ ३५ । ३७ ।चतुष्टयेन वा ।कोटिः १६ ।कर्णः २० ।षट्केन वा ।कोटिः ९ ।कर्णः १५ ।अथेष्टकर्णात् कोटिभुजानयनेकरणसूत्रं वृत्तम् ।इष्टेन निघ्नात् द्विगुणाच्च कर्णा-दिष्टस्य कृत्यैकयुजा यदाप्तः ।कोटिर्भवेत् सा पृथगिष्टनिघ्नीतत्कर्णयोरन्तरमत्र बाहुः ॥
उदाहरणम् ।पञ्चाशीतिमिते कर्णे या यावकरणीगतौ ।स्यातां कोटिमुजौ तौ तौ वद कोविद ! सत्वरम् ॥
कर्णः ८५ । अयं द्वि-गुणः १७० । द्विकेने-ष्टेन हतः ३४० । इष्ट२ । कृत्या ४ । सैकया५ । भक्ते जाता कोटिः६८ । इयमिष्टगुणा१३६ । कर्णो ८५ ।निता जातो भुजः ८५ ।चतुष्केणेष्टेन वा ।कोटिः ४० ।भुजः ७५ ।पुनः प्रकारान्तरेण तत्करणसूत्रं वृत्तम् ।इष्टवर्गेण सैकेन द्विघ्नः कर्णोऽथवा हतः ।फलोनः श्रवणः कोटिः फलमिष्टगुणं भुजः ॥
पूर्व्वोदाहरणे ।कर्णः ८५ । अत्रद्विकेन इष्टेनजातौ कोटि-भुजौ ५१ । ६८ ।चतुष्केण वा ।कोटिः ७५ ।भुजः ४० । अत्रदोःकोट्योर्नाम-भेद एव केवलं नस्वरूपभेदः ॥
अथेष्टाभ्यां भुजकोटिकर्णानयनेकरणसूत्रं वृत्तम् ।इष्टयोराहतिर्द्विघ्नी कोटिर्वर्गान्तरं भुजः ।कृतियोगस्तयोरेवं कर्णश्चाकरणीगतः ॥
उदाहरणम् ।यैर्यैस्त्र्यस्रं भवेत् जात्यं कोटिदोःश्रवणैः सखे ! ।त्रीनप्यविदितानेतान् क्षिप्रं ब्रूहि विचक्षण ! ॥
अत्रेष्टे २ । १ । आभ्यांकोटिभुजकर्णाः ४ । ३। ५ ।अथवेष्टे २ । ३ । आ-भ्यां कोटिभुजकर्णाः१२ । ५ । १३ ।अथवा २ । ४ । आभ्यां को-टिभुजकर्णाः १६ । १२ ।२० । एवमन्यत्रानेकधा ।कर्णकोटियुतौ भुजे च ज्ञाते पृथक्-करणसूत्रं वृत्तम् ।वंशाग्रमूलान्तरभूमिवर्गो-वंशोर्द्ध्वतस्तेन पृथक्युतोनौ ।वंशौ तदर्द्धे भवतः क्रमेणवंशस्य खण्डे श्रुतिकोटिरूपे ॥
उदाहरणम् ।यदि समभुवि वेणुर्द्वित्रिपाणिप्रमाणोगणक ! पवनवेगादेकदेशे सभग्नः ।भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्गलग्नं तदग्रंकथय कतिषु मूलादेष भग्नः करेषु ॥
वंशाग्रमूलान्तरभूमिः १६ ।वंशः ३२ । कोटिकर्णयुतिः३२ । भुजः १६ । जातेउर्द्ध्वाधःखण्डे २० । १२ ।बाहुकर्णयोगे दृष्टे कोट्याञ्च ज्ञातायां पृथक्-करणसूत्रं वृत्तम् ।स्तम्भस्य वर्गोऽहिविलान्तरेणभक्तः फलं व्यालविलान्तरालात् ।शोध्यं तदद्धप्रमितैः करैः स्यात्विलाग्रतो व्यालकलापियोगः ॥
उदाहरणम् ।अस्ति स्तम्भतले विलं तदुपरि क्रीडाशिखण्डीस्थितः स्तम्भे हस्तनवोच्छ्रिते त्रिगुणिते स्तम्भप्रमा-णान्तरे । दृष्ट्वाहिं विलमाव्रजन्तमपतत् तिर्य्यक्स तस्योपरि क्षिप्रं ब्रूहि तयोर्विलात् कतिमितौसाम्येन गत्योर्युतिः ॥
स्तम्भः ९ अहिविलान्तरम् २७ । जाता विल-युत्योर्मध्यहस्ताः १२ ॥
कोटिकर्णान्तरे भुजे च दृष्टे पृथक्करण-सूत्रं वृत्तम् ।भुजाद्वर्गितात् कोटिकर्णान्तराप्तंद्विधा कोटिकर्णान्तरेणोनयुक्तम् ।तदर्द्धे क्रमात् कोटिकर्णौ भवेता-मिदं धीमता वेद्य सर्व्वत्र योज्यम् ॥
सखे ! पद्म तन्मज्जनस्थानमध्यंभुजः कोटिकर्णान्तरं पद्मदृश्यम् ।नलः कोटिरेतन्मितं स्याद्यदम्भोवदैवं समानीय पानीयमानम् ॥
उदाहरणम् ।चक्रक्रौञ्चाकुलितसलिले क्वापि दृष्टं तडागेतोयादूर्द्ध्वं कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम् ।मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाहतं हस्तयुग्मेतस्मिन्मग्नं गणक ! कथय क्षिप्रमम्भःप्रमाणम् ॥
कोटिकर्णान्तरं (१/२) । भुजः२ । लब्धं जलगाम्भीर्य्यं (१५/४) ।इयं कोटिः (१५/४) । इयमेवकोटिः कलिकामानयुताजातः कर्णः (१७/४) ॥
कोट्येकदेशेन युते कर्णे भुजे च दृष्टे कोटिकर्ण-ज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम् ।द्विनिघ्नतालोच्छ्रितिसंयुतं यत्सरोऽन्तरं तेन विभाजितायाः ।तालोच्छ्रितेस्तालसरोऽन्तरघ्न्याउड्डीयमानं खलु लभ्यते तत् ॥
उदाहरणम् ।बृक्षाद्धस्तशतोच्छ्रयाच्छतयुगे वापीं कपिः कोऽप्यगा-दुत्तीर्य्याथ परो द्रुतं श्रुतिपथेनोड्डीय किञ्चिद्द्रुमात् ।जातैवं समता तयोर्यदि गतावुड्डीयमानं किय-द्विद्वन् ! चेत्सुपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाचक्ष्व मे ।वृक्षवाप्यन्तरं २०० ।वृक्षोच्छ्रायः १००लब्धमुड्डीयमानं ५० ।कोटिः १५० । कर्णः२५० । भुजः २०० ॥
भुजकोट्योर्योगे कर्णे च ज्ञाते पृथक्करणसूत्रं वृत्तम् ।कर्णस्य वर्गाद्विगुणाद्विशोध्योदोःकोटियोगः स्वगुणोऽस्य मूलम् ।योगो द्विधा मूलविहीनयुक्तःस्यातां तदर्द्धे भुजकोटिमाने ॥
उदाहरणम् ।दशसप्ताधिकः कर्णस्त्त्यधिका विंशतिः सखे !भुजकोटियुतिर्यत्र तत्र ते मे पृथग्वद ॥
कर्णः १७ । दोःकोटियोगः २३ ।जाते भुजकोटी८ । १५ ।उदाहरणम् ।दोःकोट्योरन्तरं शैलाः कर्णो यत्र त्रयोदश ।भुजकोटी पृथक् तत्र वदाशु गणकोत्तम ! ॥
कर्णः १३ । भुजकोट्य-न्तरम् ७ । लब्धे भुज-कोटी ५ । १२ ॥
लम्बाववाधाज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम् ।अन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगात्वेण्वोर्वधे योगहृते च लम्बः ।वंशौ स्वयोगेन हृतावभीष्ट-भूघ्नौ च लम्बोभयतः कुखण्डे ॥
उदाहरणम् ।पञ्चदशदशकरोच्छ्रायवेण्वोरज्ञातमध्यभूमिकयोः ।इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुतेर्लम्बमानमाचक्ष्व ॥
वंशौ १५ । १० ।जातो लम्बः ६ ।वंशान्तरभूः ५ ।अत्र जाते भू-खण्डे ३ । २ ।अथवा भूः १० ।१५ १०खण्डे ६ । ४ । वाभूः १५ । खण्डे९ । ६ । वा भूः २० ।खण्डे १२ । ८ । एवंसर्व्वत्र लम्बः । स एव यद्यत्र भूमितुल्ये भुजे वंशःकोटिस्तदा भूखण्डेन किमिति त्रैराशिकेन सर्व्वत्रप्रतीतिःअथ अक्षेत्रलक्षणे सूत्रम् ।धृष्टोद्दिष्टमृजुभुजं क्षेत्रं यत्रैकबाहुतः स्वल्पा ।तदितरभुजयुतिरथवा तुल्या ज्ञेयं तदक्षेत्रम् ॥
उदाहरणम् ।चतुरस्रे त्रिषड्द्व्यर्का भुजास्त्र्यस्रे त्रिषण्णवाः ।उद्दिष्टा यत्र धृष्टेन तदक्षेत्रं विनिर्दिशेत् ॥
एते अनुपपन्ने क्षेत्रे ।भुजप्रमाणा ऋजुशलाकाः भुजस्थानेषु विन्य-स्यानुपपत्तिर्द्दर्शनीया ॥
आबाधादिज्ञानाय करणसूत्रमार्य्याद्वयम् ।त्रिभुजे भुजयोर्योगस्तदन्तरगुणो भुवा हतो लब्ध्या ।द्विःस्था भूरूनयुता दलिताबाधे तयोः स्याताम् ॥
स्वाबाधा भुजकृत्योरन्तरमूलं प्रजायते लम्बः ।लम्बगुणं भूम्यर्द्धं स्पष्टं त्रिभुजे फलं भवति ॥
उदाहरणम् ।क्षेत्रे महीमनुमिता त्रिभुजे भुजौ तु यत्रत्रयोदशतिथिप्रमितौ च यस्य ।तत्रावलम्बकमथो कथयावबाधेक्षिप्रं तथा च समकोष्ठमितिं फलाख्याम् ॥
भूः १४ । भुजौ १३ ।१५ । लब्धे आबाधे ५ ।९ । लम्बश्च १२ । क्षेत्र-फलञ्च ८४ ॥
ऋणाबाधोदाहरणम् ।दशसप्तदशप्रमौ भुजौत्रिभुजे यत्र नवप्रमा मही ।अवधे वद लम्बकं तथागणितं गाणितिकाशु तत्र मे ॥
भुजौ १० ।१७ । भूमिः९ । अत्रत्रि-मुजेभुजयो-र्योग इत्या-दिना लब्धम् २१ । अनेन भूरूना न स्यात् । अस्मा-देव भूरपनीता । शेषार्द्धमृणगता बाधा दिग्वै-परीत्येनेत्यर्थः । तथा जाते आबाधे ६ । १५ । अतउभयत्रापि जातो लम्बः ८ । फलम् ३६ ॥
चतुर्भुजत्रिभुजयोरस्पष्टस्पष्टफलानयनेकरणसूत्रं वृत्तम् ।सर्व्वदोर्युतिदलं चतुःस्थितंबाहुभिर्विरहितञ्च तद्वधात् ।मूलमस्फुटफलं चतुर्भुजेस्पष्टमेव मुदितं त्रिबाहुके ॥
उदाहरणम् ।भूमिश्चतुर्दशमिता मुखमङ्कसङ्ख्यंबाहू त्रयोदशदिवाकरसम्मितौ च ।लम्बोऽपि यत्र रविसंज्ञक एव तत्रक्षेत्रे फलं कथय तत् कथितं यदाद्यैः ॥
भूमिः १४ । मु-खम् ९ । बाहू १३ ।१२ । लम्बः १२ ।१३ १२उक्तवत् करणेनजातं क्षेत्रफलंकरणी २९८० ।अस्याः पदं किञ्चिन्नूनमेकचत्वारिंशच्छतम् १४१ ।इदमत्र क्षेत्रे न वास्तवं फलं किन्तु लम्बेन निघ्नंकुमुखैक्यखण्डमिति वक्ष्यमाणकरणेन वास्तवं फलं१३८ ।अत्र त्रिभुजस्य पूर्व्वोदाहृतस्य ।भूमिः १४ । भुजौ१३ । १५ । अनेनापिप्रकारेण त्रिबाहुकेतदेव वास्तवं फलं८४ । अत्र चतु-र्भुजस्यास्पष्टमुदि-तम् ॥
अथ स्थूलत्वनिरूपणार्थं सूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।चतुर्भुजस्यानियतौ हि कर्णौकथं ततोऽस्मिन्नियतं फलं स्यात् ।प्रसाधितौ तच्छ्रवणौ यदाद्यैःस्वकल्पितौ तावितरत्र न स्तः ॥
तेष्वेव बाहुष्वपरौ च कर्णा-वनेकधा क्षेत्रफलं ततश्च ॥
चतुर्भुजे हि एकान्तरकोणावाक्रम्यान्तः प्रवे-श्यमानौ तत्संसक्तं स्वकर्णं सङ्कोचयतः । इतरौतु वहिः प्रसरन्तौ स्वकर्णं वर्द्धयतः अत उक्तंतेष्वेव बाहुष्वपरौ च कर्णाविति ।लम्बयोः कर्णयोर्व्वैकमनिर्द्दिश्यापरः कथम् ।पृच्छत्यनियतत्वेऽपि नियतञ्चापि तत्फलम् ॥
स पृच्छकः पिशाचो वा वक्ता वा नितरां ततः ।यो न वेत्ति चतुर्ब्बाहुक्षेत्रस्यानियतां स्थितिम् ॥
समचतुर्भुजायतयोः फलानयने करणसूत्रंसार्द्धश्लोकद्वयम् ।इष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुजस्यकल्प्या च तद्वर्गविवर्जिता या ।चतुर्गुणा बाहुकृतिस्तदीयंमूलं द्वितीयश्रवणप्रमाणम् ॥
अतुल्यकर्णाभिहतिर्द्विभक्ताफलं स्फुटं तुल्यचतुर्भुजे स्यात् ।समश्रुतौ तुल्यचतुर्भुजे चतथायते तद्भुजकोटिघातः ॥
चतुर्भुजेऽन्यत्र समानलम्बेलम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डम् ॥
अत्रोद्देशकः ।क्षेत्रस्य पञ्चकृतितुल्यचतुर्भुजस्यकर्णौ ततश्च गणितं गणक ! प्रचक्ष्व ।तुल्यश्रुतेश्च खलु तस्य तथायतस्ययद्विस्तृती रसमिताष्टमितञ्च दैर्घ्यम् ॥
प्रथमोदाहरणे ।भुजाः २५ । २५ । २५ । २५ । अत्र त्रिंशन्मितामेकां ३० श्रुतिं प्रकल्प्य यथोक्तकरणेनजातान्या श्रुतिः ४० फलञ्च ६०० ॥
चतुर्द्दशमितामे-कां १४ । श्रुतिंप्र ल्प्योक्तवत्करणेन जाताअन्या श्रुतिः८४ । फलञ्च३३६ ॥
तत्कृत्योर्योगपदं कण इति जाता करणीगताश्रुतिरुभयत्र तुल्यैव १,  २५० । गणितञ्च ६२५ ।अथायतस्य ।विस्तृतिः ६ । दैर्घ्यम् ८ । अस्य गणितम् ४८ ।उदाहरणम् ।क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यंविश्वम्भरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या ।बाहू त्रयोदशनखप्रमितौ च लम्बःसूर्य्योन्मितश्च गणितं वद तत्र किं स्यात् ॥
ददनम् ११ । विश्वम्भरा २२ । बाहू १३ । २०लम्बः १२ ।अत्र सर्व्वदोर्युतिदलमित्यादिना स्थूलफलं२५० । वास्तवन्तु लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमितिजातं फलम् १९८ । क्षेत्रस्य खण्डत्रयं कृत्वा फलानिपृथगानीय ऐक्यं कृत्वास्य फलोपपत्तिर्दर्शनीयाखण्डत्रयदर्शनम् ।प्रथमस्य भुजकोटिकर्णाः ५ । १२ । १३ ।द्वितीयस्यायतस्य विस्तृतिः ६ । दैर्घ्यम् १२ । तृती-यस्य भुजकोटिकर्णाः १६ । १२ । २० ।अत्र त्रिभुजयोः क्षेत्रयोर्भुजकोटिघातार्द्धं फलंआयते चतुरस्रे क्षे त्रे तद्भुजकोटिघातः फलं यथा ।प्रथमक्षेत्रे फलम् ३० । द्वितीये ७२ । तृतीये ९६ ।एषामैक्यं सर्व्वक्षे त्रफलम् १९८ ।अथान्यदुदाहरणम् ।पञ्चाशदेकसहिता वदनं यदीयंभूः पञ्चसप्ततिमिता प्रमितोऽष्टषष्ट्या ।सव्यो भुजो द्विगुणविंशतिसन्मितोऽन्य-स्तस्मिन् फलं श्रवणलम्बमिती प्रचक्ष्व ॥
