| YouTube Channel

क्षुद्रकुष्ठ (kSudrakuSTha)

 
Monier Williams Cologne
English
क्षुद्र—कुष्ठ
n.
 a mild form of leprosy (comprising eleven varieties, whereas the महा-क्° contains seven severe forms of leprosy),
Suśr.
Apte Hindi
Hindi
क्षुद्रकुष्ठम्
नपुं*
 क्षुद्र-कुष्ठम् -
एक प्रकार का हल्का कोढ़
Shabdartha Kaustubha
Kannada
क्षुद्रकुष्ठ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಏಕಕುಷ್ಠಾದಿ ೧೧ ಕುಷ್ಠಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು
L R Vaidya
English
kzudra-kuzWa {% n. %} a mild form of leprosy.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
क्षुद्रकुष्ठं,
क्ली,
 (क्षुद्रं अल्पं कुष्ठम् ।) स्वल्पकुष्ठरोगः ।तत्तु एकादशविधम् । यथा । क्षुद्रकुष्ठान्याह ।“एककुष्ठं १ स्मृतं पूर्व्वं गजचर्म्म २ ततः परम् ।ततश्चर्म्मदलं ३ प्रोक्तं ततश्चापि विचर्च्चिका ४ ॥
विपादिकाभिधा ५ स्यैव पामाकच्छू--६ स्ततः परा ।ततो दद्रुश्च ७ विस्फोटः ८ किटिभञ्च ९ ततः परम् ॥
ततश्चालसकं १० प्रोक्तं शतारुश्च ११ ततः परम् ।क्षुद्रकुष्टानि चैतानि कथितानि भिषग्वरैः” ॥
ननु दद्रोः कथं क्षुद्रकुष्ठेषु गणना सुश्रुतेन महा-कुष्ठेषूक्तत्वात् । उच्यते । असिता च गाढमूलादद्रुः मुश्रुते महाकुष्ठेपूक्ता असितेतरा नव-गाढमूला दद्रुः क्षुद्रकुष्ठमेव । एवं विधाया दद्रो-श्चरकेण क्षुद्रकुष्ठेषु दर्शितत्वात् ॥
* ॥
कुष्ठानां त्रिदोषजत्वेनैकत्वे त्रिदोषस्योल्वणतयासप्तधात्वमाह ।“सर्व्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशाधिकत्वतः ।कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वं समागतैः” ॥
सर्व्वेष्वपि कुष्ठेषु त्रिदोषजेषु सत्सु व्यपदेशाधिकत्वतः व्यपदेशः कापालादिसंज्ञास्तेषामष्टा-दशत्वरूपं यदधिकत्वं ततः कुष्ठानि सप्तधा । कै-र्दोषैः कथम्भूतैः पृथग्द्वन्द्वं समागतैः । समागतैःसङ्गतैम्मिलितैरिति यावत् । अस्यायमर्थः ।किमपि कुष्ठंवातोल्वणं किमपि पित्तोल्वणं कि-मपि कफोल्वणं किमपि वातपित्तोल्वणं किमपिवातश्लेष्मोल्वणं किमपि पित्तश्लेष्मोल्वणं किमपित्रिदोषोल्वणमिति ॥
* ॥
पूर्व्वरूपमाह ।“अतिश्लक्ष्णः खरस्पर्शः स्वेदास्वेदौ विवर्णता ।दाहःकण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिः क्लमः ॥
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः ।रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तेऽल्पेऽपि केवलम् ।रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम्” ॥
अतिश्लक्ष्णः अतिमृदुः । अथवा खरः रूक्षःकर्क्वशो वा स्पर्शः । स्वेदास्वेदौ घर्म्मादि सप्तसङ्गा-भावेऽपि स्वेदः । अथवा घर्म्मादिप्रसङ्गेऽपि स्वेदा-भावः । त्वचि स्वापः स्पर्शाज्ञता । शीघ्रोत्पत्तिःशीघ्रा उत्पत्तिर्ब्रणानामित्यन्वयः ॥
* ॥
सम्प्राप्ति-पूर्व्वकं सामान्यं लक्षणमाह ।“शिराः प्रपद्य तिर्य्यक् च त्वग्लसीकासृगामिषम् ।दूषयन्ति श्लथीकृत्य निश्चरन्तो वहिस्ततः ॥
त्वचः कुर्व्वन्ति वैवर्ण्यं दोषाः कुष्ठमुषन्ति तत्” ॥
तिर्य्यक् तिर्य्यग्गताः शिराः प्रपद्येत्यन्वयः ॥
* ॥
येनोल्वणेन दोषेण यत् कुष्ठं समुत्पद्यते तदाह ।“वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौडुम्बरं कफात् ।मण्डलाख्यं विचर्च्ची च ऋक्षाख्यं वातपित्ततः ॥
चर्म्मैककुष्ठकिटिभसिध्मालसविपादिकाः ॥
वातश्लेष्मोद्भवाः पित्तकफात् दद्रुशतारुषी ॥
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्म्मदलन्तथा ।सर्व्वैरेवोल्वणैर्दोषैराहुः काकणकं बुधाः” ॥
विचर्च्ची च कफादित्यन्वयः ॥
“पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्म्मदलन्तथा” ॥
पित्तकफादित्यन्वयः ॥
* ॥
अथ क्षुद्रकुष्ठानांमध्ये एककुष्ठस्य लक्षणमाह ।“अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ।तदेव कुष्ठंचर्म्माख्यं बहुलं हस्तिचर्म्मवत्” ॥
महावास्तु महास्थानम् । मत्स्यशकलोपमं अत्रशकलशब्देन लक्षणया त्वचमुच्यते । तेन चक्रा-कारमभ्रकपत्रसदृशं भवति । एककुष्ठमितिक्षुद्र-कुष्ठेषु मुख्यत्वात् ॥
* ॥
