| YouTube Channel

क्षुद्ररोग (kSudraroga)

 
शब्दसागरः
English
क्षुद्ररोग
m.
 (-गः) A minor disease, one of little importance.
E.
 क्षुद्र, and
रोग disease.
Yates
English
क्षुद्र-रोग (गः) 1.
m.
 A disease not
fatal, a slight attack.
Spoken Sanskrit
English
क्षुद्ररोग kSudraroga
m.
 class of minor diseases
Wilson
English
क्षुद्ररोग
m.
 (-गः) A minor disease, one of little importance.
E.
 क्षुद्र, and रोग disease.
Monier Williams Cologne
English
क्षुद्र—रोग
m.
pl.
 a class of minor diseases (of which forty-four are enumerated, especially exanthemas of different kinds),
Suśr.
Apte Hindi
Hindi
क्षुद्ररोगः
पुं*
 क्षुद्र-रोगः -
मामूली बीमारी
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्षुद्ररोग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ४४ ವಿಧ ಸಾಮಾನ್ಯರೋಗಗಳು
L R Vaidya
English
kzudra-roga {% m. %} a minor disease (44 are enumerated by Suśruta).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षुद्ररोगः,
पुं,
 (क्षुद्रः रोगः ।) स्वल्पव्याधिः । तस्यगणना यथा । पलितः १ इन्द्रलुप्तः २ दारुणकः३ अरुषिका ४ इरिवेल्लिका ५ पनसिका ६ पा-षाणगर्द्दभः ७ मुखदूषिका ८ व्यङ्गः ९ नीलिका१० वल्मीकः ११ कक्षा १२ गन्धिनाम १३अग्निरोहिणी १४ विदारिका १५ चिप्पः १६परिवर्त्तिका १७ अवपाटिका १८ निरुद्ध-प्रकाशः १९ सन्निरुद्धगुदः २० वृषणकच्छः २१अहिपूतनः २२ गुदभ्रंशः २३ शूकरदंष्ट्रः २४अनुशयी २५ अलसः २६ दारी २७ कदरः २८तिलकालकः २९ मसकः ३० जतुमणिः ३१ न्यच्छः३२ पद्मिनीकण्टकम् ३३ अजगल्लिका ३४ यव-प्रख्या ३५ अन्त्रालजी ३६ विवृता ३७ इन्द्रवृद्धा३८ गर्द्दभिका ३९ जालगर्द्दभः ४० कच्छपी ४१शर्करार्ब्बुदः ४२ । एषां मध्ये येषां लक्षणचिकित्सापूर्व्वं न लिखिता ते चात्र लिख्यन्ते ॥
* ॥
अथ अरुंषिकालक्षणमाह ।“अरूषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्द्धनि ।कफासृक्कृमिकोपेन तानि विद्यादरुंषिकाम्” ॥
अरूंषि व्रणानि । अथारुंषिकायाश्चिकित्सा ।“नीलोत्पलस्य किञ्जल्को धात्रीफलसमन्वितः ॥
यष्ठीमधुकयुक्तश्च लेपाद्धन्यादरुंषिकाम् ।जिफलाया रजो यष्ठी मार्क्कवोत्पलसारिवा ।सैन्धवं पक्वमेतैस्तु तैलं हन्यादरुंषिकाम्” ॥
इति त्रिकलाद्यं तैलम् ॥
* ॥
अथाग्निरोहिणीलक्षणमाह ।“कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारुणाः ।अन्तर्द्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ॥
सप्ताहात् द्वादशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम् ।तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सान्निपातिकाम्” ॥