वदनम् ५१ ।भूमिः ७५ ।भुजौ ६८ ।४० ।अत्र फलावलम्बश्रुतीनां सूत्रं वृत्तार्द्धम् ।ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः श्रुतौ तुलम्बः फलं स्यान्नियतन्तु तत्र ।कर्णस्यानियतत्वात् लम्बोऽप्यनियत इत्यर्थः ॥
लम्बज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तार्द्धम् ।चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजेऽवलम्बःप्राग्वत् भुजौ कर्णभुजौ मही भूः ॥
अत्र लम्बज्ञानार्थं सव्यभुजाग्राद्दक्षिणभुजमूल-गामी इष्टः कर्णः सप्तसप्ततिमितः ७७ कल्पित-स्तेन चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजं कल्पितं तत्रासौ कर्णएको भुजः ७७ । द्वितीयस्तु सव्यभुजः ६८ । भूःसैव ७५ । अत्र प्राग्वल्लब्धो लम्बः (३०८/५) ।लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तम् ।यल्लम्बलम्बाश्रितबाहुवर्ग-विश्लेषमूलं कथिताबधा सा ।तदूनभूवर्गसमन्वितस्ययल्लम्बवर्गस्य पदं स कर्णः ॥
अत्र सव्यभुजाग्राल्लम्बः किल कल्पितः (३०८/५) ।अतो जाताबाधा (१४४/५) । तदूनभूवर्गसमन्वितेत्या-दिना जातः कर्णः ७७ ॥
द्वितीयकरणज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तद्वयम् ।इष्टोऽत्र कर्णः प्रथमं प्रकल्प्यस्त्र्यस्रे तु कर्णोभयतः स्थिते ये ।कर्णं तयोः क्ष्मामितरौ च बाहूप्रकल्प्य लम्बाववधे च साध्ये ॥
आबाधयोरेकककुप्स्थयोर्यत्स्यादन्तरं तत् कृतिसंयुतस्य ।लम्बैक्यवर्गस्य पदं द्वितीयःकर्णो भवेत् सर्व्वचतुर्भुजेषु ॥
तत्र चतुर्भुजे सव्यभुजाग्रात् दक्षिणभुजमूल-गामिनः कर्णस्य मानं कल्पितम् ७७ । तत्कर्ण-रेखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कर्णरेखोभयतो येत्र्यस्रे उत्पन्ने तयोः कर्णः भूमी तदितरौ च भुजौप्रकल्प्य प्राग्वल्लम्बः आबाधा च साधिता तद्द-र्शनं लम्बः ६० । द्वितीयलम्बः २४ । आबाधयो४५ । ३२ । रेकककुप्स्थयोरन्तरस्य १३ । कृते१६९ लम्बैक्य ८४ । कृतेश्च ७०५६ । योगः ७२२५ ।तस्य पदं द्वितीयकर्णप्रमाणम् ७५ ।अत्रेष्टकर्णकल्पने विशेषोक्तिसूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।कर्णाश्रितं स्वल्पभुजैक्यमुर्व्वींप्रकल्प्य तच्छेषमितौ च बाहू ।साध्योऽवलम्बोऽथ तथान्यकर्णःसोर्व्याः कथञ्चिच्छ्रवणो न दीर्घः ॥
तदन्यलम्बान्न लघुस्तथेदंज्ञात्वेष्टकर्णः सुधिया प्रकल्प्यः ॥
चतुर्भुजं हि एकान्तरकोणावाक्रम्य सङ्कोच्य-मानं त्रिभुजत्वं याति तत्रैककोणे लग्नलघुभुजयो-रैक्यं भूमिरितरौ भुजौ प्रकल्प्य साधितं स चलम्बादूनः सङ्कोच्यमानः कर्णः कथञ्चिदपि नम्यात् तदितरौ भुजौ भूमेरधिकौ न स्यातामेव-मुभयथापि एतदनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते ॥
विषमचतुर्भुजफलानयनाय करणसूत्रंवृत्तार्द्धम् ।त्र्यस्रे तु कर्णोभयतः स्थिते येतयोः फलैक्यं फलमत्र नूनम् ॥
अनन्तरोक्तक्षेत्रान्तस्त्र्यस्रयोः फले । ९२४ । २३१० ।अनयोरैक्यम् ३२३४ । तस्य फलम् ॥
समानलम्बस्यावधादिज्ञानाय करणसूत्रंवृत्तद्वयम् ।सभानलम्बस्य चतुर्भुजस्यमुखोनभूमिं परिकल्प्य भूमिम् ।भुजौ भुजौ त्र्यस्रवदेव साध्येतस्यावधे लम्बमितिस्ततश्च ॥
अबाधयोना चतुरस्रभूमि-स्तल्लम्बवर्गैक्यपदं श्रुतिः स्यात् ।समानलम्बे लघुदोः कुयोगा-न्मुखान्यदोःसंयुतिरल्पिका स्यात् ॥
उदाहरणम् ।द्विपञ्चाशन्मितव्येकचत्वारिंशन्मितो भुजौ ।मुखन्तु पञ्चविंशत्या तुल्यं षष्ट्या मही किल ॥
अतुल्यलम्बकं क्षेत्रमिदं पूर्व्वैरुदाहृतम् ।षट्पञ्चाशत् त्रिषष्टिश्च नियते कर्णयोर्मिती ॥
कर्णौ तत्रापरौ ब्रूहि समलम्बञ्च तच्छ्रुती ॥
अत्र बृहत्कर्णं त्रिषष्टि-मितं प्रकल्प्या-त्रं ज्ञातः प्रा-ग्वदन्यः कर्णः५६ ॥
अथ षट्पञ्चाशत्स्थाने द्वात्रिंशन्मितं कर्णं ३२प्रकल्प्य प्राग्वत् साध्यमाने कर्णे ।जातं करणीखण्डद्वयम् ६२१ । २७०० अनयो-र्मूलयोः २४(२३/२५) । ५१(२४/२५) । ऐक्यं द्वितीयः कर्णः७६(२२/२५) ।अथ तदेव क्षेत्रञ्चेत् समलम्बम् ।तदा मुखोनभूमिं परिकल्प्य भूमिमिति-ज्ञानार्थं त्र्यस्रङ्कल्पितम् । अत्र क्षेत्रे लम्बांशहारयोःषट्शते पतिते ।अत्राबाधे जाते (३/५)(१७२/५) लम्बश्च कर-णीगतो जातः(३८०१६/२५) आसन्न-मूलकरणेन जातः३८(६२२/६२५) । अयं तत्रचतुर्भुजे समलम्बःलब्धाबाधोनित-भूमेः समलम्बस्य च वर्गयोगः ५०४९ । अयंकर्णवर्गः । एवं बृहदावाधातो द्वितीयकर्णवर्गः२१७६ । अनयोरासन्नमूलकरणेन जातौ कर्णौ७१(१/२०) ४६(१३/२०) एवं चतुरस्रे तेष्वेव बाहुष्वन्यौकर्णौ बहुधा भवतः एवगनियतत्वेऽपि नियतावेवकर्णावानीतौ ब्रह्मगुप्ताद्यैस्तदानयनं यथा ।कर्णाश्रितभुजघातैक्यमभयथान्योन्यभाजितं गण-येत । योगेन भुजप्रतिभुजहत्योः कर्णो पदेविषमे ॥
कर्णाश्रितभुजघातेति एकवारमनयोः २५ ।३९ । घातः ९७५ । तथा ५२ । ६० । अनयोर्घातः३१२० । घातयोर्द्धयोरैक्यम् ४०९५ । तथा द्वितीय-वारम् २५ । ५२ । अनयोर्घाते जातम् १३०० ।तथा द्वितीयवारम् ३९ । ६० अनयोर्घाते २३४० ।घातयोर्द्वयोरैक्यम् ३६४० । एतदैक्यं भुजप्रतिभुज-योः ५२ । ३९ । घातः २०२८ । पश्चात् २५ । ६० ।अनयोर्वधः १५०० । तयोरैक्यम् ३५२८ । अनेनैक्येन ३६४० गुणितं जातं पूर्व्वैक्यं १२, ८४१, ९२० ।प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्येन ४०९५ । भक्तंलब्धं ३१ ३६ । अस्य मूलं ५६ । एककर्णस्तथाद्वितीयकर्णार्थं प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्यम् ४०९५ । भुजप्रतिभुज-३५२८ । वधयोगगुणितं जातं१४, ४४७, १६० । अन्यकर्णाश्रितघातैक्येन ३६४०भक्तं लब्धं ३९६९ । अस्य भूलम् ६३ । द्वितीयःकर्णः । अस्मिन् विषमे क्षेत्रे कर्णौ साधनं अस्यकर्णानयनस्य प्रक्रिया गौरवम् ॥
लघुप्रक्रियादर्शनद्वारेणाह ।अभीष्टजात्यद्वयबाहुकोटयःपरस्परं कर्णहता भुजा इति ॥
चतुर्भुजं यद्विषमं प्रकल्पितंश्रुती तु तत्र त्रिभुजद्वयात्ततः ॥
बाह्वोर्वधः कोटिवधेन युक् स्या-देका श्रुतिः कोटिमुजा वधैक्यम् ।अन्या लघौ सत्यपि साधनेऽस्मिन्पूर्व्वैः कृतं यद्बहु तन्न विद्मः ॥
जात्यक्षेत्रद्वयम् ।एतयोः इतरेतरकर्णहता भुजाः कोटयइतरेतरकर्णहताः कोटयो भुजा इति कृते जा-तम् २५ । ६० । ५२ । ३९ । तेषां महती भूर्लघु-मुखमितरौ बाहू इति प्रकल्प्य क्षेत्रदर्शनं इमौकर्णौ महतायासेनानीतौ ६३ । ५६ । अस्यैवजात्यद्वयस्योत्तरोत्तरभुजकोट्योर्घातौ जातौ ३६ ।२० । अनयोरैक्यमेकः कर्णः ५६ । बाह्वोः ३ । ५ ।कोट्योश्च ४ । १२ । घातौ १५ । ४८ । अनयो-रैक्यमन्यः कर्णः ६३ । एवं श्रुती स्यातां एवंसुखेन जाते ॥
अथ यदि पार्श्वभुजयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्तंक्षेत्रम् ।सूच्यावाधा (१५३६/१७) सूच्यावाधा (३५६४/१७) ।भूमानम् ३०० । मुखम् १२५ । बाहू २६० ।१९५ । कर्णौ २८० । ३१५ । लम्बौ १८९ । २२४ ॥
अथ सन्ध्याद्यानयनाय करणसूत्रं वृत्तद्वयम् ।लम्बतदाश्रितबाह्वोर्म्मध्यं सन्ध्याख्यमस्य लम्बस्य ।सन्ध्योना भूः पीठं साध्यं यस्याधरं खण्डम् ॥
सन्धिर्द्विस्थः परलम्बश्रवणहतः परस्य पीठेन ।भक्तो लम्बश्रुत्योर्योगात् स्यातामधःखण्डे ॥
लम्बः १८९ । तदाश्रितभुजः १९५ । अनयोर्मध्ये यल्लम्बलम्बाश्रितबाहुवर्गेत्यादिना गता वाधासन्धिसंज्ञा ४८ । तदूनितभूरिति द्वितीया वाधासा पीठसंज्ञा २५२ ।एवं द्वितीयलम्बः २२४ । तदाश्रितभुजः २६० ।पूर्व्ववत् सन्धिः १३२ । पीठम् १६८ ।अथाद्यलम्बस्याधः १८९ । खण्डं साध्यम् ।अस्य सन्धिः ४८ । द्विस्थः ४८ । परलम्बेन२२४ । श्रवणेन च २८० । पृथग्गुणितः १०७५२ ।१३४४० । परस्य पीठेन १६८ । भक्तो लब्धंलम्बाधःखण्डम् ६४ । श्रवणाधःखण्डञ्च ८० ।एवं द्वितीयलम्बस्य २२४ । सन्धिः १३२ । पर-लम्बेन १८९ । कर्णेन च ३१५ । पृथग्गुणितःतदा जात्यद्वयकर्णयोर्व्वधः ६५ । द्वितीयकर्णः ॥
अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणम् ।क्षेत्रे यत्र शतत्रयं ३०० क्षितिमितिस्तत्वेन्दु१२५ तुल्यं मुखं बाहू खोत्कृतिभिः २६० शराति-धृतिभिः १९५ तुल्यौ च तत्र श्रुती । एकाखाष्टयमैः २८० समा तिथिगुणैः ३१५ अन्याथतल्लम्बकौ तुल्यौ गोधृतिभिः १८९ तथा जिनयमै२२४ र्योगाच्छ्रवो लम्बयोः ॥
तत् खण्डे कथयाधरे श्रवणयोर्योगाच्च लम्बावधेतत्सूची निजमार्गवृद्धभुजयोर्योगाद्यथा स्यात्ततः ।सावाधं वद लम्बकञ्च भुजयोः सूच्याः प्रमाणे च केसर्व्वं गाणितिक । प्रचक्ष्व नितरां क्षेत्रेऽत्र दक्षो-ऽसि चेत् ॥
परस्य पीठेन २५२ । भक्तो लब्धं लम्बाधःखण्डम् ।९९ । श्रवणाधःखण्डञ्च १६५ ।अथ कर्णयोर्योगादधोलम्बज्ञानार्थंसूत्रं वृत्तम् ।लम्बौ भूघ्नौ निजनिजपीठविभक्तौ च वंशौ स्तः ।ताभ्यां प्राग्वत् श्रुत्योर्योगालम्बः कुखण्डे च ॥
लम्बौ १८९ । २२४ । भू ३०० । घ्नौ जातौ५६७०० । ६७२०० । स्वस्वपीठाभ्यां २५२ । १६८ ।भक्तौ एवमत्र लब्धौ वंशौ २२५ । ४०० । आभ्या-मन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादित्यादिकरणेन लब्धःकर्णयोगादधोलम्बः । १४४ । भूखण्डे च १०८ ।१९२ ॥
अथ सूच्यावाधालम्बभुजज्ञानार्थं सूत्रंवृत्तत्रयम् ।लम्बहृतो निजसन्धिः परलम्बगुणः समाह्वयो ज्ञेयः ।समपरसन्ध्योरैक्यं हारस्तेनोद्धृतौ तौ च ॥
समपरसन्धी भूघ्नौ सूच्यावाधे पृथक् स्याताम् ।हारहृतः परलम्बः सूचीलम्बो भवेद्भूघ्नः ॥
सूचीलम्बघ्नभुजौ निजनिजलम्बोद्धृतौ सूच्याः ।एवं क्षेत्रक्षोदः प्राज्ञैस्त्रैराशिकात् ज्ञेयः ॥
अत्र किलायं लम्बः २२४ । अस्य सन्धिः १३२ ।अयं परलम्बेन १८९ । गुणितो २२४ । अनेनभक्तो जातः समाह्वयः (८९१/८) । अस्य परसन्धेश्च४८ । योगो हारः (१२७५/८) । अनेन भूघ्नः ३०० ।समः (२६७३००/८) । परसन्धिश्च । (१४४००/१) भक्तोजाते सूच्याबाधे (३५६४/१७) । (१५३६/१७) । एवं द्वितीयःसमाह्वयः (५१२/९) ।द्वितीयो हारः (१७००/९) । अनेन भूघ्नः स्वीयःसमः (१५३६००/९) । परसन्धिश्च (३९६००/१) । भक्तोजाते सूच्याबाधे (१५३६/१७) (३५६४/१७) । परलम्बः २२४ ।भूमि ३०० । गुणो हारेण (१७००/९) । भक्तो जातःसूचीलम्बः (६०४८/१७) । सूचीलम्बेन भुजौ १९५ ।२६० । गुणितौ स्वस्वलम्बाभ्याम् १८९ । २२४ ।यथाक्रमं भक्तौ जातौ स्वमार्गवृद्धौ सूचीभुजौ(६२४०/१७) (७०२०/१७) ।एवमत्र सर्व्वत्र भागहारराशिं प्रमाणं गुण्य-गुणकौ तु यथायोग्यं फलेच्छे प्रकल्प्य सुधियात्रिराशिकमूह्यम् ॥