गजचर्म्माह ।“चर्म्माख्यं बहुलं हस्तिचर्म्मवत् रूक्षं कृष्णं च” ।गजचर्म्माख्यं बहुलं स्थूलं हस्तिचर्म्मवत् रूक्षंकृष्णञ्च ॥
२ ॥
चर्म्मदलमाह ।“रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं दलयत्यपि ।तच्चर्म्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते” ॥
दलयत्यपि विदारयत्यपि चर्म्मेति शेषः ॥
* ॥
विचर्च्चिकामाह ।“सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्च्चिका”पिडका क्षुद्रपिडका ॥
* ॥
ननु क्षुद्रकुष्ठानां कथ-मेकादशत्वम् । विपादिकया द्वादशत्वसम्भवात्उच्यते । विचर्च्चिकैव पादयोर्भवति विदारण-योगात् विपादिका तेन न सङ्ख्यातिरेकः । अतएवभोजः ।“दाल्यते त्वक्खरा रूक्षा पाण्योर्ज्ञेया विचर्च्चिका ॥
पादे विपादिका ज्ञेयां स्थानभेदाद्विचर्च्चिका” ॥
दाल्यते विदार्य्यते । केचिद्विचर्च्चिकातो विपादिकांभिन्नमाहुः ।“वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम्” ॥
पाणिपादस्फुटनं पाण्योः पादयोश्च स्फटनं विदारणं येन तत् ॥
४ ॥
पामामाह ।“सूक्ष्मा बह्व्यः स्राववत्यः प्रदाहाःपामेत्युक्ता पिडकाः कण्डुमत्यः” ।पिडकाः पीडयन्ति इति पिडका इति क्षिपका-दित्वान्निपात्यते ॥
५ ॥
कच्छूमाह ।“सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेताज्ञेया पाण्योः कच्छरुग्रा स्फिचोश्च” ॥
सैव पामा । स्फोटैर्भ्महद्भिः । स्फिचौ प्रोथौ ॥
६ ॥
दद्रूमाह ।“सकण्डूरागपिडकं दद्रूमण्डलमुद्गतम्” ॥
दद्रूमण्डलं भण्डलरूपेणोत्पद्यते । उद्गतमुच्छूनम्॥
७ ॥
विस्फोटमाह । “स्फोटाः श्यावारुणा भासाविस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः ॥
८ ॥
किटिभमाह । “श्यावंकिणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम्” । किणखर-स्पर्शं किणः शुष्कव्रणस्थानं तद्वत् कर्क्कशस्पर्शम् ॥
परुषं रूक्षम् ॥
९ ॥
अलसकमाह ।“कण्डूमद्भिः सरागैश्च गण्डैरलसकञ्चितम्” ।गण्डैर्म्महापिडकाभिः । चितं विचेष्टितम् ॥
१० ॥
शतारुषमाह ।“रक्तं श्यावं सदाहार्त्तिशतारुः स्याद्वहुव्रणम्” ॥
११ ॥
अथ सप्तधातुगतानां कुष्ठानां लक्षणमाह । तत्ररसगतस्य लक्षणमाह ।“त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यञ्च जायते ।त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्त्तनम्” ॥
त्वक्शब्देनात्र रस उच्यते । धातुप्रस्तावात् त्वक्-स्थाच्च । त्वक्स्वापः स्पर्शाज्ञत्वम् । त्वक्स्वाप इत्या-दिकं केचिदत्र रक्तगतस्य लिङ्गं मन्यन्ते ॥
१ ॥
रुधिरगतमाह ।“कण्डूर्व्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसम्भवे” ॥
विपूयः विशेषेण पूयः ॥
२ ॥
मांसगतमाह ।“बाहुल्यं रक्तशोषश्च । कार्कश्यं पिडकोद्गमः ।तोदः स्फोटाः स्थिरत्वञ्च कुष्ठे मांससमाश्रिते” ॥
बाहुल्यं कुष्ठस्य पुष्टिः । पिडकोद्गमः क्षुद्रपिडको-द्गमः । स्फोटाः बृहत्पिडकाः । स्थिरत्वं अंश-चारित्वम् ॥
३ ॥
मेदोगतमाह ।“कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् ।मेदःस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च” ॥
कौण्यं हस्तनाशः । अङ्गानां सम्भेदः अङ्गभङ्गः ।क्षतसर्पणं क्षतप्रसरणम् । प्रागुक्तानि रक्तमांस-गतलिङ्गानि ॥
४ ॥
अस्थिमज्जगतमाह ।“नासाभङ्गोऽक्षिरोगश्च क्षतेषु कृमिसम्भवः ।स्वरोपघातः पिडका भवेत् कुष्ठेऽस्थिमज्जगे” ॥
५ ॥
६ ॥
शुक्रगतमाह ।“दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः ।यदपत्यं तयोर्ज्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम्” ॥
दम्पत्थोः स्त्रीपुरुषयोर्द्दुष्टशोणितशुक्रयोर्यदपत्यंतयोर्ज्जातमिति ॥
८ ॥
* ॥
ननु शुद्धशोणित-शुक्रयोरेव दम्पत्योर्गर्भसम्भवाद्दुष्टशोणितशुक्रयोःकथमपत्योत्पत्तिः । यत आह सुश्रुतः ।“कामान्मिथुनसंयोगे शुद्धशोणितशुक्रजः ।गर्भः सञ्जायते नार्य्याः स जातो बाल उच्यते” ॥
इति । अन्यच्च । वातादिदुष्टरेतसः प्रजोत्पादने नसमर्थाः । इति । उच्यते । गर्भोऽत्र शुद्धो बोद्धव्यः ॥
अशुद्धस्तु गर्भो दुष्टशोणितशुक्रयोरपि भवतिपङ्गुजन्मान्धबधिरादीनां सम्भवात् । शोणितमत्रा-र्त्तवम् । कुष्ठितं कुष्ठं संजातमस्येति तारकादि-त्वादितच् । शुक्रार्त्तवगतं कुष्ठमपत्येन व्यज्यतेइति तात्पर्य्यम् ॥
* ॥