सप्ताहादित्यादि वातपित्तकंफाधिकापेक्षया बो-द्धव्यम् । घ्नन्तीत्यनुपक्रान्ताः । उपक्रान्तास्तुसाध्या एव । चरकेणाग्निरोहिण्याश्चिकित्सायाउक्तत्वात् ।तस्याश्चिकित्सा ।“पित्तं वीसर्पविधिना साधयेदग्निरोहिणीम् ।रोहिण्यां लङ्घनं कुर्य्याद्रक्तमो क्षणरूपताम् ॥
शरीरस्य च संशुद्धिं तान्तु वृद्धां परित्यजेत्” ॥
* ॥
अथ विदारिकालक्षणमाह ।“विदारिकन्दवद्वृत्तो कक्षावङ्क्षणसन्धिषु ।रक्तो विदारिकां विद्यात् सर्व्वजां सर्व्वलक्षणाम्” ॥
अत्र पिडकामिति विशेष्यपदमध्याहरणीयम् ॥
अथ तच्चिकित्सा ।“विदारिकायां प्रथमं जलौकायोजनं हितम् ।पाटनञ्च विपक्रायां ततो व्रणविधिः स्मृतः” ॥
* ॥
अथावपाटिकालक्षणमाह ।“अल्पीयसीं यदा हर्षात् बलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः ।हस्ताभिघातादथवा चर्म्मण्युद्वर्त्तते बलात् ॥
मर्द्दनात् पीडनाद्वापि शुक्रवेगविघाततः ।यत्रावपाट्यते चर्म्म तां विद्यादवपाटिकाम् ॥
वातेन कर्कशा रूक्षा सूक्ष्मा कृष्णा रुगन्विता ।पित्तेन पीता रक्ता वा दाहतृष्णासमन्विता ॥
श्लेष्मणा कठिना स्निग्धा कण्डुमत्यल्पवेदना” ॥
अल्पीयः अल्पतरं योनिच्छिद्रं यस्यास्ताम् ।अवपाट्यते विदार्य्यते ।अथ तस्याश्चिकित्सा ।“स्नेहस्वेदैरिमां वैद्यश्चिकित्सेदवपाठिकाम्” ॥
अथ सन्निरुद्धगुदस्य लक्षणमाह ।“वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः ।निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मं द्वारं करोति हि ॥
मार्गस्य सौक्ष्म्यात कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति ।सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदुस्तरम्” ॥
अथ तस्य चिकित्सा ।“सन्निरुद्धगुदे तैलैः सेको वातहरैर्हितः ।तथा निरुद्धप्रकाशक्रियापि कथिता हिता” ॥
अथाजगल्लिकालक्षणमाह ।“स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता निरुजा मुद्गसन्निभा ।कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका” ॥
ग्रथिता गुम्फितेव मुद्गसन्निभा मुद्गाकृतिः ॥
अथ तस्याश्चिकित्सा ।“तत्राजगल्लिकामामां जलौकोभिरुपाचरेत् ।शुक्तिशौराष्ट्रिकाक्षारकल्कैश्चालेपयेन्मुहुः ॥
कठिना क्षारयोगैश्च द्रावयेदजगल्लिकाम् ।श्यामालाङ्गलिकामूर्व्वाकल्कैरपि विलेपयेत् ॥
पक्वां व्रणविधानेन यथोक्तेन प्रसाधयेत्” ॥
अथान्त्रालजीलक्षणमाह ।“घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् ।अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम्” ॥
घनां कठिनाम् । परिमण्डलां वर्त्तुलाम् । अल्प-पूयां स्वल्पस्रावाम् ॥
अथ तस्याश्चिकित्सा ।“अन्त्रालजीं यवप्रख्यां पूर्व्वं स्वेदैरुपाचरेत् ।मनःशिलादेवदारुकुष्ठकल्कैः प्रलेपयेत् ॥
पक्वां ब्रणविधानेन यथोक्तेन प्रसाधयेत्” ॥
इति भावप्रकाशे क्षुद्ररोगाधिकारः ॥
(अस्य सकारणलक्षणसम्प्राप्तिचिकित्सितानि यथा, “स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसम्मिता ।पिटिका कफवाताभ्यां बालानामजगल्लिका ॥