अथ वृत्तक्षेत्रे करणसूत्रं वृत्तम् ।व्यासे भनन्दाग्नि ३९२७ हते विभक्तेखवाणसूर्य्यैः १२५० परिधिः स सूक्ष्मः ।द्वाविंशतिघ्ने विहृतेऽथ शैलैः ७स्थूलोऽथवा स्याद्व्यवहारयोग्यः ॥
उदाहरणम् ।विष्कम्भमानं किल सप्त यत्रतत्र प्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व ।द्वाविंशतिर्यत् परिधिप्रमाणंतद्व्याससंख्याञ्च सखे विचिन्त्य ॥
आसमानम् ७ । लब्धं परिधिमानम् २१ (१२३९/१२५०) ।स्थूलो वा परिधिर्लब्धः २२ ।अथवा परिघितो व्यासानयनाय ।गुणहारविपर्य्ययेण व्यासमानं सूक्ष्मम् ७ (११/३९२७) ।स्थूलं वा ७ ।वृत्तगोलयोः फलानयने करणसूत्रं वृत्तम् ।वृत्तक्षेत्रे परिधिगुणितव्यासपादः फलं यत्क्षुण्णं वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् ।गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिघ्नंषड् भिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्भे घनाख्यम् ॥
उदाहरणम् ।यद्व्यासस्तुरगैर्मितः किल फलं क्षेत्रे समे तत्र किंव्यासः सप्तमितश्च यस्य सुमते गोलस्य तस्यापि किम् ।पृष्ठे कन्दुकजालसन्निभफलं गोलस्य तस्यापि किंमध्ये ब्रूहि घनं फलञ्च विमलां चेद्वेत्सि लीला-वतीम् ॥
वृत्रक्षेत्रफलदर्शनाय ।व्यासः ७ । परिधिः २१ (१२३९/१२५०) । क्षेत्रफलम्३८ (२४२३/५०००) ।गोलपृष्ठफलदर्शनाय ।व्यासः ७ । गोलपृष्ठफलम् १५३ (११७३/१२५०) ।गोलान्तर्गतधनफलदर्शनाय ।व्यासः ७ । गोलस्यान्तर्गतं घनफलम्१७९ (२४८७/२५००) ।अथ प्रकारान्तरेण तत्फलानयनेकरणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।व्यासस्य वर्गे भनवाग्निनिघ्नेसूक्ष्मं फलं पञ्चसहस्रभक्ते ।रुद्राहते शक्रहृतेऽथवा स्यात्स्थूलं फलं तद्ब्यवहारयोग्यम् ॥
घनीकृतव्यासदलं निजैक-विंशांशयुग्गोलघनं फलं स्यात् ॥
व्यासः ७ । अस्य वर्गे ४९ । भनवाग्निनिघ्नेपञ्चसहस्रभक्ते तदेव सूक्ष्मं फलम् ३८ (२२३४/५०००) ।अथवा व्यासस्य वर्गे ४९ । रुद्राहते ५३९ ।शक्रहृते लब्धं स्थूलं फलम् ३८ (१/२) । धनीकृत-व्यासदलम् (३४३/२) । निजैकतिंशांशयुग्गोलस्यघनफलं स्थूलम् १७९ (२/३) ।शरजीवानयनाय करणसूत्रंसार्द्धवृत्तम् ।ज्याव्यासयोगान्तरघातमूलंव्यासस्तदूनो दलितः शरः स्यात् ॥
व्यासाच्छरोनाच्छरसंगुणाच्चमूलं द्विनिघ्नं भवतीह जीवा ।जीवार्द्धवर्गे शरभक्तयुक्तेव्यासप्रमाणं प्रवदन्ति वृत्ते ॥
उदाहरणम् ।दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यत्र ज्या षण्मिता सखे ! ।तत्रेषुं वद वाणाज्ज्यां ज्यावाणाभ्याञ्च विस्तृतिम् ॥
व्यासः १० । ज्या ६ । योगः १६ । अन्तरम् ४ ।षातः ६४ । मूलम् ८ । एतदूनो व्यासः २ ।दलितः १ । जातः शरः १ । व्यासात् १० ।शरोनात् ९ । शर १ । सङ्गुणात् ९ । मूलम् ३ ।द्विनिघ्नं जाता जीवा ६ । एवं ज्ञाताभ्यां ज्या-वाणाभ्यां व्यासानयनं यथा जीवा- ६ । र्द्ध ३ ।घर्गे ९ । शर १ । भक्ते ९ । शर १ । युक्तेजातो व्यासः १० ।अथ वृत्तान्तस्त्र्यस्रादिनवास्रान्तक्षेत्राणांभुजमानानयनाय करणसूत्रंवृत्तत्रयम् ।त्रिद्ब्यङ्काग्निनभश्चन्द्रैः १०३९२३स्त्रिवाणाष्टयुगाष्टभिः ८४८५३ ।वेदाग्निवाणखाश्वैश्च ७०५३४खखाभ्राभ्ररसैः ६०००० क्रमात् ॥
वाणेषुनखवाणैश्च ५२०५५द्विद्विनन्देषुसागरैः ४५९२२ ।कुरामदशवेदैश्च ४१०३१ वृत्तव्यासे समाहते ॥
खखखाम्रार्क्र- १२०००० संभक्तेलभ्यन्ते क्रमशो भुजाः ।वृत्तान्तस्त्र्यस्रपूर्व्वेषांनवास्रान्तं पृथक् पृथक् ॥
उदाहरणम् ।सहस्रद्बितयव्यासं यद्वृत्तं तस्य मध्यतः ।समत्र्यस्रादिकानांमे भुजान् वद पृथक् पृथक् ॥
अथ वृत्तान्तस्त्रिभुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० । त्रिद्व्यङ्काग्निनभश्चन्द्रैः १०३९२३ ।गुणितः २०७८४६००० । खखखाभ्रार्कैः १२०००० ।भक्ते लब्धं त्र्यस्रे भुजमानं १७३२ (१/२०) ।वृत्तान्तश्चतुर्भुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० त्रिवाणाष्टयुगाष्टभिः ८४८५३ गुणितः१६९, ७०६, ००० । खखखाभ्रार्कैः १२०००० । भक्तेलब्धं चतुरस्रे भुजमानं १४१४ (१३/६०) ।वृत्तान्तःपञ्चभुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० । वेदाग्निवाणखाश्वैः ७०५३४ ।गुणितः १४१०६८००० खखखाभ्रार्कैः १२०००० ।भक्ते लब्धं पञ्चास्रे भुजमानं ११७५ (१७/३०) ।वृत्तान्तःषड्भुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० खखाभ्राभ्ररसैः ६०००० । गुणितः१२०, ०००, ००० । खखखाभ्रार्कैः १२०००० । भक्तेलब्धं षडसे भुजमानं १००० ।वृत्तान्तः सप्तभुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० वाणेषुनखवाणैः ५२०५५ । गुणितः१०४, ११०, ००० । खखखाभ्रार्कैः १२०००० । भक्तेलब्धं सप्तास्रे भुजमानं ८६७ (७/१२) ।वृत्तान्तरष्टभुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० । द्बिद्बिनन्देषुसागरैः ४५९२२ ।गुणितः ९१, ८४४, ००० । खखखाभ्रार्कैः १२००००भक्ते लब्धमष्टास्रे भुजमानं ७६५ (११/३०) ।वृत्तान्तर्नवभुजे भुजमानानयनाय ।व्यासः २००० । कुरामदशवेदैः ४१०३१ गुणितः८२, ०६२, ००० । खखखाभ्रार्कैः १२०००० । भक्तेलब्धं नवास्रे भुजमानं ६८३(१७/२०) ।एवमिष्टव्यासादेभ्योऽन्यापि जीवाः सिध्य-न्तीति तास्तु गोले ज्योत्पत्तौ वक्ष्ये ।अथ स्थूलजीवाज्ञानार्थं लघुक्रिययाकरणसूत्रं वृत्तम् ।चापोननिघ्नपरिधिः प्रथमाह्वयः स्यात्पञ्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थभागः ।आद्योनितेन खलु तेन भजेच्चतुर्घ्न-व्यासाहतं प्रथममाप्तमिह ज्यका स्यात् ॥
उदाहरणम् ।अष्टादशांशेन वृतेः समान-मेकादिनिघ्नेन च यत्र चापम् ।पृथक् पृथक् तत्र वदाशु जीवांखाकर्मितं व्यासदलञ्च यत्र ॥
व्यासः २४० । अत्र किलाङ्कलाघवाय विंशतेःसार्द्धार्कशतांशमिलितः सूक्ष्मपरिधिः ७५४ ।अस्याष्टादशांशः ४२ । अत्रापि अङ्कलाघवायद्बयोरष्टादशांशयुतो गृहीतः अनेन पृथक्पृथगेकादिगुणितेन तुल्ये धनुषि कल्पिते ज्याःसाध्याः ।अथवात्र सुखार्थं परिधेरष्टादशांशेन परिधिंघनूंषि चापवर्त्त्य ज्याः साध्यास्तथापि ता एवभवन्ति ।अपवर्त्तिते न्यासः । परिधिः १८ । चापानिच १ । २ । ३ । ४ । ५ । ६ । ७ । ८ । ९ । यथोक्त-करणेन लब्धा जीवाः ४२ । ८२ । १२० । १५४ ।१८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० ।अथ चापानयनाय करणसूत्रं वृत्तम् ।व्यासाब्धिघातयुतमौर्व्विकया विभक्तोजीवाङ्घ्रिपञ्चगुणितः परिधेस्तु वर्गः ।लब्धोनितात् परिधिवर्गचतुर्थभागा-दाप्ते पदे वृतिदलात् पतिते धनुः स्यात् ॥
उदाहरणम् ।विहिता इह ये गुणास्ततोवद तेषामधुना धनुर्मितिम् ।यदि तेऽस्ति धनुर्गुणक्रियागणिते गाणितिकातिनैपुणम् ॥
न्यासः ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ ।२०८ । २२६ । २३६ । २४० । स एवापवर्त्तित-परिधिः १८ । जीवाङ्घ्रिणा । (२१/२) पञ्चभिश्च ५ ।परिधेः १८ । वर्गो ३२४ गुणितः १७०१० । व्यासा-२४० । ब्धि ४ । घात ९६० । युतमौर्विकयानया१००२ भक्तो लब्धः १७ । अत्राङ्कलाघवाय चतु-र्विंशतेर्द्ब्यधिकसहस्रांशयुतो गृहीतोऽनेनोनितात्परिधिः १८ । वर्ग ३२४ । चतुर्थभागात् ६४ ।पदे प्राप्ते ८ । वृति १८ । दलात् ९ । पतिते १ ।जातं धनुः एवं जातानि धनूंषि । १ । २ । ३ ।४ । ५ । ६ । ७ । ८ । ९ । एतानि परिधिष्वष्टा-दशांशेन गुणितानि स्युः । इति श्रीभास्करा-चार्य्यविरचितायां लीलावत्यां क्षेत्रव्यवहारःसमाप्तः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 क्षेत्र न०
  क्षि--ष्ट्रन् । १ शस्याद्युतपत्तिस्थाने केदारे (क्षेत)अमरः शस्यभेदेन तस्य नामभेदा शब्दरत्ना० उक्ता यथा“व्रीहिभवोचितं क्षेत्रं व्रैहेयं तत् समीरितम् ।शाल्युद्भवोचितं यत्तु शालेय मभिधीयते । यव्यं यवोचितंक्षेत्रं यवक्य यवकोचितम् । षष्टिकोद्भवनं यत्तु षष्टिक्यंतत् प्रकीर्त्तितम् । तिलोद्भवोचितं यत्तु तिल्यं तैलीनमित्यपि । एवं माष्यन्तु माषीणं कौद्रव्यं कौद्रवीणवत् ।तथा भङ्ग्यञ्च भाङ्गीनमुम्यमौमीनमित्यपि । अथ मौद्न्यञ्चमौद्गीनमणव्यमाणवीनवत् । माषकोद्रवभङ्गोमामुद्गाणु-प्रभवोचितम् । वीजाकृतमुप्तकृष्टमुत नीतिसमाह्वये । सीत्यंकृष्टञ्च हल्यञ्च तृतीयाकृतमित्यपि । त्रिगुणाकृतमित्येवंत्रिवारकृष्टभूमिषु । शम्बाकृतं द्विहल्यञ्च द्विसीत्यं द्विगु-णाकृतम् । द्वितीयाकृतमप्यत्र द्विवारकृष्टभूमिषु । द्रोणा-ढककखार्य्यादेर्वापादौ द्रौणिकस्तथा । स्यादाढकिक-खारीकौ उत्तमर्णादयस्त्रिषु । आदिभ्यां प्रास्थिकादिश्चपाकादौ द्रोणिकोऽपि च२ देहे ३ अन्तःकरणे ४ कलत्रे,  ५ सिद्धस्थाने च मेदि० ।सिद्धस्थानानि काशीक्षेत्रादीनि तानि भारतादौ प्रसि-द्धानि कतिचित् संक्षिप्य प्रदर्श्यन्तेतत्र वाराणसीक्षेत्रं यथा “आसन्नं युवयोः क्षेत्रमिदं वा-राणसी तु यत् । कथितं नातिदूरे च वर्त्तते नरस-त्तमौ” । कामरूपक्षेत्रं यथा । “नाचिरात् कामदंपुण्यं क्षेत्रं पीठं निगद्यते । चिरात्तु कामदो देवोनचिराद्यत्र ज्ञानदः । तत् क्षेत्रमिति लोके यद्गद्यतेपूर्व्वसूरिभिः । कामरूपं महापीठं गुह्याद्गुह्यतमंपरम्” कालिकापु०  ५० अ० । गङ्गाक्षेत्रं स्का-न्दे “तीराद्गव्यूतिमात्रन्तु परितः त्रेमुच्यते” ।नारायणक्षेत्रं यथा “प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तच-तुष्टयम् । तत्र नारायणःस्वामो गङ्गागव्र्मान्तरे वरे ।तत्र नारायणेत्रे कुरुक्षेत्रे हरेः पदे । एतेष्वन्येषुयो दानं प्रतिगृह्णाति कामतः । स च तीर्थप्रतिग्राहीकुम्भीपाकं पयाति च” ब्रह्मवै० पु०