कुष्ठेषूल्वणवातादि दोष-लिङ्गमाह ।“खरं श्यावारुणं रूक्षं वातकुष्ठं सवेदनम् ।पित्तात् प्रकुपितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् ॥
कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डू शैत्यगौरवम् ।द्विलिङ्गद्वन्द्वजं कुष्ठं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्” ॥
खरं कर्क्कशम् । श्यावारुणं श्यावं चारुणञ्च । प्रकु-पितं क्लेदपूतिबहुलम् । क्लेदि आर्द्रतायुक्तम् ।घनं पुष्टम् ॥
* ॥
साध्यत्वादिकमाह ।“साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकञ्च यत् ।मेदोगं द्वन्द्वजं जाप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ॥
कृमिकृद्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम्” ।वातश्लेष्माधिकञ्च यत् एतेन सिद्धैककुष्ठगजचर्म्म-विपादिकाकिटिभालसकानि साध्यानि । मज्ज-प्रत्यासत्त्या शुक्रगतमप्यसाध्यम् । कृमिकृदाद्यपिवर्ज्ज्यमित्यन्वयः ॥
* ॥
अरिष्टमाह ।“प्रभिन्नं प्रश्रुताङ्गञ्च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ।पञ्चकर्म्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह कुष्ठिनम्” ॥
प्रभिन्नं विदीर्णम् । हतस्वरं घर्घरस्वरम् । पञ्च-कर्म्मगुणातीतं असंजाताचमनादिपञ्चकर्म्मगुणम् ॥
अथ त्वग्दृष्टिसाम्यात् कुष्ठभेदत्वाच्चात्रैव श्वित्रमाह ।“कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासञ्चारुणं भवेत् ।निर्द्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम्” ॥
कुष्ठैकसम्भवं कुष्ठेन सह एकस्तुल्यः सम्भवोनिदानं यस्य तत् ॥
* ॥
श्वित्रस्य भेदानाह । किलास-ञ्चारुणं भवेत् । श्वित्रमेव रक्तमांसाश्रयात् कि-लासमरुणञ्च भवेदित्यर्थः ॥
* ॥
ननु कुष्ठस्यश्वित्रस्य च को भेद इत्यत आह । निर्द्दिष्टमपरि-स्रावीति । श्वित्रमपरिस्रावि भवति कुष्ठन्तु स्राविअथ च त्रिधातूद्भवसंश्रयमिति त्रयो धातवोवातपित्तकफास्तेभ्यः पृथग्भूतेभ्य उद्भवो यस्यतत् । अथ च त्रयो धातवो रक्तमांसमेदांसि सं-श्रयोऽधिष्ठानं यस्य तत् । कुष्ठं सान्निपातिकंसर्व्वधातुगतञ्च भवतीति भेदः ॥
* ॥
दोषभेदेन लक्षणभेदाणाह ।“वाताद्रूक्षारुणं पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् ।सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छेतं घनं गुरु ॥
सकण्डूकं क्रमाद्रक्तं मांसमेदःसु चादिशेत् ।वर्णे नैवेदृगुभयं कुष्ठं तच्चोत्तरोत्तरम्” ॥
अरुणमीषल्लोहितम् । कमलपत्रवदित्यनेन मध्येश्वेतमन्ते लोहितं बोधयति । घनं पुष्टम् । क्रमा-द्रक्तं मांसमेदःसु चादिशेत् । तथा च चरकः ।“अरुणं रक्तगे वाते ताम्रं पित्ते पलं गते ।श्वेतं श्लेष्मणि मेदःस्थे श्वित्रं कुष्ठं परं परम्” ॥
उभयं द्विविधमपि श्वित्रं वर्णेन ईदृगेव अरुणंताम्रं श्वेतञ्च । दोषभेदात् द्विविधं दोषजं व्रण-जञ्च । तथा च भोजः ॥
श्वित्रन्तु द्विविधं विद्या-द्दोषञं व्रणजं तथा” । इति ॥
* ॥
श्वित्रं साध्यमसाध्यञ्चाह ।“अशुक्लरोमाबहलमसंसृष्टमथो नवम् ।अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा” ॥
अबहलं तनु । अन्यच्च ।“गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् ।वर्ज्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता” ॥
गुह्यं मेहनं भगञ्च । तलमत्र पादतलम् । सुश्रुते-नान्ते जातमिति सामान्यतो निर्द्दिष्टत्वात् । अ-चिरन्तनं नवमपि ॥
* ॥
कुष्ठस्य संसर्गजत्वे प्रस-ङ्गेनान्यानपि संसर्गजान् रोगानाह ।“प्रसङ्गात् गात्रसंस्पर्शात् निश्वासात् सहभोजनात् ।एकशय्याशनाच्चापि वस्त्रमाल्यानुलेपनात् ॥
कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च ।औपसर्गिकरोगाश्च संक्रामन्ति नरान्नरम्” ॥
प्रसङ्गात् प्रकर्षेण सङ्गः प्रसङ्गो मैथुनं तस्मात् ।गात्रसंस्पर्शात् तर्हि मैथुनादिति विशेषार्थम् ।वस्त्रमाल्यानुलेपनात् एकस्मादेव । शोषो यक्ष्मा ।औपसर्गिकरोगाः शीतलादयः ॥
* ॥
सकुष्ठस्यमृतस्य पुनर्जातस्यापि कुष्ठं भवतीत्याह ।“म्रियते यदि कुष्ठेन पुनर्जातस्य तद्भवेत् ।नातो निन्द्यतरो रोगो यथा कुष्ठं प्रकीर्त्तितम्” ॥
एतावता कुष्ठिनां कुष्ठं सर्व्वथा प्रतिकरणीयं नतदुपेक्षणीयम् ॥