यवप्रख्या यवप्रख्या ताभ्यां मांसाश्रिता घना ।अवक्त्राश्चालजीवृत्तास्तोकपूया घनोन्नताः ॥
ग्रन्थयः पञ्च वा षड् वा कच्छपी कच्छपोन्नता ।कर्णस्योर्द्ध्वं समन्ताद्वा पिटिका कठिनोग्ररुक् ॥
शालूकाभा पनसिका शोफस्त्वल्परुजः स्थिरः ।हनुसन्धिसमुद्भूतस्ताभ्यां पाषाणगर्द्दभः ॥
शाल्मलीकण्टकाकाराः पिटिकाः सरुजो घनाः ।मेदोगर्भा मुखे यूनां ताभ्याञ्च मुखदूषिकाः ॥
ते पद्मकण्टका ज्ञेया यैः पद्ममिव कण्ठकैः ।चीयते नीरुजैश्चैतैः शरीरं कफवातजैः ॥
पित्तेन पिटिकावृत्ता पक्वोदुम्बरसन्निभा ।महादाहज्वरकरी विवृता विवृतानना ॥
गात्रेष्वन्तश्च वक्त्रस्य दाहज्वररुजान्विताः ।मसूरमात्रास्तद्वर्णास्तत्संज्ञाः पिटिका घनाः ॥
ततः कष्टतराः स्फोटा विस्फोटाख्या महारुजाः ।या पद्मकर्णिकाकारा पिटिका पिटिकान्विता ॥
सा विद्धा वातपित्ताभ्यां ताभ्यामेव च गर्दभी ।मण्डला विपुलोत्सन्ना सरागपिटिकाचिता ॥
कक्षेति कक्षासन्नेषु प्रायोदेशेषु सानिलात् ।पिजाद्भवन्ति पिटिकाः सूक्ष्मा लाजोपमा घनाः ।तादृशी महर्ता त्वेका गन्धनामेति कीर्त्तिता ।घर्म्मस्वेदपरीतेऽङ्गे पिटिकाः सरुजो घनाः ॥
राजिकावर्णसंस्थानप्रमाणा राजिकाह्वयाः ।दोषैः पित्तोल्वणैर्मन्दैर्विसर्पति र्विसर्पवत् ॥
शोफोऽपाकस्तनुस्ताम्रो ज्वरकृज्जालगर्द्दभः ।मलैः पित्तोल्वणैः स्फोटा ज्वरिणो मांसदारुणाः ॥
कक्षाभागेषु जायन्ते येऽग्न्याभाः साग्निरोहिणी ।पञ्चाहात्सप्तरात्राद्वा पक्षाद्वा हन्ति जीरितम् ॥
त्रिलिङ्गा पिटिका वृत्ता जत्रूद्ध्वमिरिवेल्लिका ।विदारी कन्दकठिना विदारी कक्षवङ्क्षणे ॥
मेदोऽनिलकफैर्ग्रन्थिः स्नायुमांसशिराश्रयैः ।भिन्नो वसाज्यमध्वाभं स्रवेत्तत्रोल्वणोऽनिलः ॥
मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करामुपपादयेत् ॥
दुर्गन्धं रुधिरं क्लिन्नं नानावर्णं ततो मलाः ॥
तां स्रावयन्ति निचितां विन्द्यात्तच्छर्करार्ब्बुदम् ।पाणिपादतले सन्धौ जत्रूर्द्ध्वं वोपचीयते ॥
वल्मीकवच्छनेर्ग्रन्थिस्तद्वद्बह्वणुभिर्मुखैः ।रुग्दाहकण्डूक्लेदाढ्यो वल्मीकोऽसौ समस्तजः ॥
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिमिः ।ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरन्तु तत् ॥
वेगसन्धारणाद्वायुरपानोऽपानसंश्रयम् ।अणूकरोति वाह्यान्तर्मार्गमस्य ततः शकृत् ॥
कृच्छ्रान्निर्गच्छति व्याधिरयं रुद्धगुदस्ततः ।कुर्य्यात् पित्तानिलं पाकं नखमांसे सरुग्ज्वरम् ॥
चिप्यमक्षतरोगञ्च विद्यादुपनखञ्च तम् ।कृष्णोऽभिघाताद्रूक्षश्च खरश्च कुनखो नखः ॥
दुष्टकर्दमसंस्पर्शात् कण्डूक्लेदान्वितान्तराः ।अङ्गुल्योऽलसमित्याहुस्तिलाभांस्तिलकालकान् ॥
कृष्णानवेदनांस्त्वक्स्थान् मांसांस्तानेव चोन्नतान् ।माषेभ्यस्तून्नततरांश्चर्म्मकीलान् सितासितान् ॥