  प्र० ख० २७ अ० ।भास्करक्षेत्रम् “गङ्गायां भास्करक्षत्रे मातापित्रोर्म्मृते गुरौ ।आधाने सोमपाने च वपनं सप्तमु स्मृतम् । इतिस्मृतिसमुच्चयलिखितवचनम् । “भास्करक्षेत्रं प्रयागः” इतिप्रायचित्ततत्त्वम् । गयाक्षेत्रं यथा “पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः” इति वायुपुराणम् । पुरुषोत्त-मक्षेत्रम् । “मुनय ऊचुः । पुरुषोत्तमाख्यं सुमहत्क्षेत्रं परमपावनम्” । “जैमिनि रुवाच । एतत्क्षेत्रवर-ञ्चास्य वपुर्भूतं महात्मनः । स्वयं वपुष्मान् यत्रास्ते स्वनाम्राख्यापितं हि तत्” उत्कलखण्डम् । विष्णुक्षेत्रा-णि यथा “श्रीभगवानुवाच । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्!गुह्यनामानि मेऽधुना । क्षेत्राणि चैव गुह्यानि तव वक्ष्या-मि यत्नतः । कोकामुखे वराहञ्च मन्दरे मधुसूदनम् ।अनन्तं कपिलद्वीपे प्रभासे रविनन्दनम् । माल्योदये तुवैकुण्ठं महेन्द्रे तु नृपान्तकम् । ऋषमे तु महाविष्णुंद्वारकायान्तु भूपतिम् । पाण्डुसह्ये तु देवेशं वसुकुण्डेजगत्पतिम् । वन्दीवने महायोगं चित्रकूटे नराधि-पम् । नैमिषे पीतवासञ्च गवां निष्क्रमणे हरिम् ।शालग्रामे तपोवासम् अचिन्त्यं गन्धमादने । कुब्जाम्रकेहृषीकेशं गङ्गाद्वारे गदाधरम् । गरुद्धध्वजं तोषके चगोविन्दं नामसाह्वये । वृन्दावने तु गोपालं मथुरायांस्वयम्भुवम् । केदारे माधवं विद्यात् वाराणस्यान्तु केशवम् ।पुष्करे पुष्कराक्षन्तु दृषद्वत्यां जयध्वजम् । तृणविन्दु-वने वीरमशोकं सिन्धुसागरे । केशे वटे महाबाहुममृतं तेजसो वने । विशाखसूर्य्ये विश्वेशं नारसिंहंवने वने । लोहकूले रिपुहरं देवशाले त्रिविक्रमम् ।पुरुषोत्तमं दशपुरे कुब्जके वामनं विदुः । विद्याधरंवितस्तायां वारणे धरणीधरम् । देवदारुषने गुह्यं का-वेर्य्यां नागशायिनम् । प्रयागे योगमूर्त्तिञ्च पयोष्ण्यां सु-न्दरं विदुः । कुमारतीर्थे कौमारं लौहित्ये हय-शीर्षकम् । त्रिविक्रमसुज्जियन्थां लिङ्गस्फोटेचतुर्भु-जम् । हरिहरं तुङ्गभद्रायां दृष्ट्वा पापात् प्रमुच्यते ।विश्वरूपं कुरुक्षेत्रे मणिकुण्डे हलायुधम् । लोकवीरमयोध्यायां कुण्डिने रुक्मिणीपतिम् । मञ्जीरे वासुदेवञ्चचक्रतीर्थे सुदर्शनम् । आद्यं विष्णुपदे विद्यात् शूक-रे शूकरम् विदुः । कुशेशं मानसे तीर्थे दण्डके श्यामलंविदुः । त्रिकूटे नागमोक्षञ्च मेरुपृष्ठे च भास्करम् ।विरजं पुष्पवत्याञ्च बालं चामीकरे विदुः । यशस्करंविपाशायां माहिष्मत्यां हुताशनम् । क्षीराब्धौ पद्मनाभञ्चविमले तु सनातनम् । शिवनद्यां शिवकरं गयायाञ्च ग-दाधरम् । सर्व्वत्र परमात्मानं यः पश्यति स मुच्यते ।अष्टषष्टिस्तु नामानि कीर्त्तितानि मया तव । क्षेत्राणिचैव गुह्यानि कथितानि विशेषतः । द्रष्टव्यानि यथाशक्त्याक्षेत्राण्येतानि मानवैः । वैष्णवैस्तु विशेषेण तेषां मुक्तिंददाम्यहम्” नारसिं० पु०
  ६२ अ० । ६ मेषादिद्वादशराशिषु । “राशिनामानि च क्षेत्रं भमृक्षंगृहनाम च । मेषादीनाञ्च पर्य्यायं लोकादेव विचि-न्तयेत्” । ग्रहाणां क्षेत्राणि ज्यो० त० च कुजशुक्रबुधेन्द्वर्कसौम्यशुक्रावनीभुवाम् । जीवार्किभानुजेज्यानां क्षेत्रा-णि स्युरजादयः” ज्योति० त० । “इन्द्रियाणि दशैकञ्चपञ्च चेन्द्रियगोचराः । इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संस्कारश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदा-हृतम्” गीतोक्तेषु ७ पदार्थेषु क्षेत्राकारे ८ लीलावत्यादिप्रसिद्धे त्रिकीणचतुष्कोणादिके पदार्थे तादृशक्षेत्रभेदाश्चरेखाभेदसाध्या अतोवेखाभेदसंज्ञा निरूप्यते तत्रास्मद्गु-रुचरणैः ज्ञेत्रतत्त्वदीपिकायामित्थमभ्यधायि यथा१ यः पदार्थोलक्षयितुं शक्यः परिमाणस्थूलत्वदैर्घ्यविस्ता-ररहितः स विन्दुः ।२ यः पदार्थोदीर्घो विस्तारस्थूलत्वाभ्यां रहितः स रेखा (विन्दुसमुदायोरेखा)३ यः पदार्थोविस्तारदैर्घ्ययुक्तः स्थूलत्वरहितः स धरातलम्४ यः पदार्थोविस्तारदैर्घ्यस्थौल्ययुक्तः सः स्थूलपदार्थः ।५ रेखा च त्रिविधा सरला वक्रा मिश्रिता च ।६ तत्र या रेखा एकदिग्गमनेनैव चिह्नद्वयान्तराले तिष्ठतिएवं ययोश्चिह्नयोरन्तराले कृतास्वनेकरेखास्वतिशयेनाल्प-तमा सा सरला । यत्र रेखाशब्दस्तत्र सरलैव ग्राह्या ।७ या रेखा वर्द्धनेन प्रतिचिह्नं दिगन्तरे गच्छति सा वक्रा ।(उभयलक्षणान्विता मिश्रिता)८ रेखा च समानान्तरा विषमान्तरा लम्बः सम्पातरेस्या च ।९ ययोः रेखयोरन्तरं समानम एवं वद्धेनेन तयोर्योनःकदापि न भवितुमर्हति सा समानान्तरा रेखा भवति ।१० ययोरन्तरं विषमम् एवं यदिश्यल्पान्तरं तद्दिशि वर्द्धनेनोत्तरोत्तरमल्पान्तरं यावद्रेखायोगस्तदनन्तरमुत्तरो-त्तररमल्पान्तरं विवर्द्धते योगश्च कदापि भवितुं न श-क्नोति सा विषमान्तरा ।११ एकरेखायामन्यरेखासंयोगादुत्पन्नौ कोणौ यदि समानौभवतस्तदा ते रेखे मिथोलम्बरूपे भवतः ।१२ या रेखा वृत्तपालिमिलिता सती पालिखण्डं न करोतिसा सम्पातरेखा भवति । यदृत्तं वृत्तसम्पातेन खण्डितंन भवति स वृत्तसम्पातः ।१३ एकचिह्नान्निःसृते द्वे रेखे यदि सम्मुखेतरभिन्नदिग् गतेभवत स्तदा तच्चिह्ने कोणोभवति ।१४ कोणस्त्रिविधः समकोणोऽल्पकोणोऽधिककोणश्च ।१५ तत्र समानरेखायां लम्बयोगादुत्पन्नः कोणः समकोणः१६ समातिरिक्तोविषमकोणोभवति ।१७ समकोणान्न्यूनोऽल्पकोणोभवति ।१८ समकोणादधिकोऽधिककोणो भवति ।१९ धरातलं द्विविधं समं वर्त्तुलं च ।२० तत्र यस्मिन्धरातले सरला रेखा सर्वतो भावेन संलग्नाभवति यद्वा यत्र कुत्रापि चिह्नद्वये लग्ना सरला रेखासर्वतः स्पृशति तद्धरातलं समं ज्ञेयम् । समातिरिक्तंविषममिति ।२१ सरलरेखाभिः कुटिलरेखाभिर्वा निबद्धसीमं धरा-तलं समधरातलक्षेत्रं भवति । यत्र क्षेत्रशब्दस्तत्र सम-धरातलक्षेत्रं ज्ञेयम् ।२२ सरलरेखानिवद्धसीमं धरातलकं क्षेत्रं भुजैः कोणैर्वाऽभिधेयं भवति किन्तु यावन्तोभुजास्तावन्त एव कोणाःभवति ।२३ त्रिभिर्भुजैर्निबद्धसीमं धरातलं त्रिभुजक्षेत्रं भुजैः कोणैर्वाऽनेकविघं भवति ।२४ यस्य त्रयोबाहवः समानास्तत्समत्रिभुजं मवथि ।२५ यस्य द्वौ वाहू समानौ तत्समद्विभुजं ज्ञेयम् ।२६ यस्य त्रयोचाहवोविषमास्तद्विषमत्रिभुजं भवति ।२७ यस्यैकः समकोणस्तत्समकोणत्रिभुजं ज्ञेयम् ।२८ समातिरिक्तकोणं विषमत्रिभुजं भवति ।२९ यस्यैकोऽधिककोणस्तदधिककोणत्रिभुजं भवति ।३० यस्य त्रयोऽपि न्यूनकोणास्तन्न्यूनकोणत्रिसुजं ज्ञातव्यम् ।३१ चतुर्भुजैर्निवद्धसीमं धरातलं चतुर्मुजक्षेत्रं भवति ।३२ यस्य चतुर्भुजस्य परस्पर सम्मुखौ भुजौ समान्तणैभवतस्तत्समानान्तरभुजं चतुर्भुजं क्षेत्रं भवति । तद्व-क्ष्यमाणाभिधानं चतुर्विधं तद्यथा ।३३ यस्य चतुर्भुजस्य परस्परसम्मुखौ भुजौ समानौ एव-मेकः समकोणश्च भवति तच्चतुर्भुजं समकोणायतं भवति ।३४ यस्य चत्वारोभुजा मिथःसमानाः कोणाश्च समास्तच्चतु-र्भुजं समकोणसमचतुर्भुजं वग्र्गेत्रं वा भवति ।३५ यस्य परस्परं सम्मुखरेखाद्वयं समानं समानान्तरं चभवति । कोणाश्च विषमास्तच्चतुर्भुजं विषमकोणायतम्३६ यस्य चत्वारोबाहवः समानाः समानान्तराश्च भवन्तिकोणाश्च विषमास्तद्विषमकोणसमचतुर्भुजं भवति ।३७ यस्य च परस्परं सम्मुखौ भुजौ विषमान्तरौ तच्चतु-भुर्जं विषमचतुर्भुजं भवति ।३८ यस्य भुजद्वयं समानान्तरं तत्समानान्तरविषमचतुर्भुजम्३९ चतुर्भुजस्यैकान्तरकोणसंलग्ना रेखा कर्णो भवति ॥
४० चतुर्भुजादधिकभुजैर्निबद्धं धरातलं सामान्यतोबहुभुजंक्षेत्रंतद्बहुविधं भुजानुसारेण कोणानुसारेण वा तेषां नामानि४१ यथा पञ्चभुजं षड्भुजं सप्तभुजमष्टभुजं नवभुजं दशभुज-मेकादशभुजं द्वादशभुजमित्यादीनि ॥
४२ तत्र बहुभुजनेत्रं यदि समभुजं भवति तस्य कोणासमानाभवन्ति तदा वत्क्षेत्रं समपञ्चभुजमित्याभि धानकंभवति तदितरत् विषमपञ्चभुजनित्यादि ।४३ एवमेव समत्रिभुजे कोणाः समानाभवन्त्येवेति नियम ।तत्त्रिभुजं समानकोणसमत्रिभुज भवति । यस्य चत्वारोभुजाः समानाः सन्ति तत्समचतुर्भुजं क्षेत्रं भवति ।४४ यस्य क्षेत्रस्य भुजाः समानाभवन्ति तत् क्षेत्रं समभुजंयस्य कोणाः समानास्तत्समानकोणं क्षेत्रं यस्य भुजाः को-णाश्च समानाभवन्ति तत्क्षेत्रं समकोणसममुजं भवति४५ कुटिलरेखया निबद्धसीमं धरातलं वृत्तक्षेत्रं भवति सारेखा परिधिसंज्ञिका पालिसंज्ञिका वा भवति तस्या मध्य-विन्दुः केन्द्रसंज्ञकोभवति ॥
४६ केन्द्रान्निःसृता वृत्तपालिसंलग्ना रेखा व्यासार्द्धं भवति ।४७ या रेखा उभयतः पालिसंलग्ना केन्द्रगा च भवतिसा व्याससंज्ञिका भवति ॥
४८ परिधिखण्डश्चापसंज्ञकोभवति ॥
४९ चापोभयपान्तगा रेखा चापकर्णसंज्ञिका ज्यासंज्ञिका च५० जीवाचापाभ्यां निबद्धधरातलकं क्षेत्रं धनुःक्षेत्रं चापक्षेत्रं वा भवति ॥
५१ यस्य चापस्य व्यासरेखा जीवा भवति तत् अर्द्धवृत्तम् ।५२ केन्द्रान्निःसृते द्वे रेखे चापोभयपान्तसंलग्ने यदि भवतस्तदा तत्क्षेत्रं वृत्तांशसंज्ञकं वृत्तखण्डकं च भवति ॥
५३ यस्य चापः परिधिपादमितः केन्द्रान्निःसृताभ्यां रेखाभ्यां समकोणश्च भवति तद्वृत्तपादक्षेत्रं भवति ॥
५४ क्षेत्रस्योर्द्ध्वकोणादाधाररेखायां पतितलम्बमितमौच्च्यम्५५ समकोणत्रिभुजे समकोणसम्मुखभुजः कर्णोभवत्यन्यौपादौ भवतः किं वैक आधारोऽन्योलम्बः ॥
५६ अत्र कोणोपलब्धिः कल्पितत्रिभिर्वेणैर्भवति किन्तु सदैवकोणसंलग्नोवर्णोमध्यौच्चारणीयः ॥
५७ परिधेः षष्ट्यधिकशतत्रयांशोंऽशसंज्ञकोभवति । अंशस्यषष्ट्यंशः कला । कलायाः षष्ट्यंशोविकला । विकलायाःषष्ट्यंशः प्रतिविकलेत्यादि ।५८ कोणस्य परिमितिः कोणचिह्नकृतकेन्द्रात् कृते वृत्ते तत्-कोणाकारकरेखयोरन्तरालचापगतांशतुल्या भवति स-कोणस्तद्वृत्तस्य केन्द्रं भवति ॥
५९ तेषां चापानां केन्द्राद्दूरत्वं समानं भवति येषु केन्द्रान्निःसृतोलम्बः समोभति ॥
६० येषु दीर्घोलम्बः पतति तषां दूरत्वं दीर्घं भवति ॥
६१ चापगतैकचिह्नान्निःसृते द्वे रेखे तदन्यचापोभयप्रान्त-मिलिते तदुद्भूतः कोणश्चापान्तर्गतकोणोभवति ॥
६२ अनन्तरोक्तकोणादपरदिग्भवः कोणस्तत्कोणसत्त्वे चापोपरिस्थः कोणोभवति किन्तु द्वयोः कोणयोः स्वरूपंसमानं तयोः प्रथमोऽन्तर्गतोद्वितीयौपरिस्थैत्येष भेदः६३ यत्कोणचिह्नं परिधिगतं भवति स पालिकोणोभवति यस्यतच्चिह्नं केन्द्रगतं स्यात्स कोणः केन्द्रकोणोभवति ॥
६४ सरलरेखाकृतक्षेत्रस्य सर्व्वे कोणा यदि वृत्तमध्ये परिधिसंलग्नाभवन्ति तदा तत्क्षेत्रं वृत्तान्तर्गतं क्षेत्रोपरिगतवृत्तं वा भवति ॥
६५ यदि सरलरेखाकृतक्षेत्रस्य मध्ये सर्व्वभुजसलग्नः परिधिस्तदा तद्वृत्तं क्षेत्रान्तर्गतं वृत्तोपरिगतक्षेत्रं वा६६ सरलरेखाकृतक्षेत्रस्य सर्व्वभुजसंलग्नायदि तद्रूपस्यान्यक्षेत्रस्य सर्व्वे कोणाभवन्ति तदा तत्क्षेत्रं क्षेत्रान्तर्गतंक्षेत्रोपरिगतक्षेत्रं वा भवति ॥
६७ यद्रेखायाएकांशोवृत्तान्तर्गतोद्वितीयोवहिर्गतः स्यात्सारेखा वृत्तखण्डिनी भवति ।६८ ययोर्द्वयोस्त्रिभुजयोर्येषां सरलरेखाकृतक्षेत्राणां वाप्रतिदिग्भुजैः प्रतिदिग्भुजाः समानाः सन्ति तानि पर-स्परं सभभुजानि भवन्ति ययोर्येषां वा प्रतिदिक्कोणैःप्रतिदिक्कोणाः समानास्तानि क्षेत्राणि परस्परं समानकोणानि भवन्ति ॥
६९ उभयोः क्षेत्रयोः परस्परं भुजाः कोणाश्च परस्परंभुजैः कोणैश्च समानाभवन्ति किं वैकस्य क्षेत्रस्य सर्व्वे भु-जाः कोणाश्च द्वितीयक्षेत्रस्य सर्व्वैर्भुजैः कोणैश्च परस्परंसमानाः यथा एकक्षेत्रोपरि द्वितीयक्षेत्रं स्थाप्यते तदासर्व्वे भुजाः कोणाश्च सर्वभुजोपरि कोणोपरि च समा-नरूपेण पतिताः स्युः यथा द्वेयोरेकरूपं स्यादीदृक्क्षे-त्राण्येकरूपाणि भवन्ति ॥