अथ कुष्ठस्य चिकित्सा ।“वातोत्तरेषु सर्पिर्व्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु कुष्ठेषु ।पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनञ्चेष्टम्” ॥
“पथ्याकरञ्जसिद्धार्थनिशावल्गुजसैन्धवैः ।विडङ्गसहितैः पिष्टैर्लेपो मूत्रेण कुष्ठनुत्” ॥
अवल्गुजः वकुचीति लोके । पथ्यादिर्लेपः ॥
* ॥
“सोमराजीभवं चूर्णं शृङ्गवेरसमन्वितम् ।उद्वर्त्तनमिदं हन्ति कुष्ठे रागकृतास्पदभ्” ॥
सोमराजी वकुचीति लोके । सोमराज्युद्वर्त्तनम् ॥
“रसायनं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यदुदाहृतम् ।मार्कण्डेयप्रभृतिभिर्यत् प्रयुक्तं महर्षिभिः ॥
* ॥
पुष्पकाले तु पुष्पाणि फलकाले फलानि च ।संगृह्य पिचुमर्द्दस्य त्वङ्मलानि दलानि च ॥
द्विरंशानि समाहृत्य भागिकानि प्रकल्पयेत् ।त्रिफला त्र्युषणं ब्राह्मी स्वदंष्ट्रारुष्कराग्नयः ॥
विडङ्गसारवाराहीलोहचूर्णामृताः समाः ।निशाद्वयावल्गुजकव्याधिघाताः सशर्क्कराः ॥
कुष्ठमिन्द्रयवाः पाठा चूर्णमेषान्तु संयुतम् ।खदिरासननिम्बानां घनक्वाथेन भावयेत् ॥
सप्तधा पञ्चनिम्बन्तु मार्कवस्य रसेन च ।स्निग्धः शुद्धतनुर्द्धीमान् योजयेत्तच्छुभे दिने ॥
मधुना तिक्तहविषा खदिरासनवारिणा ।लेह्यमुष्णाम्भसा वापि कोलवृद्ध्या पलं भवेत् ॥
जीर्णे तस्मिन् सभश्नीयाद् स्निग्धं लधुहितञ्च यत् ॥
विचर्च्चिकोदुम्बरपुण्डरीक-कपालदद्रूकिटिभालसादि ।शतारुविस्फोटविसर्पमालाःकफप्रकोपं त्रिविधं किलासम् ॥
भगन्दरश्लीपदवातरक्त-जडान्ध्यनाडीव्रणशीर्षरोगान् ।सर्व्वान् प्रमेहान् प्रदरांश्च सर्व्वान्दंष्ट्राविषं मूलविषं निहन्ति ॥
स्थूलोदरः सिंहकृशोदरः स्यात्सुश्लिष्टसन्धिर्म्मधुनोपयोगात् ।सदोषरोगादपि ये दशन्तिसर्पादयो यान्ति विनाशमाशु ॥
जीवेच्चिरं व्याधिजराविमुक्तःशुभे रतश्चन्द्रसमानकान्तिः” ॥
अयमर्थः । निम्बस्य फल-पुष्प-त्वक्-पत्र-मूलानिसर्व्वाणि समुदितानि द्विगुणानि चूर्णितानि भृङ्ग-राजस्य रसेन सप्तवारान् भावयेत् । त्रिफलादीनिपाठान्तानि समुदितान्येकभागानि चूर्णितानिखदिरासननिम्बानां निविडक्वाथेन भावयेत् । ततःसर्व्वमेकीकृत्य मध्वादिनावलिह्यात् । पञ्चनिम्बा-वलेहः ॥
* ॥
“शशिलेखापञ्चपलं तावद्गिरिजस्य गुग्गुलोर्द्दश च ।ताप्यस्य पलत्रितयं द्वे लोहश्रावणीकायाः ॥
त्रिफलाकरञ्जपल्लवखदिरगुडूचीत्रिवृद्दन्त्यः ।मुस्ताविडङ्गरजनीकुटजत्वक्निम्बवह्निसम्पाकाः ॥
एतै रचितां वटिकां मधुघृतमिश्रां गिलेत् प्रातः ।गोमूत्रेण च कुष्ठं नुदन्त्यसृग्वातमचिरेण ॥
श्वित्राणि पाण्डुरोगं विषमानुदरप्रमेहगुल्मांश्च ।नाशयति वलीपलितं योगः स्वायम्भुवो नाम्ना” ॥
शशिलेखा सोमराजी । गिरिजस्य शिलाजतुनः ।ताप्यस्य सुवर्णमाक्षिकस्य । श्रावणिका मुण्डीइति लोके । स्वायम्भुवो गुग्गुलुः ॥
* ॥
“चित्रकं त्रिफला व्योषमजाजी कारवी वचा ।सैन्धवातिविषे कुष्ठं चव्यैलायवशूकजम् ॥
विडङ्गान्यजमोदा च मुस्ता चामरदारु च ।यावन्त्येतानि सर्व्वाणि तावन्मात्रन्तु गुग्गुलुम् ॥
सङ्क्षुद्य सर्पिषा सार्द्धं गुटिकां कारयेद्भिषक् ।प्रातर्भोजनकाले च खादेदग्निबलं यथा ॥
हन्त्यष्टादश कुष्ठानि कृमीन् दुष्टव्रणानि च ।ग्रहण्यर्शोविकारांश्च मुखामयगलग्रहान् ॥
गृध्रसीमस्थिभग्नञ्च गुल्मञ्चापि नियच्छति ।व्याधीन् कोष्ठगतांश्चापि जयेद्विष्णुरिवासुरान्” ॥
एकविंशतिको गुग्गुलुः ॥
* ॥
“वातरक्ताधिकारोक्तः पुरः कैशोरकाविधः ।कुष्ठानां वातरक्तानां नाशाय परमौषधम्” ॥
कैशोरको गुग्गुलुः ॥
* ॥
“भल्लातकं प्रस्थयुगं छित्त्वा द्रोणजले क्षिपेत् ।प्रस्थद्वयं गुडूच्याश्च क्षुण्णं तत्राम्भसि क्षिपेत् ॥
चतुर्थांशावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ।वस्त्रपूते कषाये च वक्ष्यमाणानि निःक्षिपेत् ॥
सरावमात्रं गोसर्पिर्गोदुग्धस्याढकं तथा ।सितां प्रस्थमितां दद्यात् प्रस्थार्द्धं माक्षिकं क्षिपेत् ॥
सर्व्वाण्येकत्र भाण्डे तु पचेन्मृद्वग्निना शनैः ।सर्व्वद्रव्ये घनीभूते पावकादवतारयेत् ॥
तत्र क्षेप्याणि चूर्णानि ब्रूमो विल्वमितामृता ।वाकुची चाथ दद्रुघ्नः पिचुमर्द्दो हरीतकी ॥
धात्री रात्रिश्च मञ्जिष्ठा मरिचं नागरं कणा ।यवानी सैन्धवं मुस्तं त्यगेला नागकेशरम् ॥
पर्पटः पत्रकं बालमुशीरं चन्दनं तथा ।गोक्षुरम्य च वीजानि कर्च्चूरो रक्तचन्दनम् ॥