तथाविधो जतुमणिः सहजो लोहितस्तु सः ।कृष्णं सितं वा सहजं मण्डलं लाञ्छनं समम् ॥
शोकक्रोधादिकुपिताद्वातपित्तान्मुखे तनु ।ण्यामलं मण्डल व्यङ्गं वक्त्रादन्यत्र नीलिका ॥
परुषं परुषस्पर्शं व्यङ्गं श्यानञ्च मारुतात् ।पित्तात्ताम्रान्तमानीलं श्वेतान्तं कण्डुमत्कफात् ॥
रक्ताद्रक्तान्तमाताम्रं शोषं चिमचिमायते ।वायुनोदीरितः श्लेष्मा त्वचं प्राप्य विशुष्यति ॥
ततस्त्वग् जायते पाण्डुः क्रमेण च विचेतना ।अल्पकण्डूरविक्लेदा सा प्रसुप्ति प्रसुप्तितः ॥
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः ।मण्डलान्यतिकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च ॥
उत्कोठः सोऽनुबन्धस्तु कोठ इत्यभिधीयते ।प्रोक्ताः षट् त्रिंशदित्येते क्षुद्ररोगा विभागशः” ॥
इति वाभटे उत्तरस्याने एकत्रिंशोऽध्यायः ॥
अतोऽस्य प्रतिषेधो यथा, --“विस्राववेज्जलौकोभिरपक्वामजगल्लिकाम् ।स्वेदयित्वा यवप्रख्यां विलयाय विलेपयेत् ॥
दारुकुष्ठमनोह्वालैरित्यापाषाणगर्द्दभात् ।विधिसांश्चाचरेत् पक्वान् प्रणवत्साजगल्लिकान् ॥
रोध्रकुस्तम्बरुवचाप्रलेपो मुखदूषिके ।वटपल्लवयुक्ता वा नारिकेलोत्थशुक्तयः ॥
अशान्तौ वभनं नस्यं ललाटे च शिराव्यधः ।निम्बाम्बु वान्तो निम्बान्बु साधितं पद्मकण्टके ॥
प्रिबेत् क्षौद्रान्वितं सर्पिनिम्बारग्बधलेपनम् ।विवृतादींस्त जातान्तांश्चिकित्सेन्निरिवेल्लिकान् ॥
पित्तवीसर्पवत्तद्वत् प्रत्याख्यायाग्निरोहिणीम् ॥
विलङ्घनं रक्तविमोक्षणञ्चविरूक्षणं कायविशोधनञ्च ।धात्रीप्रयोगान् शिशिरप्रदेहान्कुर्य्यात् सदा जालकगर्द्दभस्य ॥
विदारिकां हृते रक्ते श्लेष्मग्रन्थितदाचरेत् ।मेदोऽर्ब्बुदक्रियां कुर्य्यात् सुतरां शर्करार्ब्बुदे ॥
प्रवृद्ध सुबहुच्छिद्रं सशोफं मर्म्मणि स्थितम् ।वल्मीकं हस्तपादे च वर्ज्जयेदितरत् पुनः ॥
शुद्धस्यास्रे हृते लिम्बेत् सपट्वारैवतामृतैः ।श्यामाकुलत्थिकामूलदन्तीपललसक्तुभिः ॥
पक्वे तु दुष्टमांसानि गतीः सर्व्वाश्च शोधयेत् ।शस्त्रेण सम्यगनु च क्षारेण ज्वलनेन वा ॥
शस्त्रेणोत्कृत्य निःशेषं स्नेहेन कदरं दहेत् ।निरुद्धमणिवत्कार्य्यं रुद्धपायोश्चिकित्सितम् ॥
चिप्यं शुद्ध्या जितोष्माणं साधयेच्छस्त्रकर्म्मणा ।दुष्टं कुनखमप्येवं चरणावलसे पुनः ॥
धान्याम्लसिक्तौकासीसपटोलीरोचनातिलैः ।सनिम्बपत्रैरालिम्पेद्दहेत्तु तिलकालकान् ॥
माषांश्च सूर्य्यकान्तेन क्षारेण यदि वाग्निना ।तद्वदुत्कृत्य शस्त्रेण चर्म्मकीलजतुमणी ॥
लाञ्छनादित्रये कुर्य्याद् यथासन्न सिराव्यधम् ।लेपयेत् क्षीरपिष्टैश्च क्षीरिवृक्षत्वगङ्कुरैः ॥
व्यङ्गेषु चार्ज्जुनत्वग्वा मञ्जिष्ठा वा समाक्षिका ।लेपः सनवनीतावा श्वेताश्वखुरजामषी ॥
रक्तचन्दनमञ्जिष्ठा कुष्ठरोध्रप्रियङ्गवः ।वटाङ्कुरा मसूराश्च व्यङ्गघ्ना मुखकान्तिदाः ॥