७० येषां क्षेत्राणां प्रतिदिक्कोणाः समानाएवं प्रतिदिग्भुजाएकनिष्पत्तियुताभवन्ति तानि क्षेत्राणि सजातीयानि७१ क्षेत्रस्याखिलभुजयोगः सीमासूत्रमित्युच्यते ॥
एवं रेखानिष्पन्नक्षेत्राणां भुजकोट्यादिमानफलज्ञाना-र्थं लीलावत्युक्तः क्षेत्रव्यवहारोऽत्र दर्श्यते यथा“भुजकोटिकर्ण्णानामन्यतमाभ्यामन्यतमानयनाय करण-सूत्रं वृद्धद्वयम् । इष्टाद्बाहोर्यः स्यात्तत्स्पर्द्धिन्यां दिशी-तरोबाहुः । त्र्यस्रे चतुरस्रे वा सा कोटिः कीर्त्तितातज्ज्ञैः । तत्कृत्योर्य्योगपदं कर्ण्णो,  दोःकर्ण्णवर्ग्गयोर्वि-वरात् । मूलं कोटिः,  कोटिश्रुतिकृत्योरन्तरात्पदं बाहुः ।उदाहरणम् । कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोष्त्रयं तत्र का श्रुतिः ।कोटिन्दोःकर्ण्णतः,  कोटिश्रुतिभ्याञ्च भुजं वद ।न्यासःकोटिः । ४ । भुजः । ३ । भुजवर्गः९ । कोटिवर्गः । १६ । एतयोर्यो-गात् । २५ । मूलम् । ५ । कर्णोजातः ॥
॥
 अथ कर्ण्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम् ॥
न्यासःकर्णः । ५ । भुजः । ३ । अनयोर्वर्ग्गा-न्तरम् । १६ । एतन्मूलं । ४ । कोटिः॥
 अथ कोटिकर्णाभ्यां भुजानयनम् ॥
न्यासःकोटिः । ४ । कर्णः । ५ ।अनयोर्वर्गान्तरम् । ९ ।एतन्मूलं । ३ । भुजः“प्रकारान्तरेण तज्ज्ञानायकरणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।राश्योरन्तरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः । वग्र्गयोगी-भवेदेवं तयोर्योगान्तराहतिः । वर्ग्गान्तरं भवेदेवं ज्ञेयंसर्वत्र धीमता ॥
कोटिश्चतुष्टयमिति पूर्बोक्तोदाहरणे ।न्यासःकोटिः । ४ । भुजः । ३ ।अनयोर्घाते । १२ । द्विघ्ने । २४ ।अन्तरवर्गेण । १ । युते वर्गयोगः। २५ । अस्य मूलं कर्णः । ५ ।अथ कर्ण्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम् ।न्यासःकर्णः । ५ । भुजः । ३ । अनयो-र्योगः । ८ । पुनरेतयोरन्तरेणा । २ ।ऽऽहतोवर्गान्तरम् । १६ । अस्यमूलं कोटिः । ४ ।अथ कर्णकोटिभ्यां भुजायनम् ।न्यासःकोटिः । ४ । कर्णः । ५ । (उक्त-रीत्या) जातोभुजः । ३ ।“उदाहरणम् । साङ्घ्रित्रयमितोबाहुर्यत्र कोटिश्च ता-दृशी । तत्र कर्ण्णप्रमाणं किं गणक! ब्रूहि मे द्रुतम् ॥
न्यासःभुजः १३ / ४ कोटिः १३ / ४अनयोर्वर्गयोर्योगः १६९ / ८अस्य मूलाभावात्करणी-गतएवायं कर्णःअस्यासन्नमुलज्ञानार्थमुपायः वर्ग्गेण महतेष्टेनहताच्छेदांशयोर्बधात् । पदं गुणपदक्षुण्णच्छिद्भक्तंनिकटं भवेत् ॥
अयं कर्ण्णवर्ग्गः १६९ / ८ अस्य छेदांशघातः १३५२ अयुतघ्नः१३५२०००० अस्यासन्नमूलम् ३६७७ इदं गुणमूल १००गुणितच्छेदेन ८०० भक्तं लब्धमासन्नपदं ४ भागाः४७७ / ८०० अयं कर्ण्णः । एवं सर्व्वत्र ।“त्र्यस्रजात्ये करणसूत्रं वृत्तद्वयम् । इष्टोभुजोऽस्माद्द्विगु-णेष्टनिघ्नादिष्टस्य कृत्यैकवियुक्तयाप्तम् । कोटिः पृथक्सेष्टगुणा भुजोना कर्ण्णोभवेत्त्र्यस्रमिदन्तु जात्यम् ॥
इष्टोभुजस्तत्कृतिरिष्टभक्ता द्विःस्थापितेष्टोनयुतार्द्धितावा । तौ कोटिकर्ण्णाविति कोटितोवा बाहुश्रुती वाऽकरणीगते स्तः ।उदाहरणम् । भुजे द्वादशके यौ यौ कोटिकर्ण्णावनेकधा । प्रकाराभ्यां वद क्षिप्रं तौ तावकरणीगतौ ।न्यासःभुजः । १२ । इष्टम् । २ ।अनेन द्विगुणेन । ४ । गुणितोभुजः । ४८ । इष्ट । २ । कृ-त्या । ४ । एकोनया । ३ ।भक्तोलब्धा । १६ । कोटिः इ-यमिष्टगुणा । ३२ । भुजो । १२ ।ना जातः कर्ण्णः । २० ।त्रिकेणेष्टेन वा ।कोटिः । ९ । कर्ण्णः । १५ ।(उक्तरीत्यायातः)पञ्चकेनेष्टेन वाकोटिः । ५ ।कर्णः । १३ ।(उक्तरीत्यायातः)अथ द्वितीयप्रकारेण ।न्यासःभुजः । १२ । अस्यकृतिः । १४४ । इष्टेन । २ ।भक्ता लब्धम् । ७२ । इष्टेन। २ । ऊन । ७० । युतौ। ७४ । अर्द्धितौ जातौकोटिकर्णौ । ३५ । ३७ ।अतुष्टयेन वा ।कोटिः । १६ । कर्णः । २० ।(उक्तरीत्यायातः)षट केन वा ।कोटिः । ९ । कर्णः । १५ ।(उक्तरीत्यायातः)अथेष्टकर्ण्णात्कोटिभुजानयभे करणसूत्रं वृत्तम् । इष्टेननिघ्नाद्द्विगुणाच्च कर्ण्णादिष्टस्य कृत्यैकयुजा यदाप्तम् । कोटि-र्भवेत् सा पृथगिष्टनिघ्नी तत्कर्ण्णयोरन्तरमत्र बाहुः ॥
“उदाहरणम् । पञ्चाशीतिमिते कर्ण्णे यौ यावकरणी-गतौ । स्यातां कोटिभुजौ तौ तौ वद कोविद । सत्वरःन्यासःकर्ण्णः । ८५ । अयं द्विगुणः । १७० ।द्विकेनेष्टेन हतः । ३४० । इष्ट०। २ । कृत्या । ४ । सैकया । ५ ।भक्तो जाता कोटिः । ६८ ।इयमिष्ट २ गुणा । १३६ । कर्ण्णो। ८५ । निता जातोभुजः ॥
 ५१ ॥
चतुष्केणेष्टेन वा ।कोटिः । ४० । भुजः । ७५ ।(उक्त रीत्यायातः)प्रकारान्तरेण तत्करणसूत्रं वृत्तम् । इष्टवर्ग्गेण सैकेनद्विघ्नः कर्ण्णोऽथ वा हृतः । फलोनः श्रवणः कोटिःफलमिष्टगुणं भुजः ॥
पूर्बोदाहरणे । न्यासःकर्णः । ८५ । अत्र द्विके-नेष्टेन जातौ किल कोटिभुजौ । ५१ । ६८ ।चतुष्केण वा ।कोटिः । ७५ । भुजः । ४० । अत्रदोःकोट्योर्नामभेद एव केवलं नस्वरूपभेदः ।अथेष्टाभ्यां भुजकोटिकर्ण्णानयनेकरणसूत्रं वृत्तम् । इष्टयोराहति-र्द्विघ्नी कोटिर्वर्गान्तरं भुजः ।कृतियोगस्तयोरेवं कर्ण्णश्चाकरणी-गतः ॥
उदाहरणम् । यैर्यैस्त्र्यसं भवे-ज्जात्यं कोटिदोःश्रवणैः सखे! ।त्रीनष्यविदितानेतान् क्षिप्रं ब्रूहि विचक्षण! ॥
न्यासःअत्रेष्टे । २ । १ । आभ्यां कोटिभुजकर्णाः । ४ । ३ । ५ ।(उक्तरीत्यायातः)अथवेष्टे । २ । ३ । आभ्यां कोटिभुजकर्णाः । १२ । ५ । १३ ।(उक्तरीत्यायाताः)अथवेष्टे । २ । ४ । आभ्यां कोटि-भुजकर्णाः । १६ । १२ । २० ।एवमन्यत्रानेकधा ॥
कर्ण्णकोटियुतौ भुजे च ज्ञाने पृथ-क्करणसूत्रं वृत्तम् । वंशाग्रमूलान्तर-भूमिवर्गोवंशोद्धृतस्तेन पृथग्युतोनौ ।वंशौ तदर्द्धे भवतः क्रमेण वंशस्य खण्डे श्रुतिकोटिरूपे ।उदाहरणम् । यदि समभुवि वेणुर्द्वित्रि ३२ पाणि प्रमाणोगणक! पवनवेगादेकदेशे स भग्नः । भुवि नृप १६ मितह-स्तेष्वङ्ग लग्नं तदम्रं कथय कतिषु मूलादेष भग्नः करेषु ॥
वंशाग्रमूलान्तरभूमिर्भुजः । १६ । वंशःकोटिकर्णयुतिः । ३२ । जाते ऊर्द्धाधःखण्डेः । २० । १२ ।बाहुकर्ण्णयोगे दृष्टे कोट्याञ्चज्ञातायां पृथक्करणसूत्रं वृत्तम् । स्त-म्भस्य वर्ग्गोऽहिविलान्तरेण भक्तः फलंव्यालबिद्धान्तरालात् । शोध्यं तदर्द्ध-प्रमितैः करैः स्याद्बिलाग्रतोव्यालक-लापियोगः ॥
उदारणम् । अस्मि स्तम्भतले बिलं त-दुपरि क्रीडाशिखण्डी स्थितः स्तम्भे हस्तनवोच्छ्रिते त्रि-गुणितस्तम्भप्रमाणान्तरे । दृष्ट्वाहिं बिलमाव्रजन्तमप-तत्तिर्यक स तस्योपरि क्षिप्रं ब्रूहि तयोर्बिलात्कतिमितैःसाम्योन गन्योर्युतिः ॥
स्तम्भः । ९ । अहिबिलान्तरम् । २७ । जाता वि-लगत्योर्मध्यहस्ताः । १२ ।कोटिकर्णान्तरे भ जे च दृष्टे पृथक्करणसत्रं वृत्तम् ।भुजाद्वर्गितात्कोटिकर्णान्तराप्तं द्विधा कोटिकर्णान्तरे-णोनयुक्तम् । तदर्द्धे क्रमात्कोटिकर्णौ भवेतामिदं धीम-ताऽऽवेद्य सर्व्वत्र योज्यम् । सखे! पद्मतन्मज्जनस्थान-मध्ये भुजः कोटिकर्णान्तरं पद्म दृश्यम् । नलः कोटि-रेतन्मितः स्याद्यदम्भोवदैवं समानीय पानीयमानम् ॥
उदाहरणम् । चक्रक्रौञ्चाकुलितसलिले क्कापि दृष्टंतडागे तोयादूर्द्ध्वं कमलकलिकाग्रं वितस्तिप्रमाणम् ।मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाहतं हस्तयुग्मे तस्मिन्मग्नंगणक! कथय क्षिप्रमम्भःप्रमाणम् ॥
न्यासःकोटिकर्ण्णान्तरम् १/२ भुजः । २ ।लब्धं जलगाम्भीर्य्यम् १५ / ४ इयंकोटिः इयमेव कलिकामानयुताजातः कर्णः १७ / ४कोट्येकदेशेन युते कर्णे भुजे चदृष्टे कोटिकर्ण्णज्ञानाय करण-सूत्रं वृत्तम् । द्विनिघ्नतालोच्छ्रितिसंयुतं तत्सरोऽन्तरं तेन विभा-जितायाः । तालोच्छ्रितेस्तालसरोऽन्तरघ्नादुड्डीनमानं खलुलभ्यते तत् ॥
उदाहरणम् । वृक्षाद्धस्तशतोच्छयाच्छतयुगे वापींकपिः कोऽप्यगादुत्तीर्य्याथ परोद्रुतं श्रुतिपथेनोड्डीयकिञ्चिद्द्रुमात् । जातैवं समता तयोर्यदि गतावुड्डीनमानं कियद्विद्वन्! चेत्सुपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाऽऽचक्ष्व मे ॥
 ॥
 न्यासःवृक्षवाप्यन्तरम् । २०० । वृ-क्षोच्छ्रायः । १०० । लब्ध-मुड्डीनमानम् । ५० । की-टिः । १५० । कर्ण्णः । २५० ।भुजः । २०० ।भुजकोट्योर्योगे कर्ण्णे चज्ञाते वृथक्करणसृत्र वृत्तम् । कर्ण्णस्य वर्गाद्द्विगुणांद्विशोध्योदोःकोटियोगः स्वगुणेऽस्य मलम् । योगोद्विधामूलविहीनयुक्तः स्यातां तदर्द्धे भुजकोटिमाने ॥
उदाहरणम् । दशसप्तंधिकः कर्ण्णस्त्र्यविका विंशतिःसखे! । भुजकोटियुतिर्यत्र तत्र ते मे पृथग्वद ॥
न्यासःकर्ण्णः । १७ । दोःको-टियोगः । २३ । जाते भुजकोटी । ८ । १५ ।उदाहरणम् । दोःकोट्योरन्तरं शैलाः कर्णो-यत्र त्रयोदश । भुजकोर्टापृथक्तत्र वदाशु गणकोत्तम ॥
न्यासःकणः । १३ । भुजकोट्यन्तरम् । ७ । लब्धेभुजकोटी । ५ । १२ ।लम्बावबाधज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम् । अ-न्योऽन्यमूलाग्रगसूत्रयोगाद्वेण्वोर्बधे योगहृतेच लम्बः । वंशौ स्वयोगेन हृतावभीष्टभूघ्नौ चलम्बोभयतः कुखण्डे ॥
उदाहरणम् । पञ्चदशदशकरोच्छायवेण्वोर-ज्ञातमध्यभूमिकयोः । इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुतेर्लम्बमा-नमाचक्ष्व ॥
न्यासःवंशौ । १५ । १० । जातो लम्बः। ६ । वंशान्तरभूः । ५ । अत्रजाते भूखण्डे । ३ । २ अथवाभूः । १० । खण्डे । ६ । ४ ।वा भूः । १५ । खण्डे । ९ । ६ ।वा भूः । २० । खण्डे । १२ । ८ ।एवं सर्वत्र लम्बः सएव ।यद्यत्र भूमितुल्ये भुजे वंशःकोटिस्तदा भूखण्ड न किमितित्रैराशिकेन सवत्र प्रतीतिः ।अथ अक्षत्रलक्षणे सूत्रम् ।धृष्टोद्दिष्टमृजुभुजक्षेत्र यत्रै-कवाहुतः खल्पा । तदितरभु-जयुतिरथवा खल्या ज्ञेयं तदक्षेत्रं ॥
उदाहरणम् । चतुरस्रे त्रिषड्द्व्यर्काभुजास्त्र्यस्रेत्रिषड्नवाः । उद्दिष्टा यत्र मृष्टेन तदक्षेत्र विनिर्द्दिशेत्एते अनुपवन्ने क्षेत्रे ।भुजप्रमाणाऋजुशलाकाः भुजस्थनेषु विन्यस्यानुपपत्ति-र्दर्शनीयेति ।आचधादिज्ञानाय करणसूत्रमार्याद्वषम् । त्रिभुजे भुज-योर्योगस्तदन्तरगुणोभुवा हृतोलब्ध्या । द्विःस्था भूरून-युता दलिताऽबाधे तयोः स्याताम् ॥
स्वाऽऽबाधाभुजकृत्योरन्तरमूल प्रजायते लम्बः । लम्ब-गुण भूम्यर्द्धं स्पष्ट त्रिभुजे फल भवति ॥
उदाहरणम् । क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजौतु यत्र त्रयोदशतिथिप्रमितौ च मित्र! तत्रावलम्बकमिति कथयावबाधे क्षिप्र तथा च समकोष्ठमितिंफलाख्याम् ॥
 न्यासःभूः । १४ । भुजौ । १३ । १५ । लब्धेआबाधे । ५ । ९ । लम्बः । १२ ।क्षेत्रफलञ्च । ८४ । ऋणाऽऽबाधोदा-हरणम् । दशसप्तदशप्तमौ भुजौ त्रिभुजेयत्र नवप्रमा मही । नाबधे यद लम्बकंतथा गणित गाणितिकाशु तत्र मे ॥