पृथक पलार्द्धमानानां चूर्णमेषामिह क्षिपेत् ।पलमात्रमिदं प्रातः समश्नीयाज्जलेन हि ॥
नाशयेदवलेहोऽयं कुष्ठानि निखिलान्यपि ।वातरक्तानि सर्व्वाणि सर्व्वाण्यर्शांसि मेवितः ॥
व्यायाममातपं वह्निमम्लं मांसं दधि स्त्रियम् ।तैलाभ्यङ्गं तथाध्वानं नरो भल्लातके त्यजेत्” ॥
इति अमृतभल्लातकावलेहः ॥
* ॥
“निम्बं गोपारुणा कट्वी त्रायन्ती त्रिफला घनम् ।पर्पठावल्गुजानन्ता वचा खदिरचन्दनम् ॥
पाठा शुण्ठी शटी भार्गी वासा भूनिम्बवत्सकम् ।श्यामेन्द्रवारुणी मूर्व्वा विडङ्गेन्द्रयवानलम् ॥
हस्तिकर्णोऽमृता द्रेका पटोलं रजनीद्वयम् ।कणारग्बधसप्ताह्वकृष्णवेत्रोच्चटाफलम् ॥
मञ्जिष्ठा लाङ्गली रास्ना नक्तमालः पुनर्नवा ।दन्ती विजयसारश्च भृङ्गराजः कुरण्टकम् ॥
अङ्कोठकं च शाखोटं द्विपलांशं पृथक् पृथक् ।गृह्णीयात्तानि सर्व्वाणि जलद्रोणे पचेच्छनैः ॥
अष्टमांशावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ।विधाय वाससा पूतं स्थापयेद्भाजने दृढे ॥
भल्लातकसहस्राणि क्षिप्त्वा त्रीण्यर्म्मणेऽम्भसि ।पचेदष्टावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥
तच्च वस्त्रेण संशोध्य द्वौ कषायौ विमिश्रयेत् ।गुडस्य तु तुलां दत्त्वा लेहवत् साधु साधयेत् ॥
भल्लातकसहस्राणि तच्च बीजानि विक्षिपेत् ।त्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडद्गं चित्रकं तथा ॥
सैन्धवं चन्दनं कुष्ठं दीप्यकञ्च पलं पृथक् ।सौगन्ध्यर्थं क्षिपेत्तत्र चातुर्जातं पलं पलम् ॥
महाभल्लातको ह्येष महादेवेन भाषितः ।प्राणिनां हितकामाय जयेच्छीघ्रं प्रयोगतः ॥
श्वित्रमौडुम्बरं दद्रूमृक्षजिह्वं सकाकणम् ।पुण्डरीकञ्च चर्म्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम् ॥
फण्डुं कापालकं कुष्ठं पामानञ्च विपादिकाम् ।वातरक्तं षडर्शांसि पाण्डुरोगं व्रणं कृमीन् ॥
रक्तपित्तमुदावर्त्तं कासं श्वासं भगन्दरम् ।सदाभ्यासेन पलितमामवातं सुदुस्तरम् ॥
निर्यन्त्रणस्तु कथितो विहाराहारमैथुनैः ।कुरुते परमां कान्तिं प्रदीप्तं जठरानलम् ॥
अनुपानं प्रयोक्तव्यं छिन्नातोयं पयोऽथवा ।भोजने तु सदा त्याज्यमुष्णमम्लं विशेषतः” ॥
गोपा गां पातीति गोपा गोपकन्या श्वेत साउइति लोके । यत आह निर्घण्टः । “शारिवाशार-दास्फोटा गोपकन्या प्रतानिका” इति । तद्वाचकोगोपीशब्दश्च । यत आह । गोपी श्यामा शारीवास्यादनन्तोत्पलशारिवेत्यमरः ॥
गोपाङ्गना गोप-वल्ली लताह्वा काष्ठशारिवेति मदनपालः ॥
अरुणाअतीस । अवल्गुजः सोमराजी । अनन्ता दुरा-लभा । चन्दनं श्वेतम् । भार्ग्या अलाभे कण्टकारी-मूलं गृह्णीयात् । श्यामा कृष्ण साउ । हस्तिकर्णःहथिकण । द्रेका वकाइनि । सप्ताह्वः छतिवन ।कृष्णवेत्रः जलवेतस । उच्चटाफलं आरक्तगुञ्जा-फलम् । कुरण्टकः पीतपुष्पकटसरैया । दीप्यकःयवानी । महाभल्लातकः ॥
* ॥
“मञ्जिष्ठा त्रिफला तिक्ता वचा दारु निशामृता ।निम्बश्चैषां कृतः क्वाथः सर्व्वकुष्ठानि नाशयेत्” ॥
इति लघमञ्जिष्ठादिक्वाथः ॥
* ॥
“मञ्जिष्ठा वाकुची चक्रमर्द्दश्च पिचुमर्द्दकः ।हरीतकी हरिद्रा च धात्री वासा शतावरी ॥
बला नागबला षष्टीमधुकं क्षु रकोऽपि च ।पटोलस्य लतोशीरं गुडूची रक्तचन्दनम् ॥
मञ्जिष्ठादिरयं क्वाथः कुष्ठानां नाशनः परः ।वातरक्तस्य संहर्त्ता कण्डू मण्डलखण्डनः” ॥
इति मध्यममञ्जिष्ठादिक्वाथः ॥
* ॥
“मञ्जिष्ठा कुटजामृता घनवचाशुण्ठीहरिद्राद्वयंक्षुद्रारिष्टपटोलकुष्ठकटुकाभार्गीविडङ्गाग्निकम् ।मूर्व्वादारुकलिङ्गभृङ्गमगधात्रायन्तिपाठावरी ।गायत्त्रीत्रिफलाकिरातकमहानिम्बासनारग्बधम् ॥
श्यामावल्गुजचन्दनं वरुणकं दन्तो च शाखोटकंवासा पर्पटसारिवा प्रतिविषानन्ता विशाला जलम् ॥
मञ्जिष्ठादिरयं कषायमिति यः संसेवते तस्य तुत्वग्दोषा ह्यचिरेण यान्ति विलयं कुष्ठानि चाष्टादश ॥
नाशं गच्छति वातरक्तमखिलं नश्यन्ति रक्तामवावीसर्पस्त्वचि शून्यता नयनजा रोगाः प्रशाम्यन्ति च” ॥
अरिष्टः निम्बः । कलिङ्गमिन्द्रयवम् । भृङ्गं भङ्गरा ।वरी शतावरी । गायत्त्री खदिरः । असनः वि-जयसारः । श्यामा प्रियङ्गुः । चन्दनमत्र रक्तंग्राह्यम् । सारिवा साउ । अनन्ता दुरालभा ।विशाला इन्द्रवारुणी । जलं नेत्रवांला ।इति बृहन्मञ्जिष्ठादिक्वाथः ॥
* ॥