द्वे जीरके कृष्णतिलाः सर्षपाः पयसा सह ।पिष्टाः कुर्व्वन्ति वक्त्रेन्दुमपास्तव्यङ्गलाञ्छनम् ॥
क्षीरपिष्टा घृतक्षौद्रयुक्ता वा भृष्टनिस्तुषाः ।मसूराः क्षीरपिष्टा वातीक्ष्णाः शाल्मलिकण्टकाः ॥
स गुडः कोलमज्जा वा शशासृक् क्षौद्रकल्कितः ।सप्ताहं मातुलुङ्गस्थं कुष्ठं वा मधुनान्वितम् ॥
पिष्टा वाच्छालपयसा सक्षौद्रा मौशलीजटा ।गौरस्थिमुशलीमूल-युक्तं वा साज्यमाक्षिकम् ॥
जम्ब्बाम्रपल्लवामस्तु हरिद्रे द्वे नवो गुडः ।लेपः सवर्णकृत् पिष्टं स्वरसेन च तिन्दुकम् ॥
उत्पलपत्रं तगरं प्रियङ्गुकालीयकदम्बदरमज्जा ।इदमुद्वर्त्तनमास्यं करोति शतपत्रसङ्काशम् ॥
एभिरेवौषधैः पिष्टैर्मुखाभ्यङ्गाय साधयेत् ।यथादोषर्तुकान् स्नेहान् मधुकक्वाथसंयुतैः ॥
यवान् सर्ज्जरसं रोध्रमुशीरं चन्दनं मधु ।घृतं गुडञ्च गोमूत्रे पचेदादर्व्विलेपनात् ॥
तदभ्यङ्गान्निहन्त्याशु नीलिकाव्यङ्गदूषिकान् ।मुखं करोति पद्माभं पादौ पद्मदलोपमौ ॥
कुङ्कुमोशीरकालीयलाक्षायष्ट्याह्वचन्दनम् ।न्यग्रोधपादांस्तरुणान् पद्मकं पद्मकेशरम् ॥
सनीलोत्पलमञ्जिष्ठं पालिकं सतिलाढके ।पक्त्वा पादावशेषेण तेन पिष्टैश्च कार्षिकैः ॥
लाक्षापत्तङ्गमञ्जिष्ठा यष्टीमधुककुङ्कुमैः ।अजाक्षीरद्विगुणितं तैलस्य कुडवं पचेत् ॥
नीलिकापलितव्यङ्गवलीतिलकदूषिकान् ।हन्ति तन्नस्यमभ्यस्तं मुखोपचयवर्णकृत् ॥
मञ्जिष्ठा शवरोद्भवस्तु वरिकालाक्षा हरिद्राद्वयंनेपालीहरितालकुङ्कुमगदागोरोचनागैरिकम् ।पत्रं पाण्डुरटस्य चन्दनयुगं कालीयकं पारदंपत्तङ्गं कनकत्वचं कमलजं बीजं तथा केसरम् ॥
सिक्थं तुत्थं पद्मकाद्योतसाज्यंमज्जाक्षीरं क्षीरिवृक्षाम्बुचाग्नौ ।सिद्धं सिद्धं व्यङ्गनील्यादिनाशेवक्त्रेच्छायामैन्दवीञ्चाशु धत्ते ॥
मार्कवस्वरसक्षीरतोयपिष्टानि नावने ।प्रसुप्तौ वातकुष्ठोक्तं कुर्य्याद्दाहञ्च वह्निना ।उत्कोठे कफपित्तोक्तं कोठे सर्व्वञ्च कौष्ठिकम्” ॥
इति वाभट उत्तरतन्त्रे द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥
“समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति ।तद्यथा, -- अजगल्लिका यवप्रख्याऽन्धालजी विवृताकच्छपिका वल्माकमिन्द्रवृद्धा पनसिका पाषाण-गर्द्दभो जालगर्द्दभः कक्षा विस्फोटकोऽग्निरो-हिणी चिप्पं कुनखोऽनुशयी विदारिका शर्करा-र्ब्बुदं पामा विचर्च्चिका रकसा पाददारिकाकदर-मलसेन्द्रलुप्तौ दारुणकोऽरुंषिका पलितं मसू-रिका यौवनपिडका पद्मिनीकण्टको जतुमणि-र्म्यशकश्चर्म्मकीलस्तिलकालको न्यच्छं व्यङ्गः परि-वर्त्तिकाऽवपाटिका निरुद्धप्रकाशः निरुद्धगुदो-ऽहिपूतनं वृषणकच्छूर्गुदभ्रंशश्चेति” ॥
इति सुश्रुतेनिदानस्थाने त्रयोदशेऽध्याये ॥
अत्रोक्तचिकित्सा-दिकं यथारोगं ज्ञेयम् ॥
* ॥
अस्य पथ्यापथ्यानि यथा, --“क्षुद्ररोगेषु सर्व्वेषु नानारोगानुकारिषु ।दोषान् दूष्यानवस्थाञ्च निरीक्ष्य मतिमान् भिषक् ॥
तस्य तस्य च रोगस्य पथ्यापथ्यानि सर्व्वशः ।यथादोषं यथादुष्टं यथावस्थञ्च कल्पयेत्” ॥
इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधौ क्षुद्ररोगाधिकारः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्षुद्ररोग
पु०
 कर्म० । सुश्रुतोक्ते चतुश्चत्वांरिंशत्स्वल्परोगभेदे यथा“अथातः क्षुद्ररोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः । समासेनचतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्ररोगा भवन्ति । तद्यथा अजग-ल्लिका यवप्रख्याऽन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकमिन्द्रवृद्धा पनसिका पाषाणगर्द्दभो जालगर्द्दभः कक्षाविस्फोटकोऽग्निरोहिणी चिप्पं कुनखोऽनुशयी विदा-रिका शर्कराऽर्बुदं पामा विचर्च्चिका रकसा पाददारिकाकदरमलसेन्द्रलुप्ते दारुणकोऽसंषिका पलितं मसूरिकायौवनपिडका पद्मिनीकण्टको जतुमणिर्म्मशकश्चर्म्मकीलस्तिलकालको न्यच्छं व्यङ्गः परिवर्त्तिकाऽवपाटिकानिरुद्धप्रकसो निरुद्धगुदोऽहिपूतनं वृषणकच्छूर्गुदभ्रंश-श्चेति । स्मिग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा ।कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका १ । यबाकारासुकठिना ग्रथिता मांससंभृता । पिडका श्लेष्मवाताभ्यांयवप्रख्येति २ सोच्यते । वनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्ड-लाम् अन्धालजी३ मल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ।विवृतास्यां महादाहां पक्वोडुम्बरसन्निभाम् । विवृता-मिति४ तां विद्यात्पित्तोत्थां परिमण्डलाम् । ग्रन्थयः पञ्चवा षडवा दारुणाः कच्छपोन्नताः । कफानिलाभ्यामुद्भूतांविद्यात्तां कच्छपी ५ मिति । पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवाया-मूर्द्धजत्रुणि । ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते ।तोदल्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्व्रणैर्वृतः । व्याधिर्वल्मीक ६इत्येव कफपित्तानिलीद्भवः । पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिःसमासिताम् । इन्द्रवृद्धान्तु ७ तां विद्याद्वात पत्तोत्थितांभिषक् । कर्णोपरि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् ।शालूकवत्पनसिकां ८ तां विद्यात् श्लेष्मवातजाम् । हनु-सन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् । पाषाणगर्द्दभं ९विद्याद्बलासपवनात्मकम् । विसप्र्पवत्मर्प्पति यो दाह-ज्वरकरस्तनुः । अपाकः श्वयथुः पित्तात्स ज्ञेयो जाल-गर्दभः १० । वाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् ।पित्तप्रकोपात्सम्भूतां कक्षामिति ११ विनिर्दिशेत् । अग्निद-ग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्ततः । क्वचित्सर्वत्र वादेहे स्मृता विस्फोटका१२ इति । कक्षाभागेषु ये स्फोटाजायन्ते मांसदारणाः । अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावक-सन्निभाः । सप्ताहाद्द्वादशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मान-वम् । तामग्निरोहिणीं १३ विद्यादसाध्यां सन्निपाततः ।नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वायुश्च वेदनाम् । करोति दाह-पाकौ च तं व्याधिं चिप्प १४ मादिशेत् । तदेव क्षतरोगाख्यंतथोपनखमित्यपि । अभिघातात्प्रदुष्टो यो नखी रूक्षोऽ-सितः खरः । भवेत्तु कुनखं १५ विद्यात्कुलीनमिति संज्ञि-तम् । गम्भीरामल्यसंरम्भां सवर्ण्णामुपरिस्थिताम् । कफा-दन्तःप्रपाकान्तां विद्यादनुशयीं १६ भिषक् । विदारीकन्द-वद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु । रक्तां विदारिकां १७ विद्यात्सर्वजां सर्वलक्षणाम् । प्राप्य मांससिरास्नायुश्लेष्ममेदस्तथाऽनिलः । ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्प्पिर्व्वसानिभम् । स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः ।मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्पुनः । दुर्गन्धंक्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः । स्रवन्ति सहसा रक्तंतद्विद्याच्छर्क्वरार्त्रुदम् १८ । पामाविचर्च्च्यौ १९ २० कुष्ठेषुरकसा २१ च प्रकीर्त्तिता । परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थ-रूक्षयोः । पादयोः कुरुते दारीं २२ सरुजां तलसंश्रिताम् ।शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः । मेदोरक्ता-नुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम् । स कीलः कठिनोग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा । कोलमात्रः सरुक्स्रावो जा-यते कदरस्तु २३ सः । क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाह-रुगन्वितौ । दुष्टकर्द्दमसंस्पर्शादलसं २४ तं विनिर्दिशेत् ।रोमकूपानगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् । प्रच्यावयतिरोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः । रुणद्धि रोमकूपांस्तुततोऽन्येषामसम्भवः । तदिन्द्रलुप्तं २५ खालित्यं रुज्येतिच विभाव्यते । दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रजा-यते । कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकन्तु २६ तम् । अरूंषिबहुवक्त्राणि बहुक्लेदानि मूर्द्दनि । कफासृक्कृमिकोपेननृणां विद्यादरुंषिकाम् २७ । क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्माशिरोगतः । पित्तञ्च केशान् पचति पलितं २८ तेन जायते ।दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः । गात्रेषुवदवेचान्तर्व्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः २९ । शाल्मलीकण्टक-प्रख्याः कफमारुतशोणितैः । जायन्ते पिडका यूनां ३० वक्त्रेया मुखदूषिकाः । कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डु मत्पाण्डु-मण्डलम् । पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं ३१ कफवातजम् ।