भुजौ । १० । १७ । भूमिः । ९ ।अत्र त्रिभुजे भुजयोर्यो-गैत्यादिना लब्धम । २१ ।अनेन भूरूना न स्यात्अस्मादेव भूरपनीता शेषाद्ध-मृणेगताऽऽबधा दिग्वैपरीत्येनेत्यर्थः । तथा जातेआवाधे । ६ । १५ । अतौभयत्रापि जातोलम्बः । ८ ।फलम् । ३६ ।चतुर्भुजत्रिभुजयोरस्पष्टफलानयने करणसूत्र वृत्तम् ।सर्वदोर्युतिदलञ्चतुःस्थित बाहुभिविरहितञ्च तद्वधात् ।मूलपस्फ टफलं चतुर्भुजे स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके ॥
उदाहरञ्चम् । भूमिश्चतुर्द्दशमिता मुखनङ्कलङ्ख्यंबाहू त्रयोदशदिवाकरस स्मतौ च । लम्बोऽपि यत्र रविसंज्ञकएव तत्र क्षेत्रे फलं कथय तत्कथितं यदाद्यैःन्यासःभूमिः । १४ । मुखम् । ९ ।बाहू । १३ । १२ । लम्बः । १२ ।उक्तवत्करणेन जातं क्षेत्रफलंकरणी । १९८०० । अस्याः पदंकिञ्चिन्न्यूनमेकचत्वारिंशदधिकशतम्१४१ । इदमत्र क्षेत्रे न वास्तवंफलम् किन्तु लम्बेन निघ्नं कुमुखेक्यखण्डमित्यादिवक्ष्यमाणकरणेन वास्तवं फलम् । १३८अत्र त्रिभुजस्य पूर्बोदाहृतस्यन्यासःभूमिः । १४ । भुजौ । १३ । १५ ।अनेनापि प्रकारेण त्रिबाहुके तदेववास्तवं फलम् । ८४ । अत्र चतु-र्भुजस्यास्पष्टमुदितम् ।अथ स्थूलत्वनिरूपणार्थं सूत्रं सार्द्धवृत्तम् । चतु-र्भुजस्यानियतौ हि कर्णौ कथं ततोऽस्मिन्नियतं फलंस्यात् । प्रसाधितौ तच्छ्रवणौ यदाद्यैः स्वकल्पितौ तावित-रत्र न स्तः ॥
 तेष्वेव बाहुष्वपरौ च कर्णापनेकधा क्षे-त्रफलं ततश्च ॥
 चतुर्भुजे हि एकान्तरकोणावाक्रम्या-ऽन्तःप्रवेश्यमानौ ससंसक्तं कर्णं सङ्कोचयतः इतरौबहिरपसरन्तौ कोणौ स्वसंसक्तं कर्णं वर्द्धयतः अतौक्त-न्तेष्वेव बाहुष्यपरौ च कर्णाविति । लम्बयोः कर्ण्णयोर्वै-कमनिर्द्दिश्यापरान् कथम् । पृच्छत्यनियतत्वेऽपि नियत-ञ्चापि तत्फलम् । स पृच्छकः पिशाचोवा वक्ता वा नितरा-म्ततः । यो न वेत्ति चतुर्बाहुक्षेत्रस्यानियितां स्थितिम् ॥
समचतुर्भुजाऽऽयतयोः फलानवने करणसूत्रं सार्द्ध-श्लोकद्वयम् । इष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुजस्य कल्प्याथतद्वर्गंविवर्जिता या । चतुर्गुणा बाहुकृतिस्तदीयं मूलंद्वितीयश्रवणप्रमाणम् ॥
 अतुल्यकर्णाभिहतिर्विभक्ता फलंस्फुटं तुल्यचतुर्भुजे स्यात् । समश्रुतौ तुल्यचतुर्भुजेच तथाऽऽयते तद्भ जकोटिघातः ॥
 चतुर्भुजेऽन्यत्र समा-नलम्बे लम्बेन निघ्नङ्कुमुखैक्यखण्डम् ॥
अत्रीद्देशकः! क्षेत्रस्य पञ्चरुतितुल्यचतुर्भुजस्य कर्णौ तत-श्च गणितं गणक! प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेश्च खलु तस्य तथा-गतस्य यद्विस्तृतीरसमिताष्टमितं च दैर्घ्यम् ॥
प्रथमोदाहरणे ।भुजाः । २५ । २५ ।। २५ । २५ । अत्रत्रिंशन्मिता । ३० ।मेकां श्रुतिं प्रकल्प्यजाताऽन्या । ४० ।फलञ्च । ६०० ।(तथाहिंभुजवर्गः६२५ । चतुर्गुणा२५०० श्रुतिवर्गेण९०० हीनात् १६००मूलम् ४०) द्वितीयंश्रुतिः । तयोः ३० । ४० । श्रुत्योर्धातः १२० द्विभक्त ६०० ।अथ वा ।चतुद्द शमिनामेकां । १ ।श्रुतिं प्रकल्प्योक्तवत्करणेनजाताऽन्या श्रुतिः । ४८ ।फलञ्च । ३३६ ।(अत्र क्षेत्रे २४ अङ्कोऽशुद्धः१४ शुद्धम् इति)द्वितीयोदाहरणे ।तत्कृत्योर्योगपदं क-र्णैति जाता करणापता श्रुतिःउभयत्र तुल्यैव । गणितञ्च । ६२५ ।अथायतस्य ।विस्तृतिः । ६ ।दैर्घ्यम् । ८ ।अस्य गणितम्। ४८ ।उदाहरणम् । क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यं वि-श्वम्भरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या । बाहू त्रयोदशनख-प्रमितौ च लम्बः सूर्य्योन्मितश्च गणितं वद तत्र किंस्यात् ॥
न्यासःवदनम् । ११ ।विश्वम्भरा । २२ ।बाहू । १३ । २० ।लम्बः । १२ ।अत्र सर्व्वदोर्य्युतिदलमित्यादिना स्थूलं फलम् । २५०वास्तवन्तु लम्बेन निघ्नं कुमुखेक्यखण्डमिति जातं फलम् ।। १९८ । क्षत्रस्य खण्डत्रयं कृत्वा फलानि पृथगानीयऐक्यं कृत्वास्य फलोपपत्तिर्दर्शनीया खण्डत्रयदर्शनम् ।प्रथमस्य भुजकोटिकर्णाः । ५ । १२ । १३ । द्वितीयतस्य-विस्तृतिः । ६ । दैर्घ्यं । १२ । तृतीयस्य भुजकोटिकर्णाः। १६ । १२ । ३० ।अत्र त्रिभुजयोर्भुजकोटिघातार्द्धं फलम् यथा प्रथमक्षेत्रेफलम् । ३० । द्वितीये । ७२ । तृतीये । ९६ । एषामैक्यंसर्व्वक्षेत्रफलम् । १९८ ।अथान्यदुदाहरणम् । पञ्चाशदेकसहिता वदनं यदीयंभूः पञ्चसप्ततिमिता प्रमितोऽष्टषष्ट्या । सव्याभुजोद्विगुण-विंशतिसम्मितोऽन्यसास्मिन् फलं श्रवणलम्बमिती प्रचक्ष्वन्यासःवदनम् । ५१ । भूमिः । ७५भुजौ । ६८अत्र फलावलम्बश्रुतीनां ज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तार्द्धम् ।ज्ञातेऽथ लम्बे श्रवणः श्रुतौ तु लम्बः फलं स्यान्नियतन्तुतत्र । कर्णस्यानियतत्वाल्लम्बोऽप्यनियतैत्यर्थः ।लम्बज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तार्द्धम् । चतुर्भुजान्त-स्त्रिभुजेऽवलम्बः प्राग्वद्भुजौ कर्णमुजौ मही भूः ॥
अत्र लम्बज्ञानार्थं सव्यभुजाग्राद्दक्षिणभुजमूलगामी इष्टःकर्णः सप्तसप्ततिमितः कल्पितस्तेन चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजंकल्पितं तत्राऽसौ कर्णएकोभुजः । ७७ । द्वितीयस्तु स-व्यभुजः । ६८ । मूः सैव । ७५ । अत्र प्राग्वल्लब्धोलम्बः३०८ / ५लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तम् । यल्लम्बल-म्बाश्रितबाहुवग्र्गविश्लेषमूलं कथिताऽबधा सा ।तदूनभूवर्ग्गसमन्वितस्य यल्लम्बवर्ग्गस्य पदं स कर्णः ॥
अत्र सव्यभुजाग्राज्ञम्बः किल कल्पितः ३०८ / ५तदूनभूवर्ग्गसमन्वितेत्यादिना जातः कर्णः । ७७ ।द्वितीयज्ञानार्यं सूत्रं वृत्तद्वयम् । इष्टोऽत्र कर्णः प्र-थमं प्रकल्प्यस्त्र्यस्रे तु कर्णोभयतः स्यिते ये । कर्णंतयोः क्ष्मामितरौ च बाहू प्रकल्प्य लखायवधे च साध्येअबाधयोरेकककपम्प्पयोर्य्यत्स्यादन्तरन्तत्कृतिसंयुतस्य । ल-म्बैक्यवर्गस्य पदं द्वितीयः कर्णोभवेत्सर्वचतुर्भुजेषु ॥
म्यासःअत्र चतुर्भुजे सव्यभुजाग्राद्दक्षिणभुजमूलगामिनःकर्णस्य मानं कल्पितम् । ७७ । तत्कर्णरेखावच्छिन्नस्यक्षेत्रस्य मध्ये कर्णरेखोभयतोये त्र्यम्ने उत्पन्ने तयोःकर्णं भूमिं तदितरौ च भुजौ प्रकल्पा प्राग्वल्लम्बः आबाधा च साधिता । तद्वशेन लम्बः ॥
 ६० ॥
 द्वितीयलम्बः ॥
 २४ ॥
 आबाधयो । ४५ । ३२ । रेकककुप्स्थयोरन्तरस्य । १३ । कृते । १६९ । र्लम्बैक्य । ८४ । कृतेश्च७०५६ योगः । ७२२५ । तस्य पदं । ८५ । द्वितीयकर्णप्रमाणम्अत्रेष्टकर्णकल्पने विशेषोक्तिसूत्रं सार्द्धवृत्तम् ।कर्णाश्रितस्वल्पभुजैक्यमुर्वीं प्रकल्प्य तच्छेषभुजौच बाहू । साध्योऽबलम्बोऽथ तथान्यकर्णः स्वोर्व्याःकथंचिच्छ्रवणीन दीर्घः ॥
 तदन्यलम्बान्न लघुस्तथेदं ज्ञात्वेष्टकर्णः सुधिया प्रकल्प्यः ॥
 चतु-र्भुजं हि एकान्तरकोणयोराक्रम्य सङ्कोच्यमानं त्रिभुजत्वं याति तत्रैककोण लग्नलघुभुजयोरैक्यं भूमिरितरौ भुजौ च तल्लम्बादूनः सङ्कोच्यमानः कर्णःकथञ्चिदपि न स्यात् तदितरोभूमेरधिकोन स्यादेवमुभय-थापि एतदनुक्तमपि बुर्द्धमता ज्ञायते ।विषमचतुर्भुजफलानयदाय करणसूत्रं वृत्तार्द्धम् । त्र्य-स्रेतु कर्णोभयतः स्थिते वे तयोः फलैक्यं फलमत्र नूनम् ।अनन्तरोक्तक्षेत्रान्तस्त्र्यस्रयोः फले । ९२४ । २३१ । अ-नयोरैक्यं । ३२३४ । तस्य फलम् ।समानलम्बस्याबाधादिज्ञानाय करणसूत्रं वृतद्वयम् ।समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य मुखोनभूमिं परिकल्प्य भू-मिम । भुजौ भुजौ त्र्यस्रवदेव साध्ये तस्याबधेलम्बमितिस्ततश्च ॥
 अबाधयोना चतुरस्रभूमिस्तल्लम्बव-र्ग्गेक्यादं श्रुतिः स्यात् । समानलम्बे लघुदोःकुवी-गान्मुखान्यदोःसंयुतिरल्पिका स्यात् ॥
उदाहरणम् । द्विपञ्चाशन्मितव्येकचत्वारिंशन्मितौभुजौ । मुखन्तु पञ्चविंशत्या तुल्यं षष्ट्या मही किल ।॥
 अतुल्यलम्बकं क्षेत्रमिदं पूर्व्वैरुदाहृतम् । षट्पञ्चा-शत्त्रिषष्टिश्च नियते कर्णयोर्म्मिती ॥
फर्णौ तत्राऽपरौ ब्रूहि समलम्बञ्च तच्छ्रुती ॥
अत्र वृहत्कर्णं त्रिषष्टिमितंप्रकल्प्यात्र जातःप्राग्वदन्यः कर्णः। ५६ ।अथ षट्पञ्चाशत्स्थाने द्वाद्विंशन्मितं कर्णं । ३२ ।प्रकल्प्यन्यासःप्राग्वत्साध्यबाने कर्णेजातं करणीखण्ड-द्वयं । ६२१ । २७०० ।अनयोर्मूलयो २४ ५१२३ २४२५ २५रैक्यं द्वितीयः कर्णः७२२२२५न्यासः अथ तदेव क्षेत्रञ्चेत्समलम्बम् ।तदा सुखोतभूमिं(अत्र क्षेत्रे लम्बांशहारयोः षट्शते पतिते) न्यासःअत्राबाधे जाते ३ / ५ १७२ / ५लम्बश्च करणीगतोजातः ३८०१६२५आसन्नमूलकरणेन जातः ३८६२२६२५अयं तत्र चतुर्भुजे समलम्बः लघ्वाऽऽबाधोनित-समभूमेर्लम्बस्थ च वर्गयोगः । ५०४९ । अयं कर्णबर्गःएवं वृहदाबाधातोद्वितीयकर्णवर्गः । २१७६ । अनयो-रासन्नमूलकरणेन जातौ कर्णौ ७१ / १ / २० । ४६१३ / २०एवं चतुरस्रे तेष्वेव बाहुष्वन्यौ कर्णौ बहुधा भवतःएवमनियतत्वेऽपि नियतावेव कर्णावानीतौ ब्रह्मगुप्ताद्यैस्तदानयनं यथा ।कर्णाश्रितभुजघातैक्यमुभयथाऽन्योऽन्यभाजितं गुण-येत् । योगेन भुजप्रतिभुजहत्योः कर्णौ पदे विषमेन्यासःकर्णाश्रितभुजवातेतिएकवारमनयो । २५ ।३९ र्घात । ९७५ ।स्तथा । ५२ । ६० ।ऽनयोर्घातः । ३१२० ।तयोर्द्वयोरैक्यम् ।४०९५ । तथा द्वितीयवारम् । २५ । ५२ । अनयोर्घाते जातम् । १३०० ।तथा द्वितीयवारम् । ३९ । ६० । अनयोर्घाते । २३४० ।घातयोर्द्वयोरैक्यम् । ३६४० । भुजप्रतिभुज । ५२ ।। ३९ । घातः । २०२८ । पश्चात् । २५ । ६० ।अनयोर्बधः । १५०० । तयोरैक्यम् । ३५२८ । अनेनैक्येन। ३६४० । गुणितं जातं पूर्व्वैक्यम् । १२८४१९२० ।प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्येन । ४०९५ । भक्तं लब्धम्। ३१३६ । अस्य मूलम् । ५६ । एकः कर्णः तथा द्वितीयकर्णार्थं प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्यं । ४०९५ । भुज-प्रतिभुजबधयोगः ३५२८ गुणितं जातम् ।१४४४७१६० । अन्यकर्णाश्रितघातैक्येन । ३६४० । भक्तंलब्धम् । ३९६९ । अस्य मूलं । ६३ । द्वितीयः कर्णः ।अस्य कर्णानयनस्य प्रक्रियागौरवं लघुप्रक्रियादर्शन-द्वारेणाह । अभीष्टजात्यद्वयबाहुकोटयः परस्परं कर्ण-डताभुजाइति । चतुर्भुजे यद्विषमं प्रकल्पितं श्रुतीतु तत्र त्रिभुजद्वयात्ततः ॥
 बाह्वोर्बधः कोटिवधेन युक्स्यादेका श्रुतिः कोटिभुजाद्बधैक्यम् । अन्या लघौ सत्यपिसाधनेऽस्मिन् पूर्व्वैः कृतं यद्बहु तन्न विद्मः ॥