“मरिचं त्रिवृता मुस्ता हरितालं मनःशिला ।देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥
विशालां करवीरञ्च क्षीरमर्कसमुद्भवम् ।गोमयस्य रसं कुर्य्यात् प्रत्येकं कर्षसंमितम् ॥
विषस्यार्द्धपलं देयं तैलं प्रस्थमितं कटु ।पचेच्चतुर्गुणे नीरे गोमूत्रे द्विगुणे तथा ॥
मरिचाद्यमिदं तैलमभ्यङ्गात् कुष्ठनाशनम् ।एतस्याभ्यङ्गतः श्वित्रं विवर्णं तत्क्षणात् भवेत् ॥
तैलमेतत् जयेत् कण्डूं पामां सिघ्मं विचर्च्चिकाम् ।पुण्डरीकं तथा दद्रुं शून्यतां नित्यसेविनाम् ॥
इति लघुमरिचाद्यं तैलम् ॥
* ॥
“मरिचं त्रिवृता दन्ती क्षीरमार्कशकृद्रसः ।देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ॥
विशाला करवीरश्च हरितालं मनःशिला ।चित्रकं लाङ्गली मुस्ता विडङ्गं चक्रमर्द्दकः ॥
शिरीषः कुटजो निम्बः सप्तपर्णोऽमृता स्नुही ।सम्पाको नक्तमालश्च खदिरो वाकुची वचा ॥
ज्योतिष्मती च पलिका विषं द्विपलिकं भवेत् ।आढकं कटुतैलस्य गोमूत्रञ्च चतुर्गुणम् ॥
मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्म्मृ द्वग्निना पचेत् ।मरिचाद्यमिदं तैलं महन्मुनिभिरीरितम् ॥
भिषगेतेन तैलेन म्रक्षयेत् कोष्ठिकान् व्रणान् ।पामाविचर्च्चि कादद्रुकण्डू विस्फोटकानि च ॥
वली च पलितं छाया नीलं व्यङ्गं तथैव च ।अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति सौकुमार्य्यञ्च जायते ॥
प्रथमे वयसि स्त्रीणां यासां नस्यं प्रदीयते ।तासामपि जरां प्राप्य न स्यातां स्खलितौ स्तनौ ॥
वलीवर्द्दस्तुरङ्गो वा गजो वा वायुपीडितः ।त्रिभिरभ्यञ्जनैरस्य भवेन्मारुतविक्रमः” ॥
ज्योतिष्मती मालकङ्गुनी इति लोके ।इति महामरिचादितैलम् ॥
* ॥
“तालकस्य तु पत्राणि यस्य सन्ति पृथक् पृथक् ।अभ्रकस्यैव तद्ग्राह्यं हरितालं चिकित्सकैः ॥
पुनर्नवायाः सरसे तालकं तद्विमर्द्दयेत् ।दिनमेंकं ततस्तस्मिन् घनत्वं गमिते सति ॥
कुर्व्वीत चक्रिकां तां तु शोषयेत् सम्यगातपे ।पुनर्नवासमस्ताङ्गक्षारे स्थालीं गलावधि ॥
पूरयेच्च ततः क्षारं द्रढयेत् पीडनेन हि ।क्षारस्योपरि तां दद्यात् तालकस्य तु चक्रिकाम् ॥
तत आच्छादनं दत्त्वा मुद्रां कृत्वा विशोषयेत् ।स्थालीं चुल्ल्यां निधायाग्निममन्दं ज्वालयेत् भिषक् ॥
निरन्तरमहोरात्रपञ्चकं तेन सिध्यति ।स्वाङ्गशीतं समुत्तार्य्य गृह्णीयाद्रसमुत्तमम् ॥
तालकेश्वरनामायं भुक्तो गुञ्जामितो रसः ।गुडूच्यादिकषायेण गदानेतान् विनाशयेत् ॥
अष्टादशापि कुष्ठानि वातरक्तं तथोद्धतम् ।फिरङ्गदेशजं रोगं दुस्तरञ्च व्यपोहति ॥
एतद्भेषजसेवी तु लवणाम्लौ विवर्जयेत् ।तथा कटुरसं वह्निमातपं दूरतस्तजेत् ॥
लवणं यः परित्यक्तुं न शक्नोति कथञ्चन ।स तु सैन्धवमश्नीयात् मधुरोपरसो हि सः” ॥
इति तालकेश्वरो रसः ॥
* ॥
“तालताप्यशिलासूतटङ्कणं सिन्धुसंयुतम् ।गन्धार्कौ द्विगुणौ सूताज्जम्बीराद्भिः प्रमर्द्दयेत् ॥
षडहं पुटितं षोढा भूधरे सकलं त्विदम् ।षट्पलं द्विपलं ताम्रं लोहभस्म चतुष्पलम् ।जम्बीराद्भिर्दिनं घृष्टं त्रिंशदंशं विषं क्षिपेत् ।अस्य माषद्वयं खादेन्महिषीघृतसंयुतम् ॥
मध्वाज्यैर्व्वाकुचीबीजैः कर्षं लिह्यात्ततः परम् ।तालकेश्वरनामायं सर्व्वकुष्ठहरो रसः” ।अर्को मारितं ताम्रम् । द्वितीयतालकेश्वरो रसः ॥
* ॥
“रसो वलिस्ताम्रमयः पुरोऽग्निःशिलाजतु स्याद्विषतिन्दुकश्च ।वरा च तुल्यं गगनं करञ्ज-बीजं पृथग्भागचतुष्टयञ्च ॥
संमर्द्य सर्व्वं मधुना घृतेनघृतस्य पात्रे निहितं प्रंयत्नात् ।कर्षं भजेत् प्रत्यहमस्य पथ्यंशाल्योदनं दुग्धमधुत्रयञ्च ॥
विशीर्णकर्णाङ्गुलिनासिकोऽपिभवेदनेन स्मरतुल्यमूर्त्तिः ।दारापरित्याग इह प्रदिष्टोजलौदनं तत्र निबद्धमूले” ॥
ताम्रमयश्च मारितम् । पुरो गुग्गुलुः । अग्नि-श्चित्रकम् । विषतिन्दुकः कुचिला । वरा त्रिफला ।रसादि त्रिफलान्तं सर्व्वं तुल्यम् । गगनमभ्रकम् ।करञ्जबीजञ्च पृथक् चतुर्गुणं रसात् । तत्र कुष्ठेबद्धमूले सति जलौदनमेव पथ्यम् ।इति गलत्कुष्ठारिरसः ॥
* ॥
“अथ नागवधाख्यस्य रसस्य विधिरुच्यत ॥
यः पुरा मुनिवरैरुदाहृतोयश्चिकित्सकजनैः समाहृतः ।यस्तु कुष्ठपरमोपकारकोनागमारणविधिः स लिख्यते ॥
सुपक्वां स्थालिकामेकामाढकाम्बुधृतिक्षमाम् ।गुडचूर्णकृतैः पङ्कैरागलं लेपयेद्वहिः ॥
गन्धकं भिषगानीय शरावमितमुत्तमम् ।चूर्णयित्वा तदर्द्धन्तु तस्यां स्थाल्यां प्रसारयेत् ॥