नीरुजं सममुत्पन्नं मण्डलं कफरक्तजम् । सहजं रक्तमी-षच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं ३२ विदुः । अवेदनं स्थिरञ्चैव यस्यगात्रेषु दृश्यते । माषवत्कृष्णमुत्पन्नमनिलान्मशकं ३३ दि-णेत् । समुत्थानतिदानाभ्यां चर्मकील ३४ प्रकीर्त्तितम् ।कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च । वात-पित्तकफोद्रेकात्तान्विद्यात्तिलकालकान् ३६ । मण्ड्लं मह-दल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् । सहजं नीरुजंगात्रे न्यच्छ३५ मित्यभिधीयते । क्रोधायासप्रकुपितो वायुःपित्तेन संयुतः । सहसा मुखमागम्य मण्डलं विसृजे-त्ततः । नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं ३७ तमादिशेत् ।मर्द्दनात्पीडनाच्चापि तथैवात्यभिघाततः । मेढ्रचर्म्मयदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः । तदा वातोपसृष्टन्तु चर्म्मप्रतिनिवर्त्तते । मणेरधस्तात्कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ।सवेदनः सदाहश्च पाकञ्च व्रजति क्वचित् । मारुताग-न्तुसम्भूतां विद्यात्तां परिवर्त्तिकाम् ३८ । सकण्डूःकठिना चैव सैव श्लेष्मसमुत्थिता । अल्पीयसीं यदाहर्षाद्वालां गच्छेत्स्त्रियं नरः । हस्ताभिघातादथ वाचर्म्मण्युद्वर्त्तिते बलात् । मर्द्दनात्पीडनाद्वापि शुक्रवे-गधेवाततः । यस्यावपाट्यते चर्म्म तां विद्यादवपाटि-काम् ३९ । वातोपसृष्टमेवन्तु चर्म्म संश्रयते मणिम् ।मणिश्चर्म्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतोरुणद्धि च । निरुद्धप्रकमेतस्मिन्मन्दधारमवेदनम् । मूत्रं प्रवर्त्तते जन्तोर्म्मणिर्न्नचविदीर्थते । निरुद्धप्रकसं ४० विद्यादरूढां चावपाटिकाम् ।वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुटसाश्रितः । निरुणद्धि मह-त्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च । मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेणपुरीषं तस्य गच्छति । सन्निरुद्धगुदं ४१ व्याधिमेनं विद्यात्सुदुस्तरम् । शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् ।स्निन्नस्य स्नाप्यमानस्य कण्डूरक्तकफोद्भवा । कण्डूयनात्ततःक्षिप्रं स्फोटास्राबश्च जायते । एकीभूतं व्रणेर्घोरं तंविद्यादहिपूननम् ४२ । स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषण-संश्रितः । प्रक्लिद्यते यदा स्वेदात्स कण्डू जनयेत्तदा ।तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटास्रावश्च जायते । प्राहुर्वृ-षणकच्छूं ४३ तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् । प्रवाहणातिसारा-भ्यां निर्गच्छति गुदं वहिः । रूक्षदुर्बलदेहस्य तंगुदभ्रंशमादिशेत् ।