जात्यक्षेलद्वयस्यन्यासःएतयोरितरेतरकर्णहताभुजाः कोटयः,  इतरेतरकर्णहताः कोटयोभुजाइति कृते जातं । २५ । ६० । ५२ ।। ३९ । तेषां महती भूर्लघु मुखमितरौ बाहू इति प्र-कल्प्य क्षेत्रदर्शनं इमौ कर्णौ महतायासेनानीतौ। ६३ । ५६ । अस्यैव जात्यद्वयस्योत्तरोत्तरभुजकोट्योर्घातौ जातौ । ३६ । २० । अनयोरैक्यमेकः कर्णः। ५६ । बाह्वोः । ३ । ५ । कोट्योश्च । ४ । १२ । घातौ। १५ । ४८ । अनयोरैक्यमन्यः । ६३ । एवं सुखेनश्रुती स्यातां अथ यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वान्यस्तं क्षेत्रम्न्यासःतदा जात्यद्वयकर्ण-योर्बधः । ६५ । द्वि-यकर्णः ।अथ सूचीक्षेत्रीदा-हरणम् । क्षेत्रे यत्रशतत्रयं । ३०० ।क्षितिमितिस्तत्त्वेन्दु। १२५ । तुल्यं मुखंबाहू खोत्कृतिभिः। २६० । शरातिधृतिभि । १९५ । स्तुल्यौ च तत्रश्रुती । एका खाष्टयमैः । २८० । समा तिथिगुणै। ३१५ । रन्याऽथ तल्लम्बकौ तुल्यौ गोधृतिभि । १८९ ।स्तथाजिनयमै । २२४ । र्योगाच्छ्रवोलम्बयोः ॥
तत्खण्डे कथयाधरे श्रवणयोर्योगाच्च लम्बाबधे तत्सूची निजमार्गवृद्धभुजयोर्योगाद्यथा स्यात्ततः । साबाधंवद लग्वकञ्च भुजयोः सूच्याः प्रमाणे च के सर्व्वंगाणितिक! प्रचक्ष नितरा क्षेत्रेऽत्र दक्षोऽसि चेत् ।सूच्याबाधा १५३६ / १७ सूच्यावाधा ३५६४ / १७(अत्रचित्र १ प्रथमपीठे २५२ इति शुद्धम् १५८ इत्यश्रुद्धम्)भूमानं । ३०० । मुखं । १२५ । बाहू । २६० । १९५ ।कर्णौ । २८० । ३१५ । लम्बौ । १८९ । २२४ ।अथ सन्ध्याद्यानयनाय करणसूत्रं वृत्तम् । लम्बतदाश्रितबाह्वोर्मध्यं सन्ध्याख्यमस्य लम्बस्य । सन्ध्योना भूः पीठं साध्यं यस्याधरं खण्डम् ॥
 सन्धिर्द्विस्थःपरलम्बश्रवणहतः परस्य पीठेन । भक्तोलम्बश्रुत्योर्यो-गात्स्यातामधःखण्डे”लम्बः । १८९ । तदाश्रितभुजः । १९५ । अनयोर्मध्येयल्लम्बलम्बाश्रितबाहुवर्ग्गेत्यादिनाऽऽगता ऽऽबाधा स-न्धिसंज्ञा । ४८ । तदूनितभूरिति द्वितीया ऽऽबाधा सापीठसंज्ञा । २५२ ।एवं द्वितीयलम्बः । २२४ । तदाश्रितभुगः । २६० ।पूर्बवत् सन्धिः । १३२ । पीठम् । १६८ । खण्डं साध्यम् ।अथाद्यलम्बस्य । १८९ अधःखण्डं साध्यम् ।अस्य सन्धिः । ४८ । द्विःस्थः । ४८ । परलम्बेन ।। २२४ । श्रवणन च । २८० । पृथग्गुणितः । १०७५२ ।। १३४४० । परस्य पीठेन । १६८ भक्तः ।एवं द्वितीयलम्बस्य ॥
 २२४ ॥
 सन्धिः ॥
 १३२ ॥
परलम्बेन १८९ ॥
 कर्णेन च ३१५ पृथग्गुणितःपरस्य पीठेन २५२ ॥
 भक्तोलब्धं लब्धाधःखण्डम् ९९ ॥
श्रवणाधःखण्डञ्च १६५ ॥
अथ कर्णयोर्योगादधोलम्बज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तम् । लम्बौभूधौ निजनिजपीठविभक्तौ च वंशौ स्तः । ताभ्यां प्रा-ग्वच्छ्रुत्योर्य्योगाल्लम्बः कुखण्डे च ॥
लम्बौ ॥
 १८९ ॥
 २२४ ॥
 भू ३०० तौ जातौ५६७२०० ॥
 स्वस्वपीठाभ्यां २५२,  १६८ भक्तौ ए-वमत्र लब्धौ वंशौ ॥
 २२५ । ४०० ॥
 आग्याम् अन्योऽन्य-मूलाग्रगसूत्रयोगादित्यादिकरणेन लब्धः कर्णयोगाद-धोलम्बः । १४४ । भूखण्डे च । १०८ । १९२ ।अथ सूच्याऽऽबाधालम्बभुजज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तत्रयम् ।लम्बहृतोनिजसन्धिः परलम्बगुणः समाह्वयोज्ञेयः । स-मपरसन्ध्योरैक्यं हारस्तेनोद्धृतौ तौ च ॥
 समपरसन्धा भूघ्नौ सूच्याऽऽबाधे पृथक् स्याताम् । हा-रहृतः परलम्बः सूचीलम्बोद्धृतौ सूच्याः । एवं क्षे-त्रक्षोदः प्राज्ञैस्त्रैराशिकाज्ज्ञेयः ॥
अत्र किलायं लम्बः । २२४ । अस्य सन्धिः । १३२ ।अयं परलम्बेन । १८९ । गुणितो । २२४ । ऽनेन भक्तोजातः समाह्वयः ८९१ / ८ । अस्य परसन्धेश्च ४८ । योगो-हारः १२७५ / ८ अनेन भू । ३०० । घ्नः समः २६७३०० / ८परसन्धि १४४०० / १ श्च भक्तो जाते सूच्याऽऽबाधे३५ ६४/१७ । १५३६ / १७ एवं द्वितीयलम्बस्य १८९सन्धिः ४८ परलम्बेन २२४ गुणितः १०७५२ स्वलम्बेन१८९ भक्तः) द्वितीयसमाह्वयः ५१२ / ९ (उक्तरीत्या)द्वितीयोहारः १७००/९ अनेन ३०० भूघ्नःस्वीयःसमः १५३६०० / ९परसन्धिश्च ३९६०० / १ भक्तोजाते सूच्याऽऽबाधे१५३६ / १७ ३५६४ / १७ । परलम्बः । २२४ । भूमि । ३००गुणोहारेण १७०० / ९ भक्तोजातः सूचीलम्बः ६०४८ / १७सूचीलम्बेन भुजौ । १९५ । २६० । गुणितौ स्वस्वलम्बाभ्यां । १८९ । २२४ । यथाक्रमं भक्तौ जातौस्वमार्गवृद्धौ सूचीभुजौ ६२४० / १७ ७०२० / १७एवमत्र सर्वत्र भागहारराशिं प्रमाणं गुण्यगुणकौतु यथायोग्यं फलेच्छे प्रकल्प्य सुधिया त्रैराशिकमूह्यम् ॥
अथ वृत्तक्षत्रे करणसूत्रं वृत्तम् । व्यासे भनन्दाग्नि। ३९२७ । हते विभक्ते स्ववाणसूर्य्यैः । १२५० । परि-धिः स सूक्ष्मः । द्वाविंशतिघे विहृतेऽथ शैलैः । ७ ।स्थूलोऽ थवा स्याद्व्यवहारयोग्यः ॥
उदाहरणम् । विष्कम्भमानं किल सप्त यत्र तत्रप्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व । द्वाविंशातय त्परिधिप्रमाणंतद्व्याससङ्ख्याञ्च सखे! विचिन्त्य ॥
न्यासःव्यासमानं । ७ ।लब्धं नरिधि मानं२११२३९१२५०स्थूलोवा परिधिर्लब्धः । २२ ।अथवा परिधिताव्यासानयनाय न्यासःगुणहारविपर्य्य-येण व्यासमानंसूक्ष्मं ७११३९२७स्थूलं वा । ७ ।वृत्तगोलयोः फलानयने करणसूत्र वृत्तम् । वृत्तक्षेत्रे परिधिगुणितव्यासपादः फलं यत् क्षुण्णं वेदैरुपरिपरितः कन्दुकस्येव जालम् । गोलस्यैवं तदपि च फलंपृष्ठजं व्यासनिघ्नं षड्भिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्भेवनाण्यम् ॥
उदाहरणम् । यद्व्यासस्तुरगैर्मितः किल फलं क्षेत्रेसमे तत्र किं व्यासः सप्तमितश्च यस्य सुमते! गोलस्यतस्यापि किम् । पृष्ठे कन्दुकजालसनिभफलं गोलस्यतस्यापि कि मध्ये ब्रूहि घनं फलञ्च विमलाञ्चेद्वेत्सिश्रीलावतीम् ॥
वृत्तक्षेत्रफलदर्शनाय न्यासःव्यासः । ७ ।परिधिः २११२३९१२५०क्षेत्रफलम् ३८२४२३५०००गोलपृष्ठफलदर्शनाय न्यासःव्यासः । ७ ।गोलपृष्ठफलम् १५३११७३१२५०गोलान्तर्गतवनफसदर्शनाय न्यासःव्यासः । ७ ।गोलस्यान्तर्गतंघनफलम् १७९१४८७२५००अथ प्रकारान्तरेण तत्फलानयने करणसूत्रं सार्द्ध-वृत्तम् । व्यासस्य वर्गे भनवाग्निनिघ्ने सूक्ष्मं फलं पञ्च-सहस्रभक्ते । रुद्राहते शक्रहृतेऽथ वा स्यात् स्थूलं फलंतद्व्यवहारयोग्यम् ॥
 घनीकृतव्यासदलं निजैकविंशाश-युग्गोलघनं फलं स्यात् ॥
व्यासः । ७ । अस्य वर्गे । ४९ । भनवाग्निनिघ्नेपञ्चसहस्रभक्ते तदेव सूक्ष्मं फलम् ३८२४२३५०००अथवा व्यासस्य वर्गे । ४९ । रुद्राहते ११ । ५३९ ।शक्रहृते १४ लब्धं स्थूलं फलम् ३८१२घनीकृतव्यासदलं ३४३/२निजैकविशांशयुक् गोलस्य घनफलं स्थूलं १७९२३शरजीवानयनाय करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । ज्याव्या-सयोगान्तरघातमूलं व्यासस्तदूनोदलितः शरः स्यात् ।व्यासाच्छरोनाच्छरसङ्गुणाच्च मूलं द्विनिघ्नं भवतीहजीवा । जीवार्द्धवर्गे शरभक्तयुक्ते व्यासप्रमाणं प्रव-दन्ति वृत्ते ॥
उदाहरणम् । दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यत्र ज्या षण्मितासखे! । तत्रेषुं वद वाणाज्ज्यां ज्यवावाणाभ्याञ्चविस्तृतिम् ॥
 १८० ॥
 न्यासःव्यासः । १० । ज्या । ६ । योग। १६ । अन्तरं । ४ । घातः। ६४ । मूलम् । ८ । एतःदूनोव्यासः । २ । एतदू-दलितः । १ । जातःशरः । १ ।व्यासात् । १० ।शरोनात् । ९ । शर। १ । सङ्गुणात् । ९ ।मूलम् । ३ । द्विनिघ्नं जाता जीवा । ६ ।एवं ज्ञाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां व्यासानयनं यथा जीवा। ६ । र्द्ध । ३ । वर्ग्गे । ९ । शर । १ । भक्ते । ९ । शर । १ ।युक्ते जातोव्यासः । १० ।अथ वृत्तान्तस्त्र्यस्रादिनवास्रान्तक्षेत्राणां भुजमानान-यनाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम् । त्रिद्व्यङ्काग्निनभश्चन्द्रै१०३९२३ । स्त्रिवाणाष्टयुगांष्टभिः । ८४८५३ । वेदाग्नि-वाणखाश्वैश्च । ७०५३४ । खखाभ्राभ्ररसैः । ६०००० ।क्रसात् ॥
 बाणेषुनखवाणैश्च । ५२०५५ । द्वि-द्विनन्देषुसागरैः । ४५९२२ । कुरामदशवेदैश्च ४१०३१ ।वृत्तव्यासे समाहते ॥
 खखखाभ्रार्क्क । १२०००० ।सम्भक्ते लभ्यन्ते क्रमशोभुजाः । वृत्तान्तस्त्र्यस्रपूर्व्वर्वा-णां नवास्मान्तं पृथक् पृथक् ॥
उदाहरणम् । सहस्मद्वितयव्यासं यद्वृत्तं तस्य मध्यतः ।समत्र्यस्रादिकानां मे भुजान्वद पृथक् पृथक् ॥
अथ वृत्तान्तस्त्रिभुजे भुजमानानयनाय न्यासःव्यासः ॥
 २००० ॥
त्रिद्व्यङ्काग्निनभश्चन्द्रौ । १०३९२३ ।र्गुणितः ।२०७८४६००० खख-खाभ्रार्कै ।१२०००० । र्भक्तेलब्धं त्र्यस्रे भु-जमानम् १७३२१वृत्तान्तश्चतुर्भुजे भुजमानानयनाय २० ।सान्यःव्यासः । २००० ।त्रिवाणाश्वयुगा-ष्टभि । ८४८५३ ।र्गुणितः। १६९७०६००० ।खखखाभ्रार्कै। १२०००० र्भक्तेलब्धं चतुरस्रे भु-जमानम् १४१४१३वृत्तान्तःपञ्चभुजे भुजमानानयनाय ६०न्यासःव्यासः । २००० ।वेदाग्निवाण-खाश्वै ।७०५३४ र्गुणितः॥
 १४१०६८००० ॥
खखखाभ्रार्कै १२०००० र्भक्ते लब्धं पञ्चास्रेभुजमानम् ११७५१७३०वृत्तान्तःषद्भुजे भुजमानानयनाय न्यासःव्यासः २००० ।खखाभ्राभ्रर-सै ६०००० र्गुणि-तः १२०००००खखखाभ्रार्कै१२००००उक्ते लब्धं षडस्रेभजमानम् । १०००वृत्तात्तःसप्तभुजमाननयनाय न्यासःव्यासः २००००वाणेषुनवाणै५२०५५ र्गुणितः॥
 १०४११००००खखाभ्रार्कै१२०००० र्भक्तेलब्धं सप्तास्रेभुजमानम् ८६७११३०वृत्तान्तरष्टभुजे भुजमानानयनाय न्यासःव्यासः २०००द्विद्विनन्देषुसागरै४५९२२ र्गुणतः॥
 ९१८४४००० ॥
 ख०खखाभ्रार्कै १२०००र्भक्ते लब्धमष्टास्रेभुजमानम् ७६५११३०वृत्तान्तर्नवभुजे भुजमानानयनाय न्यासःव्यासः २०००कुरामदशवेदै। ४१०३१ । र्गुणितः८२०६२००० ।खखाभ्रार्कै। १२०००० । र्भक्तेलब्धंनवास्रेभुजमानम् ६८३११२०एवमिष्टव्यासादेभ्योऽन्याअपि जीवाः सिध्यन्तीति तास्तुगोले ज्योत्पत्तौ वक्ष्ये ।अथ स्थूलजीवाज्ञानार्थं लघुक्रियया करणसूत्रं वृत्तम्चापोननिघ्नपरिधिः प्रथमाह्वयः स्यात्पञ्चाहतः परिधि-वर्ग चतुर्थभागः । आद्योनितेन खलु तेन भजेच्चतुर्घ्नव्या-साहतं प्रथमाप्तमिह ज्यका स्यात् ।उदाहरणम् । अष्टादशांशेन वृतेः समानमेकादिनिघ्नेनच यत्र चापम् । पृथक् पृथक्तत्र वदाशु जीवां खा-र्कैर्मितं व्यासदलञ्च यत्र । न्यासः(अत्रचित्रे ४ जीवामानं २२४ इत्यशुद्धम् १५४ इतिशुद्धम्)व्यासः ॥
 २४० ॥
 अत्र किलाङ्कलाघवाय विंशतेः सार्द्धार्कशतांशमिलितः सूक्ष्मपरिधिः ७५४ अस्याष्टाद-शांशः ४२ अत्राप्यङ्कलाघवाय तयोरष्टादशांशयुतोगृ-हीतः । अनेन पृथक् पृथगेकादिगुणितेन तुल्ये धनुषिकल्पिते ज्याः साध्याः ।अथवाऽत्र सुखार्थं परिधेरष्टादशांशेन परिधिं धनूंषिचापवर्त्त्य ज्याः साध्यास्तथाऽपि ताएव भवन्ति ।अपवर्त्तिते न्यासः परिधिः १८ चापानि च । १ । २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७ । ८ । ९ । यथोक्तकरणेन लब्धाजीवाः । ४२ । ८२ । १२०। १५४ । १८४ । २०८ । २२६२३६ । २४० ।अथ चापानयनाय करणसूत्रं वृत्तम् । व्यासाब्धिवा-तयुतमौर्व्विकया विभक्तोजीवाङ्घ्रिपञ्चगुणितः परिधेस्तुवर्गः । लब्धोनितात्परिधिवर्गचतुर्थभागादाप्ते पदेवृतिदलात्पतिते धनुः स्यात् ॥