शरावार्द्धस्य ताम्रस्य पत्राण्यतितनूनि च ।स्थाल्यां यद्गन्धकं तस्मिन्नुपर्य्युपरि धारयेत् ॥
शरावार्द्धस्य सीसस्य पत्राणि च तनूनि च ।धारयेत्ताम्रपत्राणामुपर्य्येव तथैव च ॥
गन्धकस्य शरावार्द्धं यत्राणामन्तरान्तरा ।दत्त्वा तस्यावशेषन्तु सर्व्वेषामुपरि क्षिपेत् ॥
ततः पिधानं दत्त्वा तु विदध्यात् सन्धिमुद्रणम् ।गुडं चूर्णञ्च खदिरं मिश्रयेत्तेन मुद्रयेत् ॥
मुद्रां संशोष्य तां स्थालीं चुल्ल्यामुपरि धारयेत् ।तदधो ज्वालयेदग्निं द्वादशप्रहरावधि ॥
स्वाङ्गशीतं समुत्तार्य्य ततो निष्काश्य चौषधम् ।शिलायां चूर्णयित्वा तु वस्त्रपूतञ्च कारयेत् ॥
त्रिद्रोणजलयोग्यन्तु विशालास्यं महाघटम् ।गुडचूर्णकृतैः पङ्कैरागलं लेपयेद्वहिः ॥
सर्पः षष्ट्यङ्गुलायामः सार्द्धषष्ट्यङ्गुलोऽथवा ।फणिकः कृष्णवर्णः स्यात् किं वा गोधूमवर्णवान् ॥
वधस्तस्य विधातव्यो यथा देहो न भिद्यते ।तालकं सदलं यत्तच्चूर्णयेत् कुडवद्वयम् ॥
विषं पलमितं क्षुण्णं दत्त्वा दत्त्वान्तरान्तरम् ।हरितालस्य चूर्णेन पूरयेद्भुजगोदरम् ॥
विषं पलमितं क्षुण्णं वाकुचीं पलसंमिताम् ।भल्लातकं सुपक्वं यत् प्रस्थमैन्द्रयवं तथा ॥
सर्व्वाणि सम्यगास्तीर्य्य धारयेत महाघटे ।तेषामुपरि सर्पञ्च धारयेत् कुण्डलीकृतम् ॥
सर्पस्योपरि संछिद्य धार्य्याण्येतानि पीडनैः ।सनालमर्कपत्रं तु शरावयुगलं क्षिपेत् ॥
स्नुहीदलं सनालञ्च क्षिपेत् प्रस्थमितं तथा ।वटप्ररोहं प्रस्थं च कुमारीं प्रस्थसंमिताम् ॥
दत्त्वा पिधानं चूर्णेन गुडेन खदिरेण च ।मुद्रयेत् सह वस्त्रेण मृदा कुटितयापि च ॥
मुद्रां संशोष्य चुल्ल्यान्तु धारयेत्तं महाघटे ।तदधो ज्वालयेदग्निं याममेकं यथौदने ॥
ततो हठाग्निर्दातव्यो यावत् स्युः प्रहरा दश ।पुनः प्रहरमेकञ्च वह्निं दद्याद्यथौदने ॥
ततो लौहे कटाहे तु शरावत्रितयोन्मिते ।गोघृतं प्रक्षिपेत् सर्व्वमौषधं यद्घटे स्थितम् ॥
दत्त्वाग्निं चालयेत्तावद्यावदुत्तिष्ठतेऽनलः ।भेषजं च भवेच्छ्वेतं ततस्तस्मिन् परिक्षिपेत् ॥
भृष्टायाः स्फटिकाख्याया द्वे पले तत्र निःक्षिपेत् ।भृष्टस्य टङ्कणस्यापि पलयुग्मञ्च निःक्षिपेत् ॥
ततः प्रहरमेकं तच्चालयेच्चुल्लिकोपरि ।ततस्ताम्रञ्च सासञ्च मिश्रयित्वावतारयेत् ॥
रसो नागवधाख्योऽयं विधिनानेन सिध्यतिआदौ गुञ्जामितं खादेत्तावन्मरिचसंयुतम् ॥
क्रमेण वर्द्धयेत्तावद्यावद्गुञ्जाचतुष्टयम् ।वर्द्धयेन्मरिचञ्चापि तथैव हि यथारसम् ॥
यवस्य पर्पटीं भोक्तुं दद्याद्धा षष्टिकौदनम् ।लवणं वर्जयेत् सप्त दिनानि गुणलोलुपः ॥
लवणं यः परित्यक्तुं न शक्नोति कथञ्चन ।सैन्धवं खादयेत्तेन तच्च सप्तदिनोपरि ॥
रसेनानेन नश्यन्ति कुष्ठानि सकलान्यपि ।सन्निपाताश्च नश्यन्ति राजयक्ष्मादयस्तथा ॥
इति नागवधाख्यो रसः ॥
* ॥
अथ विशिष्टानांकुष्ठानां चिकित्सा । तत्र सिध्मस्य चिकित्सा ।“कुष्ठं मूलकबीजं प्रियङ्गवः सर्षपा रजनी ।एतत् केशरषष्ठं निहन्ति च बहुवार्षिकं सिध्मम् ॥
शिरीषरसेन पिष्टं मूलकबीजं प्रलेपतः सिध्मम् ।क्षारेण वा कदल्या रजनीमिश्रेण नाशयति ॥
दार्वी मूलकबीजानि तालकः सुरदारु च ।ताम्बूलपत्रं सर्व्वाणि कार्षिकाणि पृथक् पृथक् ॥
शङ्खचूर्णन्तु शाणः स्यात् सर्व्वाण्येकत्र वारिणा ।पेषयेत प्रलेपोऽयं सिध्मानां नाशनः परः” ॥
* ॥
अथ चर्म्मदलस्य चिकित्सा ।“सलिले चाम्रपेशी तु किञ्चित्सैन्धवसंयुता ।ताम्रपात्रे विनिर्घृष्ठा लेपाच्चर्म्मदलापहा” ॥
आम्रपेशी आमचूर ।“सलिलेन तु शुष्काणि घृष्ट्वा धात्रीफलानि च ।कराभ्यां सुखमाप्नोति नरश्चर्म्मदलान्वितः” ॥
* ॥
अथ पामाचिकित्सा ।“जीरकस्य पलं पिष्टं सिन्दूरार्द्धपलं तथा ।कटुतैलं पचेदाभ्यां सद्यः पामाहरं परम्” ॥
कटुतैलं षट्पलमितम् । जीरकादितैलम् ॥
* ॥
“मञ्जिष्ठात्रिफलालाक्षालाङ्गलीरात्रिगन्धकैः ।चूर्णितैस्तैलमादित्यपाकं पामाहरं परम्” ॥
इति आदित्यपाकतैलम् ॥
“सैन्धवं चक्रमर्द्दश्च सर्षपाः पिप्पली तथा ।आरनालेन संपिष्टाः पामकण्डूहराः स्मृताः” ॥
* ॥
अथ कच्छूचिकित्सा ।“अर्क्कपत्ररसे पक्वं हरिद्राकल्कसंयुतम् ।नाशयेत् सार्षपं तैलं पामां कच्छूं विचर्च्चिकाम्” ॥
अर्कतैलम् ।“मनःशिलालं कासीसं गन्धाश्मा सिन्धुजन्म च ।स्वर्णक्षीरी शिलाभेदी शुण्ठी कुष्ठञ्च मागधी ॥
लाङ्गलीकरवीरश्च दद्रुघ्नः कृमिहानलः ।दन्तीनिम्बदलञ्चैभिः पृथक्कर्षमितैर्भिषक् ॥
कल्कीकृतैः पचेत्तैलं कटुप्रस्थद्वयोन्मितम् ।अर्कसीहुण्डदुग्धेन पृथक्पलमितेन च ॥
गोमूत्रस्याढकेनापि शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।अभ्यङ्गेन हरेदेतत् कच्छूदुःसाध्यतामपि ॥
पामानञ्च तथा कण्डू त्वग्व्याधिरुधिरामयान् ।कच्छूराक्षसनामेदं तैलं हारीतभाषितम् ॥
इति कच्छूराक्षसनामतैलम् ॥
* ॥
अथ दद्रुचिकित्सा ।“कुष्ठं कृमिघ्नो दद्रुघ्नो निशासैन्धवसर्षपाः ।अम्लपिष्टाः प्रलेपोऽयं दद्रुकुष्ठनिसूदनः ॥
दूर्व्वाऽभयासैन्धवचक्रमर्द-कुठैरकाः काञ्चिकतक्रपिष्टाः ।त्रिभिः प्रलेपैरपि बद्धमूलंदद्रुञ्च कुष्ठञ्च विनाशयन्ति ॥
कुठेरकः ममरी इति लोके ।लोके गण्डिलकाख्या सिद्धार्थश्च स्नुहीक्षीरम् ।त्रयमिति समभागं स्यादेषां द्विगुणस्तु दद्रुघ्नः ॥
अष्टगुणे गोतक्रे तानि प्रकृतानि सन्दध्यात् ।दिवसत्रितयादूर्द्धं सम्यङ्निष्पेषयेत्तानि ॥
वन्योपलेन घृष्ट्वा दद्रुमालेपयेत्तेन ॥
सप्ताहाल्लेपोऽयं दद्रुमवश्यं विनाशयति” ॥
* ॥
अथ श्वित्रस्य चिकित्सा ।“विभीतकत्वङ्मलपूजटानांक्वाथेन कृत्वा गुडसंयुतेन ।अवल्गुजं बीजमपाकरोतिश्वित्राणि कृच्छ्राण्यपि पुण्डरीकम्” ॥
मलपूः काकोडुम्बरिका । अवल्गुजः सोमराजी ।“कुडवावल्गुजबीजं हरितालं तच्चतुर्थांशम् ।मनःशिला तालकार्द्धा गुञ्जाफलमग्निमूलञ्च ॥
मूत्रेण गवां पिष्टं सुवर्णताकारकं श्वित्रस्य ।श्वित्रकुष्ठं व्रजत्यस्तं पक्षार्द्धेनाधिकेन वा ॥
गिरिकर्ण्या सितायाश्च मूलेन परिलेपितम्” ॥
गिरिकर्णी नीलापराजिता ॥
“क्वाथः सवाकुचीचूर्णो धात्रीखदिरसारयोः ।शङ्खेन्दुकुन्दधवलं श्वित्रं संसेवितो हन्ति ॥
मथितेन पिबेत् चूर्णं काकोडुम्बर्य्यवल्गुजम् ।तैलाक्तो घर्म्मसेवी स्यात्तक्राशी श्वित्रहृत् भवेत्” ॥
मथितं निर्ज्जलं विलोडितं दधि ।तक्रं चतुर्थांशजलयुक्तं वस्त्रपूतं दधि ।“खदिरस्य पलान्यष्टौ सोमराज्याः पलद्वयम् ।त्रिफला पिचुमर्द्दश्च दारु दार्व्वथ पर्पटी ॥
पृथक् पलांशमुद्धृत्य सिंहिकायाः पलद्वयम् ।जलाढकद्रये साध्यं यावत् पादावशेषितम् ॥
क्वाथ्यमानञ्च मृद्वग्नौ घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।चतुष्पलं सोमराज्याः खदिरस्य पलं तथा ॥
पटोलमूलं त्रिफलां त्रायमाणां दुरालभाम् ।कर्षार्द्धं कटुकं चापि कार्षिकं सूक्ष्मपेषितम् ॥
पलद्वयं कौषिकस्य शुद्धस्यात्र प्रदापयेत् ।सिद्धं सर्पिरिदं श्वित्रं हन्यादम्भ इवानलम् ॥
अष्टादशानां कुष्ठानां परमञ्चैतदौषधम् ।सोमराजीघृतं नाम निर्म्मितं ब्रह्मणा पुरा ॥
लोकानामुपकाराव श्वित्रकुष्ठादिरोगिणाम्” ॥
इति सोमराजीघृतम् ॥
“महौषर्ध महामेदा निम्बपत्राणि सर्षपाः ।मनःशिला च सिन्दूरं पद्मचारिण्यवल्गुजम् ॥
हरिद्रे हरितालञ्च त्रिफला पीतगन्धकः ।एतानि सभभागानि विषार्द्धांशानि योजयेत् ॥
सर्पिषश्च पलान्यष्टौ देवदारुरसं शुभम् ।द्विगुणं त्रिगुणं क्षीरं गोमृत्रञ्च चतुर्गुणम् ॥
ताम्रपात्त्रे तु संस्याप्य शनैर्म्मृद्वग्निना पचेत् ।चतुर्मागावशेषन्तु सकल्कमवतारयेत् ॥
अग्नौ क्षिप्तन्तु निःशब्दं जलमुक्तं विचक्षणः ।अभ्यङ्गपानयोर्गोगादाशु सर्व्वान् गदान् जयेत् ॥
अष्टादशाना कुष्ठानां दद्रूणां श्वित्रिणां तथा ।दुष्टनाडीषु मर्त्यानां स्राविणां कीटिनां तथा ॥
असृक्स्रावपरीता ये ये च त्यक्तभिषक्क्रियाः ।सर्व्वग्रहवियुक्तानां शीर्णाङ्गानां विशेषतः ॥
सर्व्वधातुगते कुष्ठे पतितं भूशिरोरुहम् ।घर्घराव्यक्तघोषाणां तथा सर्व्वाङ्गवातिनाम् ॥
पानेऽभ्यङ्गे तथा नस्ये वस्तिकर्म्मणि नित्यशः ।सप्तरात्रप्रयोगेण सर्व्वकुष्ठानि नाशयेत् ॥
द्विसप्ताहप्रयोगेण पूर्णचन्द्रनिभाननः ।जातकेशनखश्मश्रुर्भाति षोडषवर्षवत् ॥
अनङ्गसदृशः साक्षात् सर्व्वामयविनाशनः ।एतत् घृतं महाश्रेष्ठं भार्गवेणावतारितम् ॥
मनुष्याणां हितार्थाय सर्व्वव्याधिहरं परम् ।महामार्त्तण्डकमिदं घृतं सर्व्वामरार्च्चितम्” ॥
इति महामार्त्तण्डघृतम् ॥
* ॥
इति कुष्ठाधि-कारः ॥
इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
क्षुद्रकुष्ठ
न०
 कर्म्म० सुश्रुताद्युक्तेषु एककुष्ठादिषु एकादशकुष्ठभेदेषु कुष्ठशब्दे विवृतिः