उदाहरणम् । विहिताइह ये गुणास्ततोवद तेषामधुगा धनुर्मितिमु । यदि तेऽस्ति धनुर्गुणक्रियागणितेगाणितिकातिनैपुणम् ॥
न्यासः । ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ ।। २२६ । २२६ । २४० । सएवापवर्त्तितपरिधिः । १८जीवाद्व्रिणा (२१/२) पञ्चभि । ५ । श्च परिधे । १८ ।र्वर्गो ३२४ गुणितः । १७०१० । व्यासा । २४० ।ब्धि । ४ । घात । ९६० । युतमौर्विकयानया । १००२ ।विभक्तोलब्धो । १७ । ऽत्राङ्कलाघवाय चतुर्विंशतेर्द्व्यधि-कसहस्रांशयुतोगृहीतोऽनेनोनितात्परिधि । १८ । वर्ग। ३२४ । चतुर्थभागात् । ६४ । पदे प्राप्ते । ८ । वृति। १८ । दलात् । ९ । पतिते । १ । जातं धनुः । एवंजात--नि धनूंषि । १ । २ । ३ । ४! ५ । ६ । ७ ।। ८ । ९ । एतानि परिधिष्वष्टादशांशेन गुणितानि स्युः”तत्र लीलावतीप्रदर्शितप्रथमक्षेत्रे कर्णस्यभूजकोटिवर्गयोगमूलात्मकत्वं यदुक्तं तत्रोपपत्तिः प्रदर्श्यते । समचतुर्भुजेहि क्षेत्रे “समश्रुतौ तुल्यचतुर्भुजे च तथायते तद्भुजकोटिघातः” इत्यनेन चतुर्हस्तमितभुजस्य कोटिर्त्वनकल्पितस्य इतरतथाविधभुजेन गुणिते १६ हस्तमितंक्षत्रफलम् अतस्तद्भुजस्य क्षेत्रफलस्य १६ हस्तस्य मूलं४ हस्तात्मकोभुजः । एवं त्रिहस्तमितकोटेर्भुजरूपतयाकल्पनेन समचतुर्भुजक्षेत्रकरणे उक्तरीत्या तत्फलं ९ ह-स्ताः क्षेत्रफलं कोटिरूपभुजस्य तन्मूल ३ हस्तरूपता । अनयोर्योगः २५ हस्ताः,  यस्य च क्षेत्रस्य कर्ण्णरूपभुजत्वेनकल्पने समचतुर्भुजकरणे पूर्व्वोक्तं २५ हस्तमितफलं तुल्यंभवति तादृशसमचतुर्भुजे क्षेत्रे २५ अङ्कस्य मलरूपाकर्णमितिः । तथाहि पञ्चहस्तमितसमचतुर्भुजक्षेत्रेभुजकोटिरूपचतुर्भुजत्वेन कल्पनेन समचतुर्भुजेत्र-फलयोः १६,  ९,  हस्तात्मकयोः समावेशः इत्यतःभुजकोटिवर्गयोगमूलरूपता कर्ण्णस्य युक्ता । एवमन्य-त्रापि उपपाद्यमिति बहवः ।अन्यथाप्यत्रोपपत्तिः प्रदर्श्यते भुजं कोटिं कर्ण्णञ्च व्या-सस्थानायं कृत्वा वृत्तार्द्धक्षेत्रकरणे तत्र भुजव्यासक क्षत्रस्य“व्यासस्य वर्गे भनवाग्निनिघ्ने सूक्ष्मं फलं पञ्चसहस्रभक्ते ।रुद्राहते शक्रहृतेऽथ वा स्यात् स्थूलं फलमिति” रीत्याभुज ४ रूपव्यासस्य वर्गे १६ रुद्र ११ गुणिते १७६ । शक्र१४ हृते १७६/१४ स्थूलंफलं तदर्द्धं १७६/२८,  वृत्तक्षेत्रा-र्द्धस्य स्थूलं फलम् । एवं कोटिरूप ३ व्यासवर्गः ९ । ११ गुणितः९९ । शक्र १४ भक्तः,  ९९/१४ तदर्द्धं ९९/२८ तस्य क्षेत्रफलम्अनयोर्योगः २७५/२८ इदं कर्णव्यासकवृत्तक्षेत्रार्द्धफलतुल्यम्तादृशफलेन कर्ण्णमानानयनञ्च गुणहारादिव्यत्ययेन कार्य्यंयथा २७५/२८ शक्र १४ गुणितः २७५ । २ । रुद्र ११ भक्तः२५/२ एतच्च तत्क्षेत्रफलंतच्च द्विगुणितं २५ तस्य मूलं५ कर्ण्णः । एवं सूक्ष्मफलं तु मुजकोटिकर्ण्णव्यासके वृत्त-क्षेत्रे व्यासस्य वर्गे भनवाग्नि ३९२७ गुणिते ५००० भक्तेभवति तत्रोक्तरीत्या भुजकोटिव्यासकक्षेत्रे फलयोगतुल्यता कर्ण्णव्यासकवृत्तक्षत्रफलस्येति कल्प्यम् । अयमेवपक्षः भास्कराचार्य्यस्याभिमतः कर्णस्य भुजकोटिवर्गयो-गमूलात्मकत्वेन तेनाभिधानात् यथानिर्द्दिष्टवृत्तक्षेत्रफलस्य व्यासवर्गघटितत्वेन तेनामिधानाच्च । अतस्तथाप्रत्यभिज्ञायते इत्यस्माभिः नवोनः उपपत्तिपथ उद्भावितः ।वृत्तान्तर्गतसमत्रिकोणानां ये भुजा उक्तास्तेषां तथामानत्वे उपपत्तिर्दर्श्यते । तत्र क्रमज्याशब्दे २३०३ पृ०सिद्धान्तोक्ताः २४ अर्द्धजीवा दर्शिताः । तत्र चक्रकला२१६०० तुल्यः परिधिः । ताश्च कलाः “व्यासे भनन्दाग्नि-३९२७ हते विभक्ते खवाणसूर्य्यैः १२५० परिधिः ससूक्ष्मः” इत्युक्तरीत्या वैपरीत्येन खवाणसूर्य्य १२५०हताः २७०००००० । भनवाग्नि ३९२७ भक्ताः । ६८७६व्यासस्तदर्द्धं ३४३८ इयमन्तिमज्या त्रिज्येति चोच्यते ।तत्रानुपातार्थं चक्रकलातुल्य २१६०० परिधिवृत्तस्यान्तःस्थत्रिकोणादीनां क्रमेण भुजाः साध्यन्ते । तत्र चक्रकलानां २१६०० क्रमेण त्रिचतुरादिभिर्भक्तानामर्द्धानिक्रमेण चापार्द्धानि स्युः । तानि च ३६०० । २७०० । २१६०। १८०० । १५४३ । १३५० । १२०० । क्रमेण एतत्कलामि-तानि । “तत्त्वाश्विभक्ताअसवः कला वा यल्लब्धसंख्यागतशिञ्जिनी,  सा । गतैष्यजीवातरशेषघातात् तत्त्वाश्वि-लब्ध्या सहितेपिसता स्यात्” इत्युक्तारीत्या ताः कलाःक्रमेण तत्त्वाश्वि २२५ भक्ताः क्रमेण त्र्यस्रे १६ चतु-रस्रे । १२ पञ्चास्रे ९ । १३५ । शेषः षडस्रे ८ । सप्तास्रे ६ । १९३ ।शेषः अष्टास्रे ६ । नवास्रे ५ । ७५ शेषः तथाच त्रिकोणेक्रमज्यासु पठिता षोडशी २९७७ । अर्द्धजीवा ।चतुरस्रे तत्रोक्ता द्वादशी २४३१ पञ्चकोणे तत्रोक्तानवमी १९१० गता एष्या दशमी २०९३ । तयोरन्तरं१८३ । शेषकला १३५ तयोर्घातः २४७०५ तत्त्वाश्वि२२५ भक्तो लब्धिः ११० अनया सहिता गतजीवा । २०२० ।इयं अर्द्धजीवा । षडस्रे तत्रोक्ता अष्टमी १७ । ९ ।सप्तास्रे षष्ठी जीवा १३१५ गता । एष्या १५ २० तयो-रन्तरं २०५ । शेषकलाः १९३ अनयोर्घातः ३९५६५ ।तत्त्वाश्विभक्ते १७५ लब्धिः अनया युक्ता गतजीवा १४९०इयं सप्तास्रे अर्द्धजीवा । अष्टास्रे षष्ठी १३१५ ।नवास्रे पञ्चमी ११०५ गता एष्या १३१५ तयोन्तरं २१०शेषकला ७५ । तयोर्घातः २२५० तत्त्वाश्विभक्तः लब्धिः१० अनया सहिता गतजीशा ११०५ । १११५ नवास्रेअर्द्धजीवा । एताद्विगुणाः क्रमेण चक्रकला २१६०० तुल्यपरिधिकवृत्ते समत्र्यस्रादीनां भुजाः यथा ५९५४ । ४८६२। ४०४० । ३४३८ । २९८० । २६३० । २२३० । क्रमेण भुजाः । यदिचक्रकलापरिधिव्यासार्द्धे ३४३८ । क्रमेण एते भुजाःतदा फलेच्छयोः समानजातीयत्वकरणेन षष्टिगुणित-प्रकृतव्यासार्द्धे क इत्यनुपाते फल द्विगुणितं किञ्चिन्यूना-धिका षष्टिगुणिते १२०००० व्यासे त्रिद्व्यङ्गाग्निनभश्चन्द्रादयःक्रमेणाङ्काःलब्धाः । यदि खखखार्क १२०००० व्यासवृत्ते एते१०३९२३ । ९४८५३ । ७०५ ३४५ । ६०००० । ५२०५५ । ४५९२२ ।४१०३१ । क्रमेण भुजाः तदा इष्टव्यास २००० वृत्ते केइत्यनुपातेन उक्तानि फलानि भुजमानानिस्युरितिअत्र वृत्तान्तर्गंतं त्रिकोणञ्च समत्रिकोणं तत्र सर्वेषांभुजानां तुल्यत्वात् । तथाहि परिधितृतीयांशरूपाणां सर्व्वचापांशानां तुल्यतया तुल्यचापांशेषुजीवास्थानीयभुजानां तुल्यत्वौचित्वात् ।अन्यान्यक्षेत्रेषूपपत्तिर्लीलावतीटीकायां दर्शिता विस्तर-भयान्नोल्लिखिता ।९ स्थानमात्रे “धर्म्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे” गीता । तत्र केदारे“यादृशं तूप्यते वीजं क्षेत्रे कालोपपादिते” येऽक्षेत्रिणोवीजवन्तः परक्षेत्रे प्रवापिणः” मनुःकलत्रे “अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः” याज्ञ०देहे “इदं शरीरं कौन्तेय! क्षेत्रमित्यभिधीयते” गीता ।क्षेत्रज्ञः “क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवम्” । “गीता क्षेत्रेष्वेवमजोऽय-मात्मा” श्रुतिः तीर्थस्थाने “प्रविशन्तस्तु तत्क्षेत्रं सर्वे स्युर्विष्णुमूर्त्तयः” । उत्कलख० । क्षेत्र विद्यतेऽस्य इनि क्षेत्रिन्, ठन् क्षेत्रिक क्षेत्रस्वामिनि त्रि०
  “फलं त्वनभिसन्धायक्षेत्रिणां वीजिनां तथा” कुर्व्वन्ति क्षेत्रिणोयद्वद् प्रत्यक्षक्षेत्रिकस्यार्थः” “क्षेत्रिकस्यैव तद्वीजम्” मनुः । एतस्मि-न्नुपपदे कर्म्मभूते कर्त्तरि कृञः टः । क्षेत्रकरक्षेत्रकारिणित्रि०  स्त्रियां ङीप् ।

Capeller

German

 क्षे॑त्र n.
  Grundstück,  Feld,  Ort,  Gegend, 
Aufenthalt,  Fundstelle
 Mutterleib, 
Ehefrau.

Grassman

German

 kṣétra,  n.,  Grundbesitz,  Grundstück [von 1. kṣi]
 daher 2〉 Feld,  Acker
 3〉 Gegend,  Land
 4〉 insbesondere kṣétrasya pátis,  Beschützer des Grund und Bodens (ein Genius). — Adj. agavyutí,  áraṇa,  tílvila,  bhadrá,  raṇvá,  ścandrá.
-am 1〉 {100, 18}
 {265, 15}
 {797, 4}
 {803, 6}
 {859, 6}. — 2〉 {110, 5}
 {488, 20}. — 3〉 {399, 9}.
-āt 2〉 {119, 7}. — 3〉 {356, 3}. _{356, 4}.
-asya 1〉 sātā́ {112, 22}. — 4〉 {353, 1}. _{353, 2}. _{353, 3}
 {551, 10}
 {892, 13}.
-āya 1〉 {616, 4}.
-e 1〉 {416, 7}.
-āṇi 2〉 {502, 14}.

Burnouf

French

 क्षेत्र क्षेत्र n.
  (क्षि 6
 sfx. त्र) champ,  plaine, 
campagne
 cf.  क्षिति।
		 par ext. lieu sacré,  lieu de pélerinage
figure géométrique.
	-- (क्षि 1) domaine,  pays conquis ou possédé
en propriété
		 au fig. épouse. -- Le corps,  la matière [en
métaphysique].
क्षेत्रज m.
  (जन्) fils qu'une femme a légalement d'un
parent de son mari.
क्षेत्रज्ञ a. (ज्ञा) adroit,  habile
		 paysan, 
paysanne. -- S. m.
  l'âme,  l'intelligence [qui connaît le corps et
qui a l'idée de la matière]: क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ le corps et
l'esprit,  la matière et son idée.
क्षेत्रपति m.
  Vd. le maître de la plaine,  c-à-d. Rudra ou
les Maruts.
क्षेत्राजीव m.
  f.
  (आ
 जीव्) paysan,  paysanne.
क्षेत्रामलकी f.
  flacourtia cataphracta,  bot.

Stchoupak

French

 क्षेत्र-
 nt. sol,  terrain,  propriété foncière,  champ (-अं कृ-
labourer un champ) 
 lieu,  siège,  localité,  sphère d'action 
 matrice, 
femme,  épouse 
 corps 
 -ता- f.
  siège,  résidence 
 -इक- m.
 
propriétaire d'un champ,  mari.
°कर्म-कृत्- ag. laboureur,  cultivateur.
°गृह- nt. sg. champ et maison. 
°ज- ag. (fils) né de l'union de l'épouse avec un frère ou un autre
parent du mari,  une des 12 catégories de fils envisagées par les lois
hindoues.
°ज्ञ- a. qui connaît les lieux,  habile,  expert,  adroit 
 m.
  (qui
connaît le corps),  âme,  principe conscient.
°देवता- f.
  n.
  d'un serpent.
°पति- m.
  propriétaire d'un champ.
°पद- nt. lieu consacré (à une divinité,  gén. ).
°पाल- m.
  gardien d'un champ 
 divinité tutélaire.
°भाग- m.
  morceau de terre.
°रक्ष- m.
  gardien d'un champ.
°वसु-धा- f.
  terrain cultivé.
°विद्- a. = {%°jña- 
 %} sage.
°संभव- m.
  = °ज-।
क्षेत्रोपेक्ष- m.
  fils de Śvaphalka